ତସ୍ଯ ଚ ଵତ୍ସସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଲର୍କନାମାଭଵତ୍ ଯସ୍ଯାଯମଦ୍ଯାପି ଶ୍ଲୋକୋ ଗୀଯତେ
ଏହି ବଛାର ପୁଅ ଅଲର୍କ ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହାକୁ ନେଇ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଉଯାଏ।
ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷଶତାନି ଚ । ଅଲର୍କାଦପରୋ ନାନ୍ଯୋ ବୁଭୁଜେ ମେଦିନୀଂ ଯୁଵା
ଛଉ ହଜାର ଓ ଛଉ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅଲର୍କ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଯୁବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରିନଥିଲେ।
ତସ୍ଯାପ୍ଯଲର୍କସ୍ଯ ସନ୍ନତିନାମାଽଭଵଦାତ୍ମଜଃ
ଅଲର୍କଙ୍କର ପୁଅ ସନ୍ନତି ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସନ୍ନତେଃ ସୁନୀଥଃ ତସ୍ଯାପି ସୁକେତୁଃ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଧର୍ମକେତୁର୍ଜଜ୍ଞେ
ସନ୍ନତିଙ୍କର ପୁଅ ସୁନୀଥ, ସୁନୀଥଙ୍କର ପୁଅ ସୁକେତୁ, ସୁକେତୁଙ୍କୁ ଧର୍ମକେତୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତତଶ୍ଚ ସତ୍ଯକେତୁଃ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଭୁଃ ତତ୍ତଯସ୍ସୁଵିଭୁଃ ତତଶ୍ଚ ସୁକୁମାରସ୍ତସ୍ଯାପି ଦୃଷ୍ଟକେତୁଃ ତତଶ୍ଚ ଵୀତିହୋତ୍ରଃ ତସ୍ମାଦ୍ଭାର୍ଗଃ ଭାର୍ଗସ୍ଯ ଭାର୍ଗଭୂମିଃ ତତଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯପ୍ରଵୃତ୍ତିରିତ୍ଯେତେ କାଶ୍ଯପଭୂଭୃତଃ କଥିତାଃ
ଧର୍ମକେତୁ ପରେ ସତ୍ୟକେତୁ, ସତ୍ୟକେତୁ ପରେ ବିଭୁ, ବିଭୁ ପରେ ସୁବିଭୁ, ସୁବିଭୁ ପରେ ସୁକୁମାର, ସୁକୁମାର ପରେ ଦୃଷ୍ଟକେତୁ, ଦୃଷ୍ଟକେତୁ ପରେ ବୀତିହୋତ୍ର, ବୀତିହୋତ୍ର ପରେ ଭାର୍ଗ, ଭାର୍ଗଙ୍କୁ ଭାର୍ଗଭୂମି ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାପରେ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଭାବେ କାଶ୍ୟପ ରାଜବଂଶର ରାଜାମାନେ ବିବରଣା ହେଲେ।
ରଜେସ୍ତୁ ସଂତତିଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍
ଏବେ ରଜିଙ୍କ ବଂଶର ବିବରଣା ଶୁଣ।
ରଜେଃ ପଞ୍ଚପୁତ୍ରଶତାନ୍ଯତୁଲଵୀର୍ଯ୍ଯସାଂରାଣଯାସନ୍ । ଦେଵାସୁରସଂଗ୍ରାମାରମ୍ଭେ ପରସ୍ପର ଵଧେପ୍ସଵୋ ଦେଵାଶ୍ଵାସୁରାଶ୍ଵ ବ୍ରହ୍ମାଣାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ।। ୪-୯-
ରଜିଙ୍କ ପଞ୍ଚଶତ ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଓ ଶାସନରେ ନିପୁଣ। ଦେବ ଓ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକାପେକା ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ:
ରଜିନାପି ଦେଵସୈନ୍ଯସହାଯେନ ଅନେକୈର୍ମହାସ୍ତ୍ରେସ୍ତଦଶେଷମସୂରବଲଂ ନିଷୂଦିତମ୍ । ଅଵଜିତାରାତିପକ୍ଷଶ୍ଵ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ରଜିଚରଣଯୁଲମାତ୍ମଶିରସା ନିପୀଡଯାହ,--ଭଯ ତ୍ରାଣଦାନାଦସ୍ମତ୍ପିତା ଭଵାନ୍, ଅଶୀଷଲୋକାନାମୁତ୍ତମୋ ଭଵାନ୍, ଯସ୍ଯାହଂ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରିଲୋ କେନ୍ଦ୍ରଃ ।। ୪-୯-
ରଜିଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ଦେବସେନାର ସହଯୋଗରେ, ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦାନବ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ଜିତି, ରଜିଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, କହିଲେ, ‘ଆପଣ ମୋର ପିତା, ଭୟରୁ ରକ୍ଷା ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାର ମୁଁ ପୁଅ ଓ ତିନି ଲୋକର ମାଳିକ।’
ସ ଚାପି ରାଜା ପ୍ରହସ୍ଯାହ,--ଏଵମେଵାସ୍ତୁ, ଅନତିକ୍ରମଣୀଯା ହି ଵୈରିପକ୍ଷାଦପ୍ଯନେକଵିଧଚାଟୁଵାକ୍ଯଗର୍ଭା ପ୍ରଣତିଃ, ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସ୍ଵପୁରମାଜଗାମ ।। ୪-୯-
ରଜି ରାଜା ହସି କହିଲେ, ‘ଏଭଳି ହେଉ; ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରୁ ଆସିଥିବା ଅନେକ ଚାଟୁକଥାରେ ଭରିଥିବା ନମସ୍କାରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିହେବ ନାହିଁ।’ ଏହା କହି ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶତକ୍ରତୁରପୀନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ତକାର । ସ୍ଵର୍ଯାତେ ଚ ରଜୌ ନାରଦର୍ଷିଚୋଦିତା ରାଜସୂତାଃ ଶତକ୍ରତୁମାତ୍ମପିତୃପୁତ୍ରମାଚାରାଦୂ ରାଜ୍ଯଂ ଯାଚିତଵନ୍ତଃ ।। ୪-୯-
ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ରଖିଲେ। ରଜି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ନାରଦ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ରଜିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ପୁଅ।
ଅପ୍ରଦାନେ ଚାଵଜିତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରମତିବଲିନଃ ସ୍ଵଯମିନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଚକ୍ରଃ । ତତଶ୍ଵ ବହୁତିଥେ କାଲେ ଵ୍ଯତୀତେ ବୃହସ୍ପତିମେକାନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପହ୍ଟତତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଯଜ୍ଞଭାଗଃ ଶତକ୍ରତୁରାହ ।। ୪-୯-
ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ରଜିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହରାଇ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବୃହସ୍ପତି ଏକା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତିନି ଲୋକର ଯଜ୍ଞ ଭାଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵଦରୀଫଲମାତ୍ରମପ୍ଯର୍ହସି ମମ ଆପ୍ଯାଯନାଯ ପୁରୋ ଡାଶଖଣଡଂ ଦାତୁମିତ୍ଯୁକ୍ତୋ ବୃହସ୍ପତିରୂଚେ, --ଯଦ୍ଯଵଂ ପୂର୍ଵମେଵ ତ୍ଵଯାହଂ ଚୋଦିତଃ ସ୍ଯାଂ, ତନ୍ମଯା ତ୍ଵଦର୍ଥଂ କିମକର୍ତ୍ତଵ୍ଯମିତି ।। ୪-୯-
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, ‘ମୋର ପାଇଁ ଅତି କମରେ ଜୁଜୁବା ଫଳ ଆକାରର ଏକ ଯଜ୍ଞ ଖଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।’ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, ‘ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କରିଥାନ୍ତି, ତାହେଲେ ତୁମ ପାଇଁ କି ନ କରିଥାନ୍ତି?’
ଯତି-ଯଯାତି-ସଂଯାତି-ଅଯାତି-ଵିଯତି-କୃତିସଂଜ୍ଞା ନହୁଷସ୍ଯ ଷଟ୍ ପୁତ୍ରା ମହାବଲ ପରାକ୍ରମା ବଭୂଵୁଃ । ଯତିସ୍ତୁ ରାଜ୍ଯଂ ନୈଚ୍ଛତ୍ । ଯଯାତିସ୍ତୁ ଭୂବୃଦଭଵତ୍, ଉଶନସଶ୍ଵ ଦୁହିତରଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଶର୍ମ୍ମିଷ୍ଠାଞ୍ଚ ଵାର୍ଷପର୍ଵ୍ଵଣୀମୁପଯେମେ ।। ୪-୧୦ -
ନହୁଷଙ୍କର ଛଅ ପୁଅ ଥିଲେ—ଯତି, ଯୟାତି, ସଂୟାତି, ଅୟାତି, ବିୟାତି ଓ କୃତି—ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ। ଯତି ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଯୟାତି ରାଜା ହେଲେ, ଉଶନାସଙ୍କ ଝିଅ ଦେବୟାନୀ ଓ ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
କାଵ୍ଯଶାପାଚ୍ଚ ଅକାଲେନୈଵ ଯଯାତିର୍ଜରାମଵାପ ।। ୪-୧୦-
କାବ୍ୟଙ୍କ ଶାପରେ, ଯୟାତି ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନଶୁକ୍ରଵଚନାଜ୍ଵ ଜରାଂ ସଂକାମଯିତୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ଯଦୁମୁଵାଚ,--ତ୍ଵନ୍ମାତା ମହଶାପାଦିଯମକାଲେନୈଵ ଜରା ମାମୁପସ୍ଥିତା । ତାନହଂ ତସ୍ଯୈଵାନୁଗ୍ରହାଦୂ ଭଵତଃ ସଞ୍ଚ ରାଯାମ୍ଯେକଂ ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରମ୍, ତ ତୃପ୍ତୋଽସ୍ମି ଵିଷଯେଷୁ, ତ୍ଵଦୂଯସା ଵିଷଯାନହ ଭୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ।। ୪-୧୦-
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦୟାରେ, ଯୟାତି ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଯଦୁଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ତୁମ ମାଆଙ୍କ ମହାଶାପରେ ମୋତେ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଛି; ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ ଦେଇ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁବାବସ୍ଥା ଉପଭୋଗ କରିବି, ତୁମ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।’
ନାତ୍ର ଭଵତା ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ନୈଚ୍ଛତ୍ ତାଂ ଜରାମାଦାତୁମ । ତଞ୍ଚପି ପିତା ଶଶାପ,--ତ୍ଵତ ପ୍ରସୂତିର୍ନ ରାଜ୍ଯାର୍ହା ଭଵିଷ୍ଯତୀତି ।। ୪-୧୦-
‘ତୁମେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,’ ଏହିପରି କହିଲେ, ଯଦୁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ତୁମ ଉତ୍ତରସନ୍ତାନ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ହେବେ ନାହିଁ।’
ଵିଶ୍ଵାଚ୍ଯା ସହୋପଭୋଗଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା କାମାନାମନ୍ତ ମଵାପ୍ସ୍ଯାମୀତ୍ଯନୁଦିନଂ ତନ୍ମନସ୍କୋ ବଭୂଵ ।। ୪-୧୦-
ବିଶ୍ୱାଚୀ ସହିତ ଏକାଠି ଭୋଗ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲା — "ମୁଁ ଆମର ଇଚ୍ଛାର ଶେଷ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିବି।"
ଅନୁଦିନଞ୍ଚ ଉପଭୋଗତଶ୍ଵ କାମାନତୀଵ ରମ୍ଯାନ୍ ମେନେ ।। ୪-୧୦-
ଏବଂ ଦିନକୁ ଦିନ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭାବିଲେ ଯେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଅତି ମଧୁର ଓ ରମ୍ୟ ।
ନ ଜାତୁ କାମଃ କାମାନାମୁପଭୋଗେନ ଶାମ୍ଯତି । ହଵିଷା କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମେଵ ଭୂଯ ଏଵାଭିଵର୍ଦ୍ଧତେ ।। ୪-୧୦-
ଇଚ୍ଛା କେବେ ଭୋଗରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନା; ଘୀ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଯେପରି ବଢ଼ାଯାଏ, ଏହିପରି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ ।
ଯତ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵ୍ରୀହିଯଵଂ ହିରଣ୍ଯଂ ପଶଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଏକସ୍ଯାପି ନ ପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଂ ତଦିତ୍ଯତିତୃଷଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୪-୧୦-
ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଚାଉଳ, ଯବ, ସୁନା, ଗୋ, ଓ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଲୋକ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅତି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ ।
ଯଦା ନ କୁରୁତେ ଭାଵଂ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତେଷୁ ପାପକମ୍ । ସମଦୃଷ୍ଟେସ୍ତଦା ପୁସଃ ସର୍ଵ୍ଵା ଏଵ ସୁଖା ଦିଶଃ ।। ୪-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି କିଛି ଖରାପ ଭାବ ରଖେନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ସେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ହୁଏ ।
ଯା ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ଦୁର୍ମ୍ମତିଭିର୍ଯା ନ ଜୀର୍ଯ୍ଯତି ଜୀର୍ଯ୍ଯତଃ । ତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂ ସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁଖେନୈଵାଭିପୂର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୪-୧୦-
ଯେ ତୃଷ୍ଣା ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟ, ଦେହ ଝୁରିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଝୁରିନାହିଁ — ସେ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସହଜରେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ।
ଜୀର୍ଯ୍ଯନ୍ତି ଜୀର୍ଯ୍ଯତଃ କେଶା ଦନ୍ତା ଜୀର୍ଯ୍ଯନ୍ତି ଜୀର୍ଯ୍ଯତଃ । ଧନାଶା ଜୀଵିତାଶା ଚ ଜୀର୍ଯ୍ଯତୋଽପି ନ ଜୀର୍ଯ୍ଯତି ।। ୪-୧୦-
ଦେହ ଝୁରିଗଲେ, କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଝୁରିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ଓ ଜୀବନ ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା ଦେହ ଝୁରିଲେ ମଧ୍ୟ ଝୁରିନାହିଁ ।
ପୂର୍ଣାଂ ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରଂ ମେ ଵିଷଯାସକ୍ତଚେତସଃ । ତଥାପ୍ଯନୁଦିନଂ ତୃଷ୍ଣା ମମୈତେଷ୍ଵେଵ ଜାଯତେ ।। ୪-୧୦-
ମୋ ମନ ଭୋଗରେ ଲଗିଥିଲା, ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ହେଲା ମଧ୍ୟ, ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ଭୋଗ ପାଇଁ ମୋର ତୃଷ୍ଣା ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ ।
ତସ୍ମଦିତାମହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଧାଯ ମାନସମ୍ । ନିର୍ଦ୍ରନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ମ୍ମମୋ ଭୂତ୍ଵା ଚରିଷ୍ଯାମି ମୃଗୈଃ ସହ ।। ୪-୧୦-
ତେଣୁ ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଦିବ୍ୟତାରେ ଲଗାଇ, ଅସକ୍ତ ଓ ନିର୍ମମ ହୋଇ, ମୁଁ ମୃଗମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଡ଼ିବି ।
ପୂରୋଃ ସକାଶାଦାଦାଯ ଜରାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଯୌଵନମ୍ । ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯ ପୂରୁଞ୍ଚ ପ୍ରଯଯୌ ତପସେ ଵନମ୍ ।। ୪-୧୦-
ପୂରୁଙ୍କୁ ଜରା ଦେଇ ଯୁବାବସ୍ଥା ନେଇ, ପୂରୁଙ୍କୁ ରାଜା କରି, ସେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଦିଶି ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ଵ୍ଵଂସ୍ଯାଂ ତୁର୍ଵ୍ଵସୁଂ ପ୍ରତ୍ଯଥାଦିଶତ୍ । ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଞ୍ଚ ତଥା ଦ୍ରୁ ହ୍ଯୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥତୋ ଯଦୁମ୍ ।। ୪-୧୦-
ସେ ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଦ୍ରହ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଯଦୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦେଲେ ।
ଭଗଵନ୍ ! ଅସ୍ମାକମତ୍ର ଵିରୋଧେ କତରଃ ପକ୍ଷୋ ଜେତା ଭଵିଷ୍ଯତୀତି । ଅଥାହ ଭଗଵାନ୍--ଯେଷାମର୍ଥେ ରଜିରାତ୍ତାଯୁଧୋ ଯୋତୂସ୍ଯାତୀତି । ଅଥ ଦୈତ୍ଯୈରୁପେତ୍ଯ ରଜି ରାତ୍ମ ସାହାଯ୍ଯଦାନାଯାଭ୍ଯର୍ଥିତଃ ପ୍ରାହ, --ଯୋତୂସ୍ଯେଽହଂ ଭଵତା ମର୍ଥେ, ଯଦ୍ଯହମମର ଜଯାଦୂ ଭଵତାମିନ୍ଦ୍ରୋ ବଵିଷ୍ଯାମି ଇତି । ଆକର୍ଣ୍ଯୈତତ୍ ତୈରଭିହିତୋ, ନ ଵଯମନ୍ଯଥା ଵଦିଷ୍ଯାମୋଽନ୍ଯଥା କରିଷ୍ଯାମଃ । ଅସ୍ମାକମିନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତଦର୍ଥମଯମୁଦ୍ଯମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗତୋଷ୍ଵସୁରେଷୁ ଦେଵୈରପ୍ଯସାଵଵନୀପତିରେଵମେଵୋକ୍ତଃ । ତେନାପି ଚ ତଥୈଵୋକ୍ତେ ଦେଵୈରିନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସୀତି ସମନ୍ଵୀପ୍ସିତମ ।। ୪-୯-
‘ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ କେଉଁ ପକ୍ଷ ଜିତିବ?’ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ଯେଉଁ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ରଜି ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ସେମାନେ ଜିତିବେ।’ ତାପରେ ଦାନବମାନେ ରଜିଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ରଜି କହିଲେ, ‘ମୁଁ ତୁମ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଯଦି ଜିତିବା ପରେ ମୁଁ ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବି।’ ଏହା ଶୁଣି ଦାନବମାନେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ନାହିଁ; ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ।’ ଏହା କହି ଦାନବମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ରଜିଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ରଜି ସେହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଦେବମାନେ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବେ,’ ଏହି ଭାବେ ଚାହିଲେ।
ସ୍ଵଲ୍ପୈରେଵାହୋଭିସ୍ତ୍ଵାଂ ନିଜଂ ପଦଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ଇତ୍ଯଭିଧାଯ ତେଷାମନୁ ଦିନାଭିଚାରିକଂ ବୁଦ୍ଧିମୋହାଯ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଚ ତେଜୋଵୃଦ୍ଧଯେ ଜୁହାଵ । ତେ ଚାପି ତେନ ବୁଦ୍ଧିମୋହେନାଭିଭୂଯମାନା ବ୍ରହ୍ମଦ୍ରିଷୋ ଧର୍ମ୍ମତ୍ଯାଗିନୋ ଵେଦଵାଦପରାଙୂମୁଖା ବଭୂଵୁଃ ତତଶ୍ଵ ତାନପେତଧର୍ମ୍ମା ଚାରାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଜଘାନ ପୁରୋହିତାପ୍ଯାଯିତତେଜାଶ୍ଵ ତ୍ରିଦିଵମାକ୍ରାମତ୍ । ଏତଦିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵପଦଚ୍ଯଵନାରୋହଣାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପଦଭ୍ରଶଂ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଵା ନ ଚାପ୍ନୋତି । ରମ୍ଭସ୍ତ୍ଵନପତ୍ଯୋଽଭଵତ୍ । କ୍ଷତ୍ରଵୃଦ୍ଧସୁତଃ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ତ୍ରଃ, ତତୂପୁତ୍ରଃ ସଞ୍ଜଯଃ, ତତଶ୍ଵ ଵିଜଯଃ, ତସ୍ମାଜ୍ଵ ଯଜ୍ଞକୃତ୍, ତସ୍ଯ ହର୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନଃ, ହର୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନସୁତଃ ସହଦେଵଃ, ତସ୍ମାଦଦୀନଃ, ତସ୍ଯ ଜଯସେନଃ, ତତଶ୍ଵ ସଂହୁତିଃ, ତତ ପୁତ୍ରଃ, କ୍ଷଂତ୍ରଧର୍ମ୍ମାଃ, ଇତ୍ଯେତେ କ୍ଷତ୍ରଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ । ଅତୋ ନହୁଷଵଂଶଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଇତି ।। ୪-୯-
‘କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମ ପଦକୁ ଫେରାଇ ଦେବି,’ ବୃହସ୍ପତି ଏହିପରି କହି, ରଜିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ଅଭିଚାର ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହି ଭ୍ରମରେ ରଜିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ବେଦରୁ ମୁଖ ଫେରିଲେ, ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ ଖସିବା ଓ ଉତ୍ତରଣ ଶୁଣି, ମଣିଷ ନିଜ ପଦ ଖସିଲେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟତା ପାଇନଥାଏ। ରମ୍ଭାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ହେଲା ନାହିଁ; କ୍ଷତ୍ରବୃଦ୍ଧଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ର, ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ରଙ୍କର ପୁଅ ସଞ୍ଜୟ, ସଞ୍ଜୟଙ୍କର ପୁଅ ବିଜୟ, ବିଜୟଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୃତ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯଜ୍ଞକୃତଙ୍କର ପୁଅ ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କର ପୁଅ ସହଦେବ, ସହଦେବଙ୍କୁ ଅଦୀନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଅଦୀନଙ୍କର ପୁଅ ଜୟସେନ, ଜୟସେନଙ୍କୁ ସଂହୁତି ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସଂହୁତିଙ୍କର ପୁଅ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ। ଏହିମାନେ କ୍ଷତ୍ରବୃଦ୍ଧଙ୍କ ବଂଶଜ। ଏବେ ମୁଁ ନହୁଷ ବଂଶର ବିବରଣା କହିବି।
ଅନନ୍ତରଞ୍ଚ ଦ୍ରହ୍ଯୁ ତୁର୍ଵସୁମନୁଞ୍ଚ ପୃଥିଵୀପତିର୍ଜରା ଗ୍ରହଣାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯୌଵନପ୍ରଦାନାଯ ଚ ଚୋଦଯାମାସ । ତୈରପ୍ଯେକକୈଶ୍ଯେନ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତସ୍ତାଂଶ୍ଵ ଶଶାପ । ଅଥ ଶମ୍ମିଷ୍ଠାତନଯ ମଶେଷକନୀଯାଂସଂ ପୂରୁ ତଥୈଵାହ, ସ ଵାତିପ୍ରଵଣ ମତିଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପିତରଂ ସବହୁମାନୋ ମହାନ୍ ପ୍ରସାଦୋଽଯମସ୍ମାକମିତ୍ଯୁଦାରମଭିଧାଯ ଜରାଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ । ସ୍ଵକୀଯଞ୍ଚ ଯୌଵନଂ ପିତ୍ରେ ଦଦୌ । ସୋଽପି ଚ ନଵଂ ଯୌଵନ ମାସାଦ୍ଯ ଧର୍ମ୍ମାଵିରୋଧେନ ଯଥାକାମଂ ଯଥାକାଲୋପପନ୍ନ ଯଥୋତୂସାହଂ ଵିଷଯଂ ଚଚାର । ସମ୍ଯକ ପ୍ରଜାପାଲନ ମକରୋତ୍ ।। ୪-୧୦-
ତାପରେ ପୃଥିବୀର ରାଜା ଦ୍ରହ୍ୟୁ, ତୁର୍ବସୁ ଓ ଅନୁଙ୍କୁ ନିଜ ଯୁବାବସ୍ଥା ଦେବା ଓ ଜରା ନେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ । କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଲେ, ତେଣୁ ରାଜା ସେମାନେକୁ ଶାପ ଦେଲେ । ପରେ ଶମ୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କର ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୁଅ ପୂରୁଙ୍କୁ ଏହିପରି ଭାବରେ କହିଲେ । ପୂରୁ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ପିତା ପ୍ରତି ଅତି ଆଦର ଓ ଭକ୍ତି ରଖିଥିଲେ, ନମ୍ରତାରେ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉପକାର," ଏବଂ ଉଦାର ଭାବରେ ଜରାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ସେ ନିଜ ଯୁବାବସ୍ଥା ପିତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ । ପିତା, ନୂତନ ଯୁବାବସ୍ଥା ପାଇଁ, ଧର୍ମ, ସମୟ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କରିଲେ ଏବଂ ଦେଶର ଲୋକମାନେକୁ ଭଲଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଲେ ।