ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତଃ । ରୂପଵର୍ଣାଦିନିର୍ଦେଶଵିଶେଷଣଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ବିଭେଦ ନାହିଁ।
ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ । ଵର୍ଜିତଃ ଶକ୍ଯତେ ଵକ୍ତୁଂଯଃ ସଦାସ୍ତୀତି କେଵଲମ୍
ସେ ଅପକ୍ଷୟ, ବିନାଶ, ପରିଣାମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ 'ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମସ୍ତଂ ଚ ଵସତ୍ଯତ୍ରେତି ଵୈ ଯତଃ । ତତଃ ସ ଵାସୁଦେଵେତି ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ବାସୁଦେବ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରଂମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍ । ଏକସ୍ଵରୂପଂ ତୁ ସଦା ହେଯାଭାଵାଚ୍ଚ ନିର୍ମଲମ୍
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଏକମାତ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ।
ତଦେଵ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଵତ୍ । ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ଚ ସ୍ଥିତମ୍
ସେହି ଏକାଟି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି; ପୁରୁଷ ଓ କାଳର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ।
ପରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତେ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ରୂପେ କାଲସ୍ତଥା ପରମ୍
ଓ ଦ୍ୱିଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ରୂପ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ରୂପ।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାନାଂ ପରମଂ ହି ଯତ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ତାହାକୁ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ । ରୂପାଣି ସ୍ଥିତିସର୍ଗାନ୍ତଵ୍ଯକ୍ତିସଦ୍ଭାଵହେତଵଃ
ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କାରଣ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରୁଷଃ କାଲ ଏଵ ଚ । କ୍ରୀଡତୋ ବାଲକସ୍ଯେଵ ଚେଷ୍ଟାଂ ତସ୍ଯ ନିଶାମଯ
ବିଷ୍ଣୁ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ; ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡାକୁ ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଦେଖ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଧାନମୃଷିସତ୍ତମୈଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ, ଯାହାକୁ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି ସଦା ଅଛି, ଏହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁଇଟିର ମିଶ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଦାଧାରମମେଯମଜରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିହୀନଂ ତଦ୍ରୂପାଦିଭିରସଂହିତମ୍
ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଅଜର, ଅଚଳ; ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମୁକ୍ତ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ।
ତ୍ରିଗୁଣଂ ତଜ୍ଜଗଦ୍ଯୋନିରନାଦିପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ । ତେନାଗ୍ରେ ସର୍ଵମେଵାସୀଦ୍ଵ୍ଯାଂତ୍ପଂ ଵୈ ପ୍ରଲଯାଦନୁ
ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଜଗତର ଉତ୍ସ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସମସ୍ତ ଏହି ଏକାଟି ଥିଲା।
ଵେଦଵାଦଵିଦୋ ଵିଦ୍ଦନ୍ନିଯତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ପଠନ୍ତି ଚୈତମେଵାର୍ଥ ପ୍ରଧାନପ୍ରତିପାଦକମ୍
ଯେମାନେ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷକମାନେ, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନର ପ୍ରମୁଖତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରୁଥିବା ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପାଠ କରନ୍ତି।
ନାହୋ ନ ରାତ୍ରିର୍ନ ନଭୋ ନ ଭୂମି- ର୍ନାସୀତ୍ମମୋଜ୍ଯୋତିରଭୂଚ୍ଚ ନାନ୍ଯତ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଦିବୁଦ୍ଧଯାନୁପଲଭ୍ଯମେକଂ ପ୍ରାଧାନିକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୁମାଂସ୍ତଦାସୀତ୍
ସେତିବେଳେ ଦିନ ନଥିଲା, ରାତି ନଥିଲା, ଆକାଶ ନଥିଲା, ପୃଥିବୀ ନଥିଲା, ଆତ୍ମା ନଥିଲା, ଆଲୋକ ନଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; କେବଳ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେହି ଅଛିଲା।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵରୂପାତ୍ପରତୋ ହି ତେ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷଶ୍ଚ ଵିପ୍ର । ତସ୍ଯୈଵ ତେଽନ୍ଯେନ ଧୂତେ ଵିଯୁକ୍ତେ ରୂପାଂନ୍ତରଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିଜ କାଲସଂଜ୍ଞମ୍
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ପରେ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ। ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରକୃତୌ ସଂସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯକ୍ତମତୀତପ୍ରଲଯେ ତୁ ଯତ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାକୃତସଂଜ୍ଞୋଽଯମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ
ପ୍ରକୃତିରେ ଯାହା ବଡ଼ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ପ୍ରାକୃତ' ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଅନାଦିର୍ଭଗଵାନ୍କାଲୋ ନାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତତସ୍ତ୍ଵେତେ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତସଂଯମାଃ
ଭଗବାନ କାଳ ଆଦିହୀନ ଓ ଶେଷହୀନ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହିପରି ତିନିଟି—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶ—ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପୃଥକ୍ପୂଂସି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ । କାଲସ୍ଵରୂପଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ମୈତ୍ରେଯ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ
ଗୁଣଗୁଡିକ ସମତାରେ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ତତସ୍ତୁ ତପ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ପରମାତ୍ମା ଜଗନ୍ମଯଃ । ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଭୂତେଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୌ ଚାପି ପ୍ରଵିଶ୍ଯାତ୍ମେଚ୍ଛଯା ହରିଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଗକାଲେ ଵ୍ଯଯାଵ୍ଯଯୌ
ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଦୁଇଟିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।
ଯଥା ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷୋଭାଯ ଜାଯତେ । ମନସୋ ନୋପକର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ତଥାଽସୌ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର ଉପସ୍ଥିତି ମାନସିକ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜେ କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ମଧ୍ୟ।
ସ ଏଵ କ୍ଷୋଭକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ଷୋଭ୍ଯଶ୍ର୍ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ସ ସଂକୋଚଵିକାସାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେଽପିଚ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଭଗବାନ ନିଜେ ଉତ୍ତେଜକ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା, ସେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।
ଵିକାସାଣୁସ୍ଵରୂପୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରୂପାଦିଭିସ୍ତଥା । ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ବିକାଶ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାରରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଗୁଣସାମ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତାନ୍ମୁନେ । ଗୁଣଵ୍ଯତ୍ର୍ଜନସମ୍ଭୂତିଃ ସର୍ଗକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣଗୁଡିକର ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ତ୍ଵମୁଦ୍ଭତଂ ମହାନ୍ତଂ ତତ୍ସମାଵୃଣୋତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ 'ମହତ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା; 'ମହତ' ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସ୍ଵଃ
ମହତ, ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଏକ ମଣ୍ଡ ଭଳି ଆବୃତ, ତିନି ପ୍ରକାର—ଵୈକାରିକ (ସାତ୍ୱିକ), ତୈଜସ (ରାଜସିକ), ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଽଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହେତୁସ୍ସ ତ୍ରିଗୁଣତ୍ଵାନ୍ମହାମୁନେ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥାଵୃତଃ
ମହତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାରଣ, ବଡ଼ ମୁନି, ଏହା ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା 'ମହତ' ଆବୃତ, ସେପରି 'ଅହଂକାର' ମହତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଆକାଶସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ତାପରେ ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାହାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା ମାତ୍ର ଶବ୍ଦର ଧାରକ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା।