ଯଥୈଵ ଶୃଣୁମୋ ଦୂରାତ୍ସଂପଶ୍ଯାମସ୍ତଥାଂତିକାତ୍ । ବଭ୍ରୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦେଵୈର୍ଦେଵାଵୃଧସ୍ସମଃ
ଯେପରି ଆମେ ଦୂରରୁ ଶୁଣିବା ଓ ନିକଟରୁ ଦେଖିବା, ସେପରି ବଭ୍ରୁ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ଦେବବୃଦ୍ଧ ଦେବମାନେ ସମାନ ଥିଲେ।
ପୁରୁଷାଃ ଷଟ୍ ଚ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତଥାଽଷ୍ଟ ଯେ । ତେଽମୃତତ୍ଵମନୁପ୍ରାପ୍ତା ବଭ୍ରୋର୍ଦେଵାଵୃଧାଦପି
ବଭ୍ରୁ ଓ ଦେବବୃଦ୍ଧଙ୍କ ବଂଶରେ ଛଅଷଠି ହଜାର ଏବଂ ଆଠିଜଣ ପୁରୁଷ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ମହାଭୋଜସ୍ତ୍ଵତିଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଭୋଜାଃ ମୃତ୍ତିକାଵରପୁରନିଵାସିନୋ ମାର୍ତ୍ତିକାଵରା ବଭୂଵୁଃ
ମହାଭୋଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଭୋଜମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମାର୍ତ୍ତିକାବରା ପୁରରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ମାର୍ତ୍ତିକାବରା ଭୋଜ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଵୃଷ୍ଣେ ସୁମିତ୍ରୋ ଯୁଧାଜିଚ୍ଚ ପୁତ୍ରାଵଭୂତାମ୍
ବୃଷ୍ଣିଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ—ସୁମିତ୍ର ଓ ଯୁଧାଜିତ।
ତତଶ୍ଚାନମିତ୍ରଃ ତଥାନମିତ୍ରାନ୍ନିଘ୍ନଃ
ତାପରେ ଅନମିତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଅନମିତ୍ରଠାରୁ ନିଘ୍ନ ହେଲେ।
ନିଘ୍ନସ୍ଯ ପ୍ରସେନ ସତ୍ରାଜିତୌ
ନିଘ୍ନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ—ପ୍ରସେନ ଓ ସତ୍ରାଜିତ।
ତସ୍ଯ ଚ ସତ୍ରାଜିତୋ ଭଗଵାନାଦିତ୍ଯଃ ସଖାଽଭଵତ୍
ସତ୍ରାଜିତଙ୍କ ସହିତ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିତ୍ରତା କରିଥିଲେ।
ଏକଦା ତ୍ଵଂଭୋନିଧିତୀରସଂଶ୍ରଯଃ ସୂର୍ଯଂ ସତ୍ରାଜିତ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ତନ୍ମନସ୍କତଯା ଚ ଭାସ୍ଵାନଭିଷ୍ଟୂଯମାନୋଽଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଥୌ
ଏକଦିନ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସତ୍ରାଜିତ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏହିପରି ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଭାସ୍କର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖାଦେଲେ।
ତତସ୍ତ୍ଵସ୍ପଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଧରଂ ଚୈନମାଲୋକ୍ଯ ସତ୍ରାଜିତ୍ସୂର୍ଯମାହ
ତାପରେ ସତ୍ରାଜିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ନ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଯଥୈଵ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵହ୍ନିପିଂଡୋପମଂ ତ୍ଵାମହମପଶ୍ଯଂ ତଥୈଵାଦ୍ଯାଗ୍ରତୋ ଗତମପ୍ଯତ୍ର ଭଗଵତା କିଂଚିନ୍ନ ପ୍ରସାଦୀକୃତଂ ଵିଶ୍ଷୋମୁପଲକ୍ଷଯାମୀତ୍ଯେଵମୁକ୍ତେ ଭଗଵତା ସୂର୍ଯେଣ ନିଜକଂଠାଦୁନ୍ମୁଚ୍ଯ ସ୍ଯମଂତକଂ ନାମ ମହାମଣିଵରମଵତାର୍ଯୈକାନ୍ତେ ନ୍ଯସ୍ତମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ଆକାଶରେ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନିର ଗୋଳା ଭଳି ଦେଖିଥିଲି, ସେପରି ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଆଗରେ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ବିଶେଷ କୃପା ଦେଖିପାରୁନି; ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଗଳାରୁ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ନାମକ ମହାମଣିକୁ କାଢ଼ି, ଏକାନ୍ତରେ ରଖିଦେଲେ।
ତତସ୍ତମାତାମ୍ରୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ହ୍ରସ୍ଵଵପୁଷମୀଷଦାପିଂଗଲନଯନମାଦିତ୍ଯମଦ୍ରା କ୍ଷୀତ୍
ତାପରେ ସେଠାରୁ ସତ୍ରାଜିତ ଏକ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଛୋଟ ଦେହର, ହାଲୁକା ପିଙ୍ଗଳ ଆଖିର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କୃତପ୍ରଣିପାତସ୍ତଵାଦିକଂ ଚ ସତ୍ରାଜିତମାହ ଭଗଵାନାଦିତ୍ଯସ୍ସହସ୍ରଦୀଧିତିଃ ଵରମସ୍ମତ୍ତୋଭିମତଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵେତି
ସତ୍ରାଜିତ ଶିର ନମାଇବା ପରେ, ହଜାର ରେଖାର ମାଳିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବତା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯେଉଁ ଭଲ ପସନ୍ଦ କର, ମୋଠାରୁ ଏକ ଦାନ ଚାହିଁ।'
ସ ଚ ତଦେଵ ମଣିରତ୍ନମଯାଚତ
ସେ ସେଇ ମହାମୂଲ୍ୟ ମଣିଟିଏ ଚାହିଲେ।
ସ ଚାପି ତସ୍ମୈ ତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୀଧିତିପତିର୍ଵିଯତି ସ୍ଵଧିଷ୍ଣ୍ଯମାରୁରୋହ
ତାପରେ ତେଜର ମାଳିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ମଣି ସତ୍ରାଜିତଙ୍କୁ ଦେଇ, ଆକାଶରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସତ୍ରାଜିତୋଽପ୍ଯମଲମଣିରତ୍ନସନାଥକଂଠତଯା ସୂର୍ଯ ଇଵ ତେଜୋଭିରଶ୍ଷୋଦିଗଂତରାଣ୍ଯୁଦ୍ଭାସଯନ୍ ଦ୍ଵାରକାଂ ଵିଵେଶ
ସତ୍ରାଜିତ ନିର୍ମଳ ମଣି ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦ୍ଵାରକାଵାସୀ ଜନସ୍ତୁ ତମାଯାଂତମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵଂତମାଦିପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମଵନିଭାରାଵତରଣାଯାଂଶ୍ନୋ ମାନୁଷରୂପଧାରିଣଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାହ
ଦ୍ୱାରକାର ଲୋକମାନେ ସତ୍ରାଜିତଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ମାନବ ରୂପରେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେଇ ପରମପୁରୁଷ।'
ଭଗଵନ୍ ଭଵଂତଂ ଦ୍ର ଷ୍ଟ୍ରଂ ନୂନମଯମାଦିତ୍ଯ ଆଯାତୀତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନୁଵାଚ
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଭଗବାନ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବତା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।' ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ—
ଭଗଵାନ୍ନାଯମାଦିତ୍ଯଃ ସତ୍ରାଜିତୋଽଯମାଦିତ୍ଯଦତ୍ତସ୍ଯମଂତକାଖ୍ଯଂ ମହାମଣିରତ୍ନଂ ବିଭ୍ରଦତ୍ରୋପଯାତି
ଭଗବାନ କହିଲେ, 'ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟନୁହେଁ; ଏହା ସତ୍ରାଜିତ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସ୍ୟମନ୍ତକ ନାମକ ମହାମଣି ପିନ୍ଧି ଏଠାକୁ ଆସୁଛି।'
ତଦେନଂ ଵିସ୍ତ୍ରବ୍ଧାଃ ପଶ୍ଯତେତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତଥୈଵ ଦଦୃଶୁଃ
'ତେଣୁ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଦେଖ,' ଭଗବାନ କହିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାହା ଭଳିଭାବେ ଦେଖିଲେ।
ସ ଚ ତଂ ସ୍ଯମଂତକମଣିମାତ୍ମନିଵେଶନେ ଚକ୍ରେ
ସତ୍ରାଜିତ ସେଇ ସ୍ୟମନ୍ତକ ମଣି ନିଜ ଘରେ ରଖିଲେ।
ପ୍ରତିଦିନଂ ତନ୍ମଣିରତ୍ନମଷ୍ଟୌ କନକଭାରାନ୍ସ୍ତ୍ରଵତି
ସେଇ ମଣି ପ୍ରତିଦିନ ଆଠ ଭାର ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲା।
ତତ୍ପ୍ରଭାଵାଚ୍ଚ ସକଲସ୍ଯୈଵ ରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯୋପସର୍ଗାନାଵୃଷ୍ଟିଵ୍ଯାଲାଗ୍ନିତୋ ଯଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷାଦିଭଯଂ ନ ଭଵତି
ସେଇ ମଣିର ଶକ୍ତିରେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ କେବେ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଅଗ୍ନି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆପଦର ଭୟ ଥିଲା ନାହିଁ।
ଅଚ୍ଯୁତୋଽପି ତଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ରତ୍ନମୁଗ୍ରସେନସ୍ଯ ଭୂପତେର୍ଯୋଗ୍ଯମେତଦିତି ଲିପ୍ସାଂ ଚକ୍ରେ ୨୭ ଗୋତ୍ରଭେଦଭଯାଚ୍ଛକ୍ତୋପି ନ ଜହାର
ଅଚ୍ୟୁତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ମଣିଟି ରାଜା ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଏବଂ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ, ସେ ଯଦିଓ ସମର୍ଥ ଥିଲେ, ମଣିଟି ନେଲେ ନାହିଁ।
ସତ୍ରାଜିଦପ୍ଯଚ୍ଯୁତୋ ମାମେତଦ୍ଯାଚଯିଷ୍ଯତୀତ୍ଯଵଗମ୍ଯ ରତ୍ନଲୋଭାଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରେ ପ୍ରସେନାଯ ତଦ୍ର ତ୍ନମଦାତ୍
ସତ୍ରାଜିତ ଅନୁମାନ କଲେ ଯେ ଅଚ୍ୟୁତ ମଣିଟି ଚାହିବେ, ଏହି ଲୋଭରେ ସେ ମଣିଟି ନିଜ ଭାଇ ପ୍ରସେନଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ତଚ୍ଚ ଶୁଚିନା ଧ୍ରିଯମାଣମଶ୍ଷୋମେଵ ସୁଵର୍ଣସ୍ରଵାଦିକଂ ଗୁଣଜାତମୁତ୍ପାଦଯତି ଅନ୍ଯଥା ଧାରଯଂତମେଵ ହଂତୀତ୍ଯଜାନନ୍ନସାଵପି ପ୍ରସେନସ୍ତେନ କଂଠସକ୍ତେନ ସ୍ଯମଂତକେନାଶ୍ଵମାରୁହ୍ଯାଟଵ୍ଯାଂ ମୃଗଯାମଗଚ୍ଛତ୍
ଏହି ମଣିଟି ଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖରେ ରହିଲେ ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଥା ରଖିଲେ ଧାରକଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି କଥା ଅଜଣା ଥିବା ପ୍ରସେନ, ସ୍ୟମନ୍ତକ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶିକାରକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଚ ସିଂହାଦ୍ଵଧମଵାପ
ସେଠାରେ ସିଂହର ହାତରେ ପ୍ରସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା।
ସାଶ୍ଵଂ ଚ ତଂ ନିହତ୍ଯ ସିଂହୋପ୍ଯମଲମଣିରତ୍ନମାସ୍ଯାଗ୍ରେଣାଦାଯ ଗଂତୁମଭ୍ଯୁଦ୍ଯତଃ ଋକ୍ଷାଧିପତିନା ଜାଂବଵତା ଦୃଷ୍ଟୋ ଘାତିତଶ୍ଚ
ସିଂହ ପ୍ରସେନ ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରି, ନିର୍ମଳ ମଣିଟି ମୁହଁରେ ଧରି ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ତେବେ ଭାଲୁକାର ରାଜା ଜାମ୍ବବାନ ଦେଖି, ସିଂହକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଜାଂବଵାନପ୍ଯମଲମଣିରତ୍ନମାଦାଯ ସ୍ଵବିଲଂ ପ୍ରଵିଵେଶ
ଜାମ୍ବବାନ ସେଇ ନିର୍ମଳ ମଣି ନେଇ ନିଜ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୁକୁମାରସଂଜ୍ଞାଯ ବାଲକାଯ ଚ କ୍ରୀଡନକମକରୋତ୍
ସୁକୁମାର ନାମକ ଛୁଆ ପାଇଁ ସେ ଏକ ଖେଳନା ତିଆରି କଲେ।
ଅନାଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରସେନେ କୃଷ୍ଣୋ ମଣିରତ୍ନମଭିଲଷିତଵାନ୍ସ ଚ ପ୍ରାପ୍ତନାନ୍ନୂନମେତଦସ୍ଯ କର୍ମେତ୍ଯଖିଲ ଏଵ ଯଦୁଲୋକଃ ପରସ୍ପରଂ କର୍ଣାକର୍ଣ୍ଯାଽକଥଯତ୍
ପ୍ରସେନା ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଯାଦବମାନେ ଚୁପଚାପ କହିଲେ, 'କୃଷ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ମଣିଟିକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ଏବଂ ତାହା ପାଇଛନ୍ତି; ଏହି କାମ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ହେବ।'