ଅତ୍ରାଯଂ ଶ୍ଲୋକଃ । ଏତେ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରସୂତା ଵୈ ପୁନଶ୍ଚାଂଗିରସାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ରଥୀତରାଣାଂ ପ୍ରଵରାଃ କ୍ଷତ୍ତ୍ରୋପେତା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ଇତି
ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହା ସହ ଏମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ବଂଶରୁ ମଧ୍ୟ ମନାଯାନ୍ତି। ରଥୀତରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କ୍ଷୁତଵତଶ୍ଚ ମନୋରିକ୍ଷ୍ଵାକୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଜଜ୍ଞେ ଘ୍ରାଣତଃ
ମନୁ ଭୁଖ ଲାଗିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ନାକୁଠାରୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତପ୍ରଧାନା ଵିକୁକ୍ଷିନିମିଦଂଡାଖ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରା ବଭୂଵୁଃ
ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ତିନି ପୁଅ ହେଲେ ବିକୁକ୍ଷି, ନିମି ଓ ଦଣ୍ଡ।
ଶକୁନିପ୍ରମୁଖାଃ ପଂଚାଶତ୍ପୁତ୍ରାଃ ଉତ୍ତରାପଥରକ୍ଷିତାରୋ ବଭୂଵୁଃ
ଶକୁନି ଆଦି ପଞ୍ଚାଶଟି ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଶର ରକ୍ଷକ ହେଲେ।
ଚତ୍ଵାରିଂଶଦଷ୍ଟୌ ଚ ଦକ୍ଷିଣାପଥଭୂପାଲାଃ
ଏବଂ ଚାଳିଶିଏ ଅଠ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ରାଜା ହେଲେ।
ସ ଚେକ୍ଷ୍ଵାକୁରଷ୍ଟକାଯାଶ୍ଶ୍ରାଦ୍ଧମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହଂ ମାଂସମାନଯେତି ଵିକୁକ୍ଷିମାଜ୍ଞାପଯାମାସ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ: 'ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ମାଂସ ଆଣ।'
ସ ତଥେତି ଗୃହୀତାଜ୍ଞୋ ଵିଧୃତଶରାସନୋ ଵନମଭ୍ଯେତ୍ଯାନେକଶୋ ମୃଗାନ୍ ହତ୍ଵା ଶ୍ରାଂତୋତିକ୍ଷୁତ୍ପରୀତୋ ଵିକୁକ୍ଷିରେକଂ ଶଶମଭକ୍ଷଯତ୍ । ଶ୍ଷଓଁ ଚ ମାଂସମାନୀଯ ପିତ୍ରେ ନିଵେଦଯାମାସ
ସେ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ନମ୍ରତାରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଧନୁ ନେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା। ଅନେକ ପଶୁ ମାରି, ଅତିକ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ, ବିକୁକ୍ଷି ଏକ ଖରା ଏକା ଖାଇଲା। ତାହାର ମାଂସ ନେଇ, ସେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଲା।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲାଚାର୍ଯୋ ଵଶିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷଣାଯ ଚୋଦିତଃ ପ୍ରାହ । ଅଲମନେନାମେଧ୍ଯେନାମିଷେଣ ଦୁରାତ୍ମନା ତଵ ପୁତ୍ରେଣୈତନ୍ମାଂସମୁପହତଂ ଯତୋଽନେନ ଶଶୋ ଭକ୍ଷିତଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଵଶିଷ୍ଠ, ଏହି ମାଂସ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, କହିଲେ: 'ତୁମର ପୁତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ମାଂସ ଅପବିତ୍ର କରିଛି, କାରଣ ସେ ଏକ ଖରା ଖାଇଛି।'
ତତଶ୍ଚାସୌ ଵିକୁକ୍ଷିର୍ଗୁରୁଣୈଵମୁକ୍ତଶ୍ଶଶାଦସଂଜ୍ଞାମଵାପ ପିତ୍ରା ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବିକୁକ୍ଷି 'ଶଶାଦ' ନାମ ପାଇଲେ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହେଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ଚାସାଵଖିଲାମେତାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଧର୍ମତଶ୍ଶାଶାସ
ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନ ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଧର୍ମରେ ଶାସନ କଲେ।
ଶଶାଦସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁରଂଜଯୋନାମ ପୁତ୍ରୋଭଵତ୍
ଶଶାଦଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ପୁରଞ୍ଜୟ।
ତସ୍ଯେଦଂ ଚାନ୍ଯତ୍
ଏହି ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ପୁରଞ୍ଜୟ ସହ ସଂପୃକ୍ତ।
ପୁରା ହି ତ୍ରେତାଯାଂ ଦେଵାସୁରଯୁଦ୍ଧମତିଭୀଷଣମଭଵତ୍
ପୂର୍ବରୁ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।
ତତ୍ର ଚାତିବଲିଭିରସୁରୈରମରାଃ ପରାଜିତାସ୍ତେ ଭଗଵଂତଂ ଵିଷ୍ଣୁମାରାଧଯାଂଚକ୍ରୁଃ
ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଦେବମାନେକୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଦେବମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନଶ୍ଚ ଦେଵାନାମନାଦିନିଧନୋଖିଲଜଗତ୍ପରାଯଣୋ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରାହ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ନାରାୟଣ ଦେବମାନେ ଉପରେ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ।
ଜ୍ଞାତମେତନ୍ମଯା ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଯଦଭିଲଷିତଂ ତଦର୍ଥମିଦଂ ଶ୍ରୂଯତାମ୍
'ମୁଁ ତୁମେ କାହାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଜାଣିଛି; ଏହିପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଶୁଣ।'
ପୁରଂଜଯୋ ନାମ ରାଜର୍ଷେଶ୍ଶଶାଦସ୍ଯ ତନଯଃ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯଵରୋ ଯସ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରେହମଂଶ୍ନୋ ସ୍ଵଯମେଵାଵତୀର୍ଯ ତାନଶ୍ଷୋଆ!ନସୁରାନ୍ନିହନିଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଭଵଦ୍ଭିଃ ପୁରଂଜଯୋଽସୁରଵଧାର୍ଥମୁଦ୍ଯୋଗଂ କାର୍ଯତାମିତି
'ଶଶାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରଞ୍ଜୟ, ଏକ ରାଜା ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ମୋର ଅଂଶ ଅବତରିବ; ମୁଁ ଦାନବମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି। ତେଣୁ, ଦାନବବଧ ପାଇଁ ପୁରଞ୍ଜୟ ସହିତ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତି କର।'
ଏତଚ୍ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଭଗଵଂତଂ ଵିଷ୍ଣୁମମରାଃ ପୁରଂଜଯସକାଶମାଜଗ୍ମୁରୂଚୁଶ୍ଚୈନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭୋଭୋଃ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯଵର୍ଯାସ୍ମାଭିରଭ୍ଯର୍ଥିତେନ ଭଵତାସ୍ମାକମରାତିଵଧୋଦ୍ଯତାନାଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସାହାଯ୍ଯମିଚ୍ଛାମଃ ତଦ୍ଭଵତାସ୍ମାକମଭ୍ଯାଗତାନାଂ ପ୍ରଣଯଭଂଗୋ ନ କାର୍ଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁରଂଜଯଃ ପ୍ରାହ
'ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମେ ପାଖରେ ଆସିଛୁ, ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ତୁମର ସାହାଯ୍ୟ ଚାହୁଁଛୁ। ତୁମେ ଆମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।' ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପୁରଞ୍ଜୟ କହିଲେ:
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥୋ ଯୋଯଂ ଯୁଷ୍ମାକମିଂଦ୍ର ଃ! ଶତକ୍ରତୁରସ୍ଯ ଯଦ୍ଯହଂ ସ୍କଂଧାଧିରୂଢୋ ଯୁଷ୍ମାକମରାତିଭସ୍ସହ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ତଦହଂ ଭଵତାଂ ସହାଯଃ ସ୍ଯାମ୍
'ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଦି ସେ ମୋତେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉଠାଇ ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମେ ସହିତ ମିଳିବି।'
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ସମସ୍ତଦେଵୈରିଂଦ୍ରେ ଣ ଚ ବାଢମିତ୍ଯେଵଂ ସମନ୍ଵିଚ୍ଛିତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ।
ତତଶ୍ଚ ଶତକ୍ରତୋର୍ଵୃଷରୂପଧାରିଣଃ କକୁଦି ସ୍ଥିତୋଽତିରୋଷସମନ୍ଵିତୋ ଭଗଵତଶ୍ଚରାଚରଗୁରୋରଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ତେଜସାପ୍ଯାଯିତୋ ଦେଵାସୁରସଂଗ୍ରାମେ ସମସ୍ତାନେଵାସୁରାନ୍ନିଜଘାନ
ତାପରେ ଶତକ୍ରତୁ ଏକ ବୃଷ ରୂପ ନେଇ, ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିଠରେ ଉଠାଇ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ।
ଯତଶ୍ଚ ଵୃଷଭକକୁଦି ସ୍ଥିତେନ ରାଜ୍ଞା ଦୈତେଯବଲଂ ନିଷୂଦିତମତଶ୍ଚାସୌ କକୁତ୍ସ୍ଥସଂଜ୍ଞାମଵାପ
ବୃଷର ପିଠରେ ଉଠି ରାଜା ଦାନବମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ 'କକୁତ୍ସ୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
କକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯାପ୍ଯନେନାଃ ପୁତ୍ରୋଽଭଵତ୍
କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅନେନା।
ପୃଥୁରନେନସଃ
ପୃଥୁଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଅନେନସ।
ପୃଥୋର୍ଵିଷ୍ଟରାଶ୍ଵଃ
ଅନେନସଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଷ୍ଟରାଶ୍ୱ।
ତସ୍ଯାପି ଚାଂଦ୍ରୋ ଯୁଵନାଶ୍ଵଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଚାଂଦ୍ର ଯୁବନାଶ୍ୱ।
ଚାଂଦ୍ର ସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଯୁଵନାଶ୍ଵସ୍ଯ ଶାଵସ୍ତଃ ଯଃ ପୁରୀଂ ଶାଵସ୍ତୀଂ ନିଵେଶଯାମାସ
ଚାଂଦ୍ର ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶାବସ୍ତ, ଯିଏ ଶାବସ୍ତୀ ନାମକ ସହର ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ଶାଵସ୍ତସ୍ଯ ବୃହଦଶ୍ଵଃ
ଶାବସ୍ତଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବୃହଦଶ୍ୱ।
ତସ୍ଯାପି କୁଵଲଯାଶ୍ଵଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ କୁବଳୟାଶ୍ୱ।