କଥାଶରୀରତ୍ଵମଵାପ ଯଦ୍ଵୈ ମାଂଧାତୃନାମା ଭୁଵି ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତୀ । ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ତତ୍କୋ ହି କରୋତି ସାଧୁର୍ମମତ୍ଵମାନ୍ମନ୍ଯପି ମଂଦଚେତାଃ
ମାନ୍ଧାତା ନାମକ ଏଇ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା, ସେ ଏବେ କେବଳ କଥାର ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ଏହା ଶୁଣି ବି, କିଏ ଅପଣ୍ଡିତ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବି ଲାଗି ରହିବେ?
ଭଗୀରଥାଦ୍ଯାସ୍ସଗରଂ କକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଦଶନନୋ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ଚ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ବଭୂଵୁରେତେ ସତ୍ଯଂ ନ ମିଥ୍ଯା କ୍ଵ ନୁ ତେ ନ ଵିଦ୍ମଃ
ଭଗୀରଥ, ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦଶମୁଖୀ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ଥିଲେ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ।
ଯେ ସାଂପ୍ରତଂ ଯେ ଚ ନୃପା ଭଵିଷ୍ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯା ଵିପ୍ରଵରୋଗ୍ରଵୀଯାଃ । ଏତେ ତଥାଽନ୍ଯେ ଚ ତଥାଭିଧେଯାଃ ସର୍ଵେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଯଥୈଵ ପୂର୍ଵେ
ଏଠାରେ ଏବେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଯେଉଁମାନେକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ରାଜାମାନେ ପରି ହେଇଯିବେ।
ଏତ ଦ୍ଵିଦିତ୍ଵା ନ ନରେଣ କାର୍ଯଂ ମମତ୍ଵମାତ୍ମନ୍ଯପି ପଂଡିତେନ । ତିଷ୍ଠଂତୁ ତାଵତ୍ତନଯାତ୍ମଜାଯାଃ କ୍ଷେତ୍ରାଦଯୋ ଯେ ଚ ଶରୀରିଣୋଽନ୍ଯେ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ନିଜ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ମମତା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣାଣୀ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶରୀରଧାରୀମାନେ ପ୍ରତି ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ନିହାତି ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ନୃପାଣାଂ କଥିତଃସର୍ଵୋ ଭଵତା ଵଂଶଵିସ୍ତରଃ । ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ଯଥାଵଦନୁଵର୍ଣିତମ୍ । ଅଂଶାଵତାରୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ ଯୋଽଯଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ । ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତଂ ଵିସ୍ତରେଣାହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥ ୫,୧.
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବନ୍ତୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ରାଜବଂଶର ବିସ୍ତାର ଓ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଠିକ୍ ଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଏବେ ଯଦୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶାବତାର ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସବୁ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା।
ଚକାର ଯାନି କର୍ମାଣି ଭଗଵାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଅଂଶାଂଶେନାଵତୀର୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଂ ତତ୍ର ତାନି ମୁନେ ଵଦ ॥ ୫,୧.
ହେ ମୁନି, ଭଗବାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କରିଥିଲେ, ଅଂଶ ଓ ଅଂଶର ଅଂଶ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଅବତରି, ସେମାନଙ୍କ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀପାରଶର ଉଵାଚ ମୈତ୍ରେଯ ଶ୍ରୂଯତାମେତଦ୍ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହମିହ ତ୍ଵଯା । ଵିଷ୍ଣୋରଂଶାଂଶସଂଭୂତିଚରିତଂ ଜଗତୋ ହିତମ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଏହି ବିଷୟ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଅଂଶର ଅଂଶ ଭାବେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କହିବି।
ଦେଵକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପୂର୍ଵଂ ଵସୁଦେଵୋ ମହାମୁନେ । ଉପଯେମେ ମହାଭାଗାଂ ଦେଵକୀଂ ଦେଵତୋପମାମ୍ ॥ ୫,୧.
ପୂର୍ବେ, ବଡ଼ ମୁନି, ଦେବକଙ୍କ ଝିଅ ଦେବକୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ଦେବତା ସମାନ, ତାଙ୍କୁ ବସୁଦେବ ବିବାହ କରିଥିଲେ।
କଂସସ୍ତଯୋର୍ଵରରଥଂ ଚୋଦଯାମାସ ସାରଥିଃ । ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ଦେଵକ୍ଯା ସଂଯୋଗେ ଭୋଜନନ୍ଦନଃ ॥ ୫,୧.
ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ବିବାହ ଦିନେ, ତାଙ୍କର ରଥର ସାରଥି ଭୋଜବଂଶର କଂସ ହେଲେ।
ଆଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵାଗୁଚ୍ଚୈଃ କଂସମାଭାଷ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ମେଘଗଂଭୀରନିର୍ଘୋଷଂ ସମାଭାଷ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମୟରେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ମେଘ ଧ୍ୱନି ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଂସଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଡାକି କହିଲା:
ଯାମେତାଂ ଵହସେ ମୂଢ ସହ ଭର୍ତ୍ରା ରଥେ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଅସ୍ଯାସ୍ତଵାଷ୍ଟମୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରାଣାନପହରିଷ୍ଯତି ॥ ୫,୧.
ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଏହି ମହିଳାକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ରଥରେ ନେଉଛ, ଏହି ଝିଅର ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ତୁମର ଜୀବନ ନେଇଯିବ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ କଂସୋ ମହାବଲଃ । ଦେଵକୀଂ ହନ୍ତୁମାରବ୍ଧୋ ଵସୁଦେଵୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଂସ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଦେବକୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ବସୁଦେବ କହିଲେ:
ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ମହାଭାଗ ଦେଵକୀ ଭଵତାନଘ । ସମର୍ପଯିଷ୍ଯେ ସକଲାନ୍ଗର୍ଭାନସ୍ଯୋଦରୋଦ୍ଭଵାନ୍ ॥ ୫,୧.
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଦେବକୀକୁ ତୁମେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିବେ, ସେମାନେକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଦେଇଦେବି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତଥେତ୍ଯାହ ତତଃ କଂସୋ ଵସୁଦେଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ନ ଘାତଯାମାସ ଚ ତାଂ ଦେଵକୀଂସତ୍ଯଗୌରଵାତ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ତାପରେ, କଂସ ବସୁଦେବଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଦେଖି ଦେବକୀକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵକାଲେ ତୁ ଭୂରିଭାରାଵପୀଡିତା । ଜଗାମ ଧରଣୀ ମେରୌ ସମାଜଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମୟରେ, ଭୂମି ଭାରରେ ଦବିତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଦେବମାନେଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ।
ସ ବ୍ରହ୍ମକାନ୍ସୁରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ମେଦିନି । କଥଯାମାସ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଖେଦାତ୍କରୁଣଭାଷିଣୀ ॥ ୫,୧.
ସେଠାରେ, ଭୂମି ମାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଦୁଃଖ ଓ କରୁଣାରେ ଭରିଥିବା ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ଭୂମିରୁଵାଚ ଅଗ୍ନିଃସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଗୁରୁର୍ଗଵାଂ ସୂର୍ଯଃ ପରୋ ଗୁରୁଃ । ମମାପ୍ଯଖିଲଲୋ କାନାଂ କୁରୁର୍ନାରାଯଣୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୫,୧.
ଭୂମି କହିଲେ: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ, ଗାଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁରୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସହିତ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗୁରୁ।
ପ୍ରଜାପତିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ । କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାତ୍ମା କାଲଶ୍ଚାଵ୍ଯକ୍ତମୂର୍ତିମାନ୍ ॥ ୫,୧.
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାଚୀନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ସମୟ, ଯାହା ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ ଓ ମାପରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତିର ଅଧିକାରୀ।
ତଦଂଶଭୂତଃସର୍ଵୈଷାଂ ସମୂହୋ ଵଃସୁରୋତ୍ତମାଃ ॥ ୫,୧.
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଏକ ଏକତ୍ର ରୂପ।
ଆଦିତ୍ଯା ସରୁତଃସାଧ୍ଯା ରୁଦ୍ରା ଵସ୍ଵଶ୍ଵିଵହ୍ନଯଃ । ପିତରୋ ଯେ ଚ ଲୋକାନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟାରୋଽତ୍ରିପୁରୋଗମାଃ ॥ ୫,୧.
ଆଦିତ୍ୟ, ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଗ୍ନି, ପିତୃମାନେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି—
ଏତେ ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଦୈତେଯପିଶାଚୋରଗଦାନଵାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଗ୍ରହର୍କ୍ଷତାରକାଚିତ୍ରଗଗନାଗ୍ନିଜଲାନିଲାଃ । ଅହଂ ଚ ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍ ॥ ୫,୧.
ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପବନ, ମୁଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁରେ ଭରିଆ।
ତଥା ଚାନେକରୂପସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ରୂପାଣ୍ଯ ହର୍ନିଶମ୍ । ବାଧ୍ଯବାଧକତାଂ ଯାନ୍ତି କଲ୍ଲୋଲା ଇଵ ସାଗରେ ॥ ୫,୧.
ଏଭଳି, ଅନେକ ରୂପର ମାଳିକ, ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦମନ କରିବା ଓ ଦମିତ ହେବାର ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି।
ତତ୍ସାଂପ୍ରତମମୀ ଦୈତ୍ଯାଃ କାଲନେମିପୁରୋଗମାଃ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ସମାକ୍ରମ୍ଯ ବାଧନ୍ତେଽହର୍ନିଶଂ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୫,୧.
ଏବେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଅଧିକୃତ କରି, ଦିନ ଓ ରାତି ଲୋକମାନେକୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି।
କାଲନେମିର୍ହତୋ ଯୋଽସୌ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଉଗ୍ରସେନସୁତଃ କଂସଃସଂଭୂତଃସ ମହାସୁରଃ ॥ ୫,୧.
କାଳନେମି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ମହାସୁର।
ଆରିଷ୍ଟୋ ଧେନୁକଃ କେଶୀ ପ୍ରଲଂବୋ ନରକସ୍ତଥା । ସୁଂଦୋଽସୁରସ୍ତଥାତ୍ଯୁଗ୍ରୋ ବାଣଶ୍ଚାପି ବଲେଃସୁତଃ ॥ ୫,୧.
ଆରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ନରକ, ସୁମ୍ବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ବାଣ ଯିଏ ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର—
ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ନୃପାଣାଂ ଭଵନେଷୁ ଯେ । ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଦୁରାତ୍ମାନସ୍ତାନ୍ନ ସଂଖ୍ଯାତୁମୁତ୍ସହେ ॥ ୫,୧.
ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାବୀର୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତା ଯେଉଁମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ସେମାନେକୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଅକ୍ଷୋହିଣ୍ଯୋତ୍ର ବହୁଲା ଦିଵ୍ଯମୂର୍ତିଧରାଃସୁରାଃ । ମହାବଲାନାଂ ଦୃପ୍ତାନାଂ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଣାଂ ମମୋପରି ॥ ୫,୧.
ଏଠାରେ ବହୁ ସେନା ଭାଗ ଅଛି, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉପରେ ମହାଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଭୂରିଭାର ପୀଡାର୍ତା ନ ଶକ୍ନୋମ୍ଯମରେଶ୍ଵରାଃ । ବିଭର୍ତୁମାତ୍ମାନମହମିତି ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ଵଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ବହୁ ଭାରରେ ଦମିତ ହୋଇ, ହେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମମାନେକୁ ଜଣାଉଛି।