ଯାମେତାଂ ଵହସେ ମୂଢ ସହ ଭର୍ତ୍ରା ରଥେ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଅସ୍ଯାସ୍ତଵାଷ୍ଟମୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରାଣାନପହରିଷ୍ଯତି ॥ ୫,୧.
ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଏହି ମହିଳାକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ରଥରେ ନେଉଛ, ଏହି ଝିଅର ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ତୁମର ଜୀବନ ନେଇଯିବ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ କଂସୋ ମହାବଲଃ । ଦେଵକୀଂ ହନ୍ତୁମାରବ୍ଧୋ ଵସୁଦେଵୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଂସ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଦେବକୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ବସୁଦେବ କହିଲେ:
ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ମହାଭାଗ ଦେଵକୀ ଭଵତାନଘ । ସମର୍ପଯିଷ୍ଯେ ସକଲାନ୍ଗର୍ଭାନସ୍ଯୋଦରୋଦ୍ଭଵାନ୍ ॥ ୫,୧.
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଦେବକୀକୁ ତୁମେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିବେ, ସେମାନେକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଦେଇଦେବି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତଥେତ୍ଯାହ ତତଃ କଂସୋ ଵସୁଦେଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ନ ଘାତଯାମାସ ଚ ତାଂ ଦେଵକୀଂସତ୍ଯଗୌରଵାତ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ତାପରେ, କଂସ ବସୁଦେବଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଦେଖି ଦେବକୀକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵକାଲେ ତୁ ଭୂରିଭାରାଵପୀଡିତା । ଜଗାମ ଧରଣୀ ମେରୌ ସମାଜଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମୟରେ, ଭୂମି ଭାରରେ ଦବିତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଦେବମାନେଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ।
ସ ବ୍ରହ୍ମକାନ୍ସୁରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ମେଦିନି । କଥଯାମାସ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଖେଦାତ୍କରୁଣଭାଷିଣୀ ॥ ୫,୧.
ସେଠାରେ, ଭୂମି ମାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଦୁଃଖ ଓ କରୁଣାରେ ଭରିଥିବା ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ଭୂମିରୁଵାଚ ଅଗ୍ନିଃସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଗୁରୁର୍ଗଵାଂ ସୂର୍ଯଃ ପରୋ ଗୁରୁଃ । ମମାପ୍ଯଖିଲଲୋ କାନାଂ କୁରୁର୍ନାରାଯଣୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୫,୧.
ଭୂମି କହିଲେ: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ, ଗାଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁରୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସହିତ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗୁରୁ।
ପ୍ରଜାପତିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାତ୍ମା କାଲଶ୍ଚାଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିମାନ୍ ॥ ୫,୧.
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାଚୀନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ସମୟ, ଯାହା ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ ଓ ମାପରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତିର ଅଧିକାରୀ।
ତଦଂଶଭୂତଃସର୍ଵୈଷାଂ ସମୂହୋ ଵଃସୁରୋତ୍ତମାଃ ॥ ୫,୧.
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଏକ ଏକତ୍ର ରୂପ।
ଆଦିତ୍ଯା ସରୁତଃସାଧ୍ଯା ରୁଦ୍ରା ଵସ୍ଵଶ୍ଵିଵହ୍ନଯଃ । ପିତରୋ ଯେ ଚ ଲୋକାନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟାରୋଽତ୍ରିପୁରୋଗମାଃ ॥ ୫,୧.
ଆଦିତ୍ୟ, ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଗ୍ନି, ପିତୃମାନେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି—
ଏତେ ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଦୈତେଯପିଶାଚୋରଗଦାନଵାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଗ୍ରହର୍କ୍ଷତାରକାଚିତ୍ରଗଗନାଗ୍ନିଜଲାନିଲାଃ । ଅହଂ ଚ ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍ ॥ ୫,୧.
ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପବନ, ମୁଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁରେ ଭରିଆ।
ତଥା ଚାନେକରୂପସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ରୂପାଣ୍ଯ ହର୍ନିଶମ୍ । ବାଧ୍ଯବାଧକତାଂ ଯାନ୍ତି କଲ୍ଲୋଲା ଇଵ ସାଗରେ ॥ ୫,୧.
ଏଭଳି, ଅନେକ ରୂପର ମାଳିକ, ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦମନ କରିବା ଓ ଦମିତ ହେବାର ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି।
ତତ୍ସାଂପ୍ରତମମୀ ଦୈତ୍ଯାଃ କାଲନେମିପୁରୋଗମାଃ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ସମାକ୍ରମ୍ଯ ବାଧନ୍ତେଽହର୍ନିଶଂ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୫,୧.
ଏବେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଅଧିକୃତ କରି, ଦିନ ଓ ରାତି ଲୋକମାନେକୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି।
କାଲନେମିର୍ହତୋ ଯୋଽସୌ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଉଗ୍ରସେନସୁତଃ କଂସଃସଂଭୂତଃସ ମହାସୁରଃ ॥ ୫,୧.
କାଳନେମି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ମହାସୁର।
ଆରିଷ୍ଟୋ ଧେନୁକଃ କେଶୀ ପ୍ରଲଂବୋ ନରକସ୍ତଥା । ସୁଂଦୋଽସୁରସ୍ତଥାତ୍ଯୁଗ୍ରୋ ବାଣଶ୍ଚାପି ବଲେଃସୁତଃ ॥ ୫,୧.
ଆରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ନରକ, ସୁମ୍ବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ବାଣ ଯିଏ ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର—
ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ନୃପାଣାଂ ଭଵନେଷୁ ଯେ । ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଦୁରାତ୍ମାନସ୍ତାନ୍ନ ସଂଖ୍ଯାତୁମୁତ୍ସହେ ॥ ୫,୧.
ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାବୀର୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତା ଯେଉଁମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ସେମାନେକୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଅକ୍ଷୋହିଣ୍ଯୋତ୍ର ବହୁଲା ଦିଵ୍ଯମୂର୍ତିଧରାଃସୁରାଃ । ମହାବଲାନାଂ ଦୃପ୍ତାନାଂ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଣାଂ ମମୋପରି ॥ ୫,୧.
ଏଠାରେ ବହୁ ସେନା ଭାଗ ଅଛି, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉପରେ ମହାଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଭୂରିଭାର ପୀଡାର୍ତା ନ ଶକ୍ନୋମ୍ଯମରେଶ୍ଵରାଃ । ବିଭର୍ତୁମାତ୍ମାନମହମିତି ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ଵଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ବହୁ ଭାରରେ ଦମିତ ହୋଇ, ହେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମମାନେକୁ ଜଣାଉଛି।
କ୍ରିଯତାଂ ତନ୍ମହାଭାଗା ମମ ଭାରାଵତାରଣମ୍ । ଯଥା ରସାତଲଂ ନାହଂ ଗଚ୍ଛେଯମତିଵିହ୍ଵଲା ॥ ୫,୧.
ଏହିପରି, ହେ ମହାଭାଗମାନେ, ମୋ ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ, ଯେପରି ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରସାତଳକୁ ଯିବି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଧରାଵାକ୍ଯମଶେଷୈସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରୈଃ । ଭୁଵୋ ଭାରାଵତାରାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାହ ପ୍ରଚୋଦିତଃ ॥ ୫,୧.
ଭୂମିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ ଭୂମିର ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯଥାହ ଵସୁଧା ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମେଵ ଦିଵୌକସଃ । ଅହଂ ଭଵୋ ଭଵନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ନାରାଯଣାତ୍ମକାଃ ॥ ୫,୧.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେପରି ଭୂମି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଠିକ୍, ହେ ଦିବଲୋକବାସୀମାନେ; ମୁଁ, ଶିବ ଓ ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କର ଅଂଶ।
ଵିଭୂତଯଶ୍ଚ ଯାସ୍ତସ୍ଯ ତାସାମେଵ ପରସ୍ପରମ୍ । ଆଧିକ୍ଯନ୍ଯୂ୬ ଅତାବାଧ୍ଯବାଧକତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ ॥ ୫,୧.
ଯେଉଁ ଶକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାପେକା ଉଚ୍ଚତା ଓ ନିମ୍ନତା, ଦମନ କରିବା ଓ ଦମିତ ହେବାର ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଅଛି।
ତଦାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମଃ କ୍ଷୀରାବ୍ଧେସ୍ତଟମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାପଯାମ ଵୈ ॥ ୫,୧.
ତେବେ ଆସ, ଆମେ ସମୁଦ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଯିବା। ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି, ଆମେ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇବା।
ସର୍ଵଥୈଵ ଜଗତ୍ଯର୍ଥେ ସ ସର୍ଵାତ୍ମା ଜଗନ୍ମଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶେନାଵତୀର୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଧର୍ମସ୍ଯ କୁରୁତେ ସ୍ଥିତିମ୍ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରି, ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୋ ତତ୍ର ସହ ଦେଵୈଃ ପିତାମହଃ । ସମାହିତମନାଶ୍ଚୈଵଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି କହି, ପିତାମହ ଦେବମାନେ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ତ୍ଵମନାମ୍ନାଯପରା ଚୈଵାପରା ତଥା । ତ ଏଵ ଭଵତୋ ରୂପେ ମୂର୍ତାମୂର୍ତାତ୍ମିକେ ପ୍ରଭୋ ॥ ୫,୧.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ—ଏକ ଉତ୍ତମ, ଏକ ସାଧାରଣ—ଏହି ଦୁଇ ତୁମର ରୂପ, ତୁମେ ଦେହୀ ଓ ନିରାକାର ଦୁହେଁ।
ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ତ୍ଵଣୀଯୋତିସ୍ଥୂଲାତ୍ମନ୍ସର୍ଵ ସର୍ଵଵିତ୍ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମପରଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମମଯସ୍ଯ ଯତ୍ ॥ ୫,୧.
ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ—ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ, ଶବ୍ଦର ଆଧାର ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳ।
ଋଗ୍ଵେଦସ୍ତ୍ଵଂ ଯଜୁର୍ଵେଦଃସାମଵେଦସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣଃ । ଶିକ୍ଷାକଲ୍ପୋ ନିରୁକ୍ତଂ ଚ ଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଜ୍ଯୋତିଷମେଵ ଚ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ; ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ତୁମେ।