ଵିଷ୍ଣୁପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଅଵିକାରାଯ ଶୁଦ୍ଧାଯ ନିତ୍ଯାଯ ପରମାତ୍ମନେ । ସଦୈକରୂପରୂପାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ସର୍ଵଜିଷ୍ଣଵେ

ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଶୁଦ୍ଧ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଚିରନ୍ତନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସଦା ଏକ ରୂପରେ ଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ନମୋ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଯ ହରଯେ ଶଂକରାଯ ଚ । ଵାସୁଦେଵାଯ ତାରାଯ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣେ

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ତାରକ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାର କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଏକାନେକସ୍ଵରୂପାଯ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ମନେ ନମଃ । ଅଵ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯକ୍ତରୂପାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ମୁକ୍ତିହେତଵେ

ଏକ ଓ ଅନେକ ରୂପରେ ଥିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ଅପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରକାଶ ରୂପରେ ଥିବା, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ସର୍ଗସ୍ଥିତିଵିନାଶାନାଂ ଜଗତୋ ଯୋ ଜଗନ୍ମଯଃ । ମୂଲଭୂତୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଵିଷ୍ଣଵେ ପରମାତ୍ମନେ

ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାରର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଆଧାରଭୂତଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାପ୍ଯଣୀଯାଂସମଯୀଯସାମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମଚ୍ଯୁତଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍

ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଏବଂ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଥିବା, ଅଚ୍ୟୁତ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପମତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମଲଂ ପରମାର୍ଥତଃ । ତମେଵାର୍ଥସ୍ଵରୂପେଣ ଭ୍ରାନ୍ତିଦର୍ଶନତଃ ସ୍ଥିତମ୍

ଜ୍ଞାନର ସ୍ବଭାବ ସର୍ବଥା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସ୍ତୁର ସ୍ବଭାବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଷ୍ଣୁଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ସର୍ଗେ ତଥା ପ୍ରଭୁମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଜଗତାମୀଶମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍

ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ଓ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବିଶ୍ୱର ଶାସକ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଛି।

କଥଯାମି ଯଥାପୂର୍ଵ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯୈର୍ମୁନିସତ୍ତମୈଃ । ପୃଷ୍ଟ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନବ୍ଜଯୋନିଃ ପିତାମହଃ

ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଲୋଟସ୍ ମୁଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପିତାମହ ଭଗବାନ କଣ କହିଥିଲେ, ତାହା କହିବି।

ତୈଶ୍ଚୌକ୍ତଂ ପୁରୁକୁତ୍ସାଯ ଭୂଭୁଜେ ନିର୍ମଦାତଟେ । ସାରସ୍ଵତାଯ ତେନାପି ମହ୍ମଂ ସାରସ୍ଵତେନ ଚ

ନିର୍ମଦା ନଦୀର କୂଳରେ ସାରସ୍ବତ ଯେପରି ପୃଥିବୀର ରାଜା ପୁରୁକୁତ୍ସାକୁ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ସାରସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଥିଲି।

ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତଃ । ରୂପଵର୍ଣାଦିନିର୍ଦେଶଵିଶେଷଣଵିଵର୍ଜିତଃ

ସେ ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ବିଭେଦ ନାହିଁ।

ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ । ଵର୍ଜିତଃ ଶକ୍ଯତେ ଵକ୍ତୁଂଯଃ ସଦାସ୍ତୀତି କେଵଲମ୍

ସେ ଅପକ୍ଷୟ, ବିନାଶ, ପରିଣାମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ 'ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମସ୍ତଂ ଚ ଵସତ୍ଯତ୍ରେତି ଵୈ ଯତଃ । ତତଃ ସ ଵାସୁଦେଵେତି ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ

ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ବାସୁଦେବ' ବୋଲି କହନ୍ତି।

ତଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ପରଂମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍ । ଏକସ୍ଵରୂପଂ ତୁ ସଦା ହେଯାଭାଵାଚ୍ଚ ନିର୍ମଲମ୍

ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଏକମାତ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ।

ତଦେଵ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍‌ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଵତ୍ । ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ଚ ସ୍ଥିତମ୍

ସେହି ଏକାଟି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି; ପୁରୁଷ ଓ କାଳର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ।

ପରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତେ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ରୂପେ କାଲସ୍ତଥା ପରମ୍

ଓ ଦ୍ୱିଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ରୂପ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ରୂପ।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାନାଂ ପରମଂ ହି ଯତ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ତାହାକୁ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ । ରୂପାଣି ସ୍ଥିତିସର୍ଗାନ୍ତଵ୍ଯକ୍ତିସଦ୍ଭାଵହେତଵଃ

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କାରଣ।

ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରୁଷଃ କାଲ ଏଵ ଚ । କ୍ରୀଡତୋ ବାଲକସ୍ଯେଵ ଚେଷ୍ଟାଂ ତସ୍ଯ ନିଶାମଯ

ବିଷ୍ଣୁ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ; ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡାକୁ ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଦେଖ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଧାନମୃଷିସତ୍ତମୈଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍

ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ, ଯାହାକୁ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି ସଦା ଅଛି, ଏହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁଇଟିର ମିଶ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ।

ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଦାଧାରମମେଯମଜରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିହୀନଂ ତଦ୍ରୂପାଦିଭିରସଂହିତମ୍

ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଅଜର, ଅଚଳ; ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମୁକ୍ତ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ।

ତ୍ରିଗୁଣଂ ତଜ୍ଜଗଦ୍ଯୋନିରନାଦିପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ । ତେନାଗ୍ରେ ସର୍ଵମେଵାସୀଦ୍ଵ୍‌ଯାଂତ୍ପଂ ଵୈ ପ୍ରଲଯାଦନୁ

ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଜଗତର ଉତ୍ସ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସମସ୍ତ ଏହି ଏକାଟି ଥିଲା।

ଵେଦଵାଦଵିଦୋ ଵିଦ୍ଦନ୍ନିଯତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ପଠନ୍ତି ଚୈତମେଵାର୍ଥ ପ୍ରଧାନପ୍ରତିପାଦକମ୍

ଯେମାନେ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷକମାନେ, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନର ପ୍ରମୁଖତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରୁଥିବା ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପାଠ କରନ୍ତି।

ନାହୋ ନ ରାତ୍ରିର୍ନ ନଭୋ ନ ଭୂମି- ର୍ନାସୀତ୍ମମୋଜ୍ଯୋତିରଭୂଚ୍ଚ ନାନ୍ଯତ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଦିବୁଦ୍ଧଯାନୁପଲଭ୍ଯମେକଂ ପ୍ରାଧାନିକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୁମାଂସ୍ତଦାସୀତ୍

ସେତିବେଳେ ଦିନ ନଥିଲା, ରାତି ନଥିଲା, ଆକାଶ ନଥିଲା, ପୃଥିବୀ ନଥିଲା, ଆତ୍ମା ନଥିଲା, ଆଲୋକ ନଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; କେବଳ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେହି ଅଛିଲା।

ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵରୂପାତ୍ପ​ରତୋ ହି ତେ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷଶ୍ଚ ଵିପ୍ର । ତସ୍ଯୈଵ ତେଽନ୍ଯେନ ଧୂତେ ଵିଯୁକ୍ତେ ରୂପାଂନ୍ତରଂ ତଦ୍‌ଦ୍ଵିଜ କାଲସଂଜ୍ଞମ୍

ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ପରେ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ। ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରକୃତୌ ସଂସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯକ୍ତମତୀତପ୍ରଲଯେ ତୁ ଯତ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାକୃତସଂଜ୍ଞୋଽଯମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ

ପ୍ରକୃତିରେ ଯାହା ବଡ଼ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ପ୍ରାକୃତ' ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।

ଅନାଦିର୍ଭଗଵାନ୍କାଲୋ ନାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତତସ୍ତ୍ଵେତେ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତସଂଯମାଃ

ଭଗବାନ କାଳ ଆଦିହୀନ ଓ ଶେଷହୀନ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହିପରି ତିନିଟି—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶ—ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।

ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପୃଥକ୍ପୂଂସି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ । କାଲସ୍ଵରୂପଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ମୈତ୍ରେଯ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ

ଗୁଣଗୁଡିକ ସମତାରେ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

ତତସ୍ତୁ ତପ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ପରମାତ୍ମା ଜଗନ୍ମଯଃ । ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଭୂତେଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୌ ଚାପି ପ୍ରଵିଶ୍ଯାତ୍ମେଚ୍ଛଯା ହରିଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଗକାଲେ ଵ୍ଯଯାଵ୍ଯଯୌ

ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଦୁଇଟିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।