ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁତ୍ଵେ ଚ ରାଵଣତ୍ଵେ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା । ଅଵାପ ନିହତୋ ଭୋଗାନପ୍ରାପ୍ଯାନମରୈରପି ॥ ୪,୧୫.
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏବଂ ରାବଣ ଭାବରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏମିତି ଭୋଗ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇନଥିଲେ ।
ନ ଲଯଂ ତତ୍ର ତେନୈଵ ନିହତଃ ସ କଥଂ ପୁନଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ ଶିଶୁପାଲତ୍ଵେ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ଶାଶ୍ଵତେ ହରୌ ॥ ୪,୧୫.
ତଥାପି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯିବା ସମୟରେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇନଥିଲେ; ତେବେ, କିପରି ପୁଣି ଶିଶୁପାଳ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ହରିଙ୍କ ସହିତ ଚିରକାଳର ଏକତା ଲାଗିଲା ?
ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତ୍ତାଂ ଵର । କୌତୂହଲପରେଣୈତତ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମେ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ॥ ୪,୧୫.
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଆଗ୍ରହ ଜନିତ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହ ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଵଧାଯାଶିଲଲୋକୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵିନାଶକାରିଣା ପୂର୍ଵଂ ତନୁଗ୍ରହଣଂ କୁର୍ଵତା ନୃସିଂହ ରୂପମାଵିଷ୍କୃତମ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଦାଇତ୍ୟରାଜଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଥମେ ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲେ ।
ତତ୍ର ଚ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋର୍ଵିଷ୍ଣୁରଯମିତ୍ଯେତନ୍ନ ମନସ୍ଯଭୂତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ସେଠାରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ମନରେ ଏହି କଥା ଆସିଲାନି ଯେ, ଏହିଏ ବିଷ୍ଣୁ ।
ନିରତିଶଯପୁଣ୍ଯସମୁଦ୍ଭୂତମେତତ୍ସତ୍ତ୍ଵାଜାତମିତି ॥ ୪,୧୫.
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଅପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟ ଫଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି' ।
ରଜୋଦ୍ରେକପ୍ରେରିତୈକାଗ୍ରମତିସ୍ତଦ୍ଭାଵନାଯୋଗାତ୍ତତୋଵାପ୍ତଵଧହୈତୁକୀଂ ନିରତିଶଯାମେଵାଖିଲତ୍ରୈଲୋକ୍ଯକାରୀଣୀଂ ଦଶାନନତ୍ଵେ ଭୋଗସଂପଦମଵାପ ॥ ୪,୧୫.
ରଜୋଗୁଣର ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କର ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସେ ଭାବନାର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦଶାନନ ଭାବରେ ଏମିତି ଅପୂର୍ବ ଭୋଗ ଓ ଶ୍ରୀ ପାଇଲେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ, ଏହା ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ଥିଲା ।
ନ ତୁ ସ ତସ୍ମିନ୍ନନାଦିନିଧନେ ପରବ୍ରହ୍ମଭୂତେ ଭଗଵତ୍ଯନାଲଂବିନି କୃତେ ମନସସ୍ତଲ୍ଲଯମଵାପ ॥ ୪,୧୫.
କିନ୍ତୁ, ଯିଏ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭଗବାନ୍, ତାଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ମନ ଲୟ ପାଇନଥିଲା ।
ଏଵଂ ଦଶାନନତ୍ଵେପ୍ଯନଙ୍ଗପରାଧୀନତଯା ଜାନକୀସମାସକ୍ତଚେତସା ଭଗଵତା ଦାଶରଥି ରୂପଧାରିଣା ହତସ୍ଯ ତଦ୍ରୂପଦର୍ଶନମେଵାସୀତ୍ନାଯମଚ୍ଯୁତ ଇତ୍ଯାସକ୍ତିର୍ଵିପଦ୍ଯତୋନ୍ତଃକରଣେ ମାନୁଷବୁଦ୍ଧିରେଵ କେଵଲମସ୍ଯାଭୂତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଏଭଳି ଦଶାନନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, କାମର ଅଧୀନ ହୋଇ ଏବଂ ଜାନକୀଙ୍କୁ ମନ ଲଗାଇ, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ବେଳେ, ସେ କେବଳ ସେଇ ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ; ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନେଇ ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ହେଲାନି—ତାଙ୍କ ମନ ମାନବୀୟ ବୁଦ୍ଧିରେ ବନ୍ଧା ରହିଗଲା ।
ପୁନରପ୍ଯଚ୍ଯୁତଵିନିପାତମାତ୍ରଫଲମଖିଲଭୂମଣ୍ଡଲଶ୍ଲାଘ୍ଯଚେଦିରାଜକୁଲେ ଜନ୍ମ ଅଵ୍ଯାହତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଶିଶୁପାଲତ୍ଵେପ୍ଯଵାପ ॥ ୪,୧୫.
ପୁଣି, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ହାତରେ ପତିତି ହେବାର ଫଳରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଚେଦି ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ଶିଶୁପାଳ ଭାବରେ ଅବିରୋଧ ଶାସନ ଭୋଗ କଲେ ।
ତତ୍ର ତ୍ଵଖିଲାନାମେଵ ସ ଭଗଵନ୍ନାମ୍ନାଂ ତ୍ଵଙ୍କାରକାରଣମଭଵତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ସେଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣର କାରଣ ହେଲେ ।
ତତଶ୍ଚ ତତ୍କାଲକୃତାନାଂ ତେଷାମଶେଷଣାମେଵାଚ୍ଯୁତନାମ୍ନାମନଵରତମନେକଜନ୍ମସୁ ଵର୍ଧିତଵିଦ୍ଵେଷାନୁବନ୍ଧିଚିତ୍ତୋ ଵିନିନ୍ଦନସଂତର୍ଜନାଦିଷୂଚ୍ଚାରଣମକରୋତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ତାପରେ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦ୍ୱେଷ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ନାମକୁ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଭୟ ଦେବାରେ ଲାଗି ରହିଲା, ଏବଂ ସେ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ ।
ତଚ୍ଚ ରୂପମୁତ୍ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମଦଲାମଲାକ୍ଷିମତ୍ଯୁଜ୍ଜ୍ଵଲପୀତଵସ୍ତ୍ରଧାର୍ଯମଲକିରିଟକେଯୂରହାରକଟକାଦିଶୋଭିତମୁଦାରଚତୁର୍ବାହୁଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମତିପ୍ରରୂଢଵୈରାନୁଭାଵାଦଟନଭୋଜନସ୍ନାନାସନଶଯନାଦିଷ୍ଵଶେଷାଵସ୍ଥାନ୍ତରେଷୁ ନାନ୍ଯତ୍ରୋପଯଯାଵସ୍ଯ ଚେତସଃ ॥ ୪,୧୫.
ଏହି ରୂପ—ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପତ୍ର ସମ ନୟନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ମୁକୁଟ, କେୟୂର, ହାର, କଙ୍କଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଉଦାର ଚାରିଭୁଜା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ—ଏହି ରୂପକୁ ଦୀର୍ଘ ଦ୍ୱେଷ ଯୋଗୁଁ, ଚାଲିବା, ଖାଇବା, ସ୍ନାନ, ବସିବା, ଶୋଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କଉଁଠି ଯାଇନଥିଲା ।
ତତସ୍ତମେଵାକ୍ରୋଶେଷୂଚ୍ଚାରଯଂସ୍ତମେଵ ହୃଦଯେନ ଧାରଯନ୍ନାତ୍ମଵଧାଯ ଯାଵଦ୍ଭଗଵଦ୍ଧସ୍ତଚକ୍ରାଂଶୁମାଲୋଜ୍ଜ୍ଵାଲମକ୍ଷଯତେଜଃସ୍ଵରୂପଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମପଗତଦ୍ଵେଷାଦିଦୋଷଂ ଭଗଵନ୍ତମଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଏଭଳି, ସେ ନିରନ୍ତର ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ନାମକୁ ଅପମାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ସେଇଁକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଆତ୍ମବଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଭଗବାନ୍ ଚକ୍ରର ରଶ୍ମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅକ୍ଷୟ ତେଜସ୍ୱୀ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ରୂପରେ ଦେଖାଦେଲେ ।
ତାଵଚ୍ଚ ଭଗଵଚ୍ଚକ୍ରେଣାଶୁ ଵ୍ଯାପାଦିତସ୍ତତ୍ସ୍ମରଣଦଗ୍ଧାଖିଲାଘସଂଚଯୋ ଭଗଵତାନ୍ତମୁପନୀତସ୍ତତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲଯମୁପଯଯୌ ॥ ୪,୧୫.
ତାପରେ, ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ତୁରନ୍ତ ନିହତ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ସ୍ମରଣରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପୁଡ଼ିଗଲା, ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସାନିଧ୍ୟକୁ ନେଇ, ସେଠାରେ ଲୟ ପାଇଲେ ।
ଏତତ୍ତଵାଖିଲଂମଯାଭିହିତମ୍ ॥ ୪,୧୫.
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି ।
ଅଯଂ ହି ଭଗଵାନ୍ କୀର୍ତିତଶ୍ଚ ସଂସ୍ମୃତଶ୍ଚ ଦ୍ଵେଷାନୁବନ୍ଧେନାପି ଅଖିଲମୁରାସୁରାଦିର୍ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଫଲଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି କିମୁତ ସମ୍ଯଗ୍ଭକ୍ତିମତ୍ମିତି ॥ ୪,୧୫.
ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱେଷ ଭାବରେ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ସେହି ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେବେ ଯିଏ ସଠିକ୍ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେଠି ଲାଗିଥାଏ, ସେଠାରେ କେତେ ଅଧିକ ମିଳିବ!
ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ତ୍ଵାନକଦୁନ୍ଦୁଭେଃ ପୌରଵୀରୋହିଣୀମଦିରାଭଦ୍ରାଦେଵକୀପ୍ରମୁଖା ବହ୍ଵ୍ଯଃ ପତ୍ନ୍ଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ପୁଅ ବସୁଦେବଙ୍କର ଅନେକ ଜଣେ ଝିଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ ଦେବକୀ, ରୋହିଣୀ, ମଦିରା, ଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ବଲଭଦ୍ରଶଠସାରଣଦୁର୍ମଦାଦୀନ୍ପୁତ୍ରାର୍ତ୍ନୋହିଣ୍ଯାନକଦୁନ୍ଦୁଭିରୁତ୍ପାଦଯାମାସ ॥ ୪,୧୫.
ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ପୁଅ ବଳଭଦ୍ର, ଶଠ, ସାରଣ, ଦୁର୍ମଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ବଲଦେଵୋପି ରେଵତ୍ଯାଂ ଵିଶଠୋଲ୍ମୁକୌ ପୁତ୍ରାଵଜନଯତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ବଳଦେବ ମଧ୍ୟ ରେବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବିଶଠ ଓ ଉଲ୍ମୁକ ନାମକ ଦୁଇ ଝିଅ ପାଇଥିଲେ।
ସାର୍ଷ୍ଟିମାର୍ଷ୍ଟିଶିଶୁସତ୍ଯସତ୍ଯଧୃତିପ୍ରମୁଖାଃ ସାରଣାତ୍ମଜାଃ ॥ ୪,୧୫.
ସାରଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଥିଲେ ସାର୍ଷ୍ଟି, ମାର୍ଷ୍ଟି, ଶିଶୁ, ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟଧୃତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଭଦ୍ରବାହୁଦୁର୍ଦମଭୂତାଦ୍ଯାଃ ରୋହିଣ୍ଯାଃ କୁଲଜାଃ ॥ ୪,୧୫.
ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, ଭଦ୍ରବାହୁ, ଦୁର୍ଦମ ଓ ଅନ୍ୟ କୁଳୀନ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦକୃତକାଦ୍ଯ ମଦିରାଯାସ୍ତନଯାଃ ॥ ୪,୧୫.
ମଦିରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, କୃତକ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଭଦ୍ରାଯାଶ୍ଚୋପନିଧିଗଦାଦ୍ଯାଃ ॥ ୪,୧୫.
ଭଦ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉପନିଧି, ଗଦା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଵୈଶାଲ୍ଯାଂ ଚ କୌଶିକମେକମେଵାଜନଯତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ବସୁଦେବ ବୈଶାଳୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କେବଳ ଏକ ପୁଅ କୌଶିକଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ।
ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭେର୍ଦେଵକ୍ଯାମପି କୀର୍ତିମତ୍ସୁଷେଣୋଦାଯୁଭଦ୍ରସେନଋଜୁଦାସଭଦ୍ରଦେଵାଖ୍ଯାଃ ଷଟ୍ପୁତ୍ରା ଜଜ୍ଞିରେ ॥ ୪,୧୫.
ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଛଅ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—କୀର୍ତିମାନ, ସୁଷେଣ, ଉଦାୟୁ, ଭଦ୍ରସେନ, ଋଜୁଦାସ ଓ ଭଦ୍ରଦେବ।
ତାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନେଵ କଂସୋଘାତିତଵାନ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କଂସ ମାରିଦେଇଥିଲେ।
ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସପ୍ତମଂ ଗର୍ଭମର୍ଧରାତ୍ରେ ଭଗଵତ୍ପ୍ରହିତାଯୋଗନିଦ୍ରା ରୋହିଣ୍ଯା ଜଠରମାକୃଷ୍ଯ ନୀତଵତୀ ॥ ୪,୧୫.
ତାପରେ ରାତି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଦେବକୀଙ୍କ ସପ୍ତମ ଗର୍ଭକୁ ଉଠାଇ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ନେଇଗଲେ।
କର୍ଷଣାଚ୍ଚାସାଵପି ସଂକର୍ଷଣାଖ୍ଯାମଗମତ୍ ॥ ୪,୧୫.
ଏହିପରି ଉଠାଯିବାରୁ ସେ 'ସଂକର୍ଷଣ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ତତଶ୍ଚ ସକଲଜଗନ୍ମହାତରୁମୂଲଭୂତୋଭୂତଭଵିଷ୍ଯଦାଦିସକଲସୁରାସୁରମୁନିଜନମନସାମପ୍ଯଗୋଚରୋଽବ୍ଜଭଵପ୍ରମୁଖୈରନଲମୁଖୈଃ ପ୍ରଣମ୍ଯାଵନିଭାରହରଣାଯ ପ୍ରସାଦିତୋ ଭଗଵାନନାଦିମଧ୍ଯନିଧନୋଦେଵକୀଗର୍ଭମଵତତାର ଵାସୁଦେଵଃ ॥ ୪,୧୫.
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଯିଏ, ଯିଏ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ଅଗୋଚର, ଯିଏକି ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ପୂଜିଥିଲେ, ସେ ଅନାଦି, ଅନ୍ତହୀନ ପ୍ରଭୁ ବସୁଦେବ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ଅବତରିଲେ।