ପାଷଣ୍ଡିନଂ ସମାଭାଷ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ତ୍ରାନାଦନନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି କୁତ୍ସିତାଂ ଯୋନିଂ କିଂ ନ ସ୍ମରସି ତତ୍ପ୍ରଭୋ
ପାଖଣ୍ଡୀ ସହ କଥାହେବା ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ପରେ ଆପଣ ଏହି ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମ ପାଇଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ମନେ ପକାନ୍ତିନାହିଁ କି, ପ୍ରଭୁ?
ତଯୈଵଂ ସ୍ମାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ ପୂର୍ଵଜାତିକୃତେ ତଦା । ଦଧ୍ଯୌ ଚିରମଥାଵାପ ନିର୍ଵେଦମତିଦୁର୍ଲଭମ
ସେ ଏପରି ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା ମନେ ପକାଇଦେଲେ, ସେ ବହୁତ ଦିନ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁର୍ଲଭ ବିରାକ୍ତି ଲାଭ କଲେ।
ନିର୍ଵିଣ୍ଣାଚିତ୍ତ- ସ ତତୋ ନିଗମ୍ଯ ନଗରାଦୂ ବହିଃ । ମରୁପ୍ରପତନଂ କୃତ୍ଵା ଶାର୍ଗାଲୀଂ ଯୋନିମାଗତଃ
ତାହାପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ସହର ଛାଡ଼ି ମାରୁଭୂମିକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ନିଜକୁ ପତିତ କଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶିଆଳୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସାପି ଦ୍ରିତୀଯେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଵର୍ଷେ ଦିତ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶ୍ଵୃଗାଲଂ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯଯୌ କୋଲାହଲଂ ଗିରିମ୍
ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସେ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣିଲେ ଯେ ସେ ଏବେ ଏକ ଶିଆଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ କୋଳାହଳ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରାପି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପ୍ରାହ ଶାର୍ଗାଲୀଂ ଯୋନିମାଗତମ୍ । ଭର୍ତ୍ତାରମତିଚାର୍ଵଙ୍ଗୀ ତନଯା ପୃଥିତୀପତେଃ
ସେଠାରେ, ତାଙ୍କୁ ଶିଆଳୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେଖି, ରୂପବତୀ ରାଜକୁମାରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅପି ସ୍ମରସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶ୍ଵଯୋନିସ୍ଥସ୍ଯ ଯନ୍ମଯା । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତେ ପୂର୍ଵଚରିତଂ ପାଷଣ୍ଡାଲାପସଂଶ୍ରଯମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ କି ମନେ ପକାଉଛ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ କୁକୁର ହେଇଥିଲ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟମତୀ କଥାର ସଂସ୍ପର୍ଶ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି।
ପୁନସ୍ତଯୋକ୍ତସ୍ଯଜୂଜ୍ଞାତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ । କାଲେନ ସ ନିରାହାରସ୍ତତ୍ଯାଜ ସ୍ଵଂ କଲେଵରମ୍
ପୁଣି ସେ ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି, ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କିଛି ସମୟ ପରେ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ଭୂଯସ୍ତତୋ ଵୃକଂ ଜାତଂ ଗତ୍ଵା ତଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ । ସ୍ମାରଯାମାସ ଭର୍ତ୍ତାରଂ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମନିନ୍ଦିତା
ତାପରେ ସେ ଏକ ବଘା ହେଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନିର୍ମଳା ଦେବୀ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ।
ନ ତ୍ଵଂ ଵୃକୋ ମହଭାଗ! ରାଜା ଶତଧନୁର୍ଭଵାନ୍ । ଶ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଶ୍ଵୃଗାଲୋଽବୂର୍ଵୃକତ୍ଵଂ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଗତଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ! ତୁମେ ବଘା ନୁହଁ, ତୁମେ ଶତଧନୁ ନାମକ ରାଜା। କୁକୁର ହୋଇଥିଲ, ପରେ ଶିଆଳ ହେଲ, ଏବେ ବଘା ହୋଇଛ।
ସ୍ମାରିତେନ ଯଦା ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେନାତ୍ମା ଗୃଦ୍ରତାଂ ଗତଃ । ଅଵାପ ସା ପୁନଶ୍ଚୈନଂ ବୋଧଯାମାସ ଭାଵିନୀ
ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରାଇବାରେ, ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମା ଗୃଧ୍ର ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ପୁଣି, ଭାଗ୍ୟବତୀ ସେ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ନରେନ୍ଦ୍ର! ସ୍ମର୍ଯତାମାତ୍ମା ହ୍ମଲଂ ତେ ଗୃଧ୍ରଚେଷ୍ଟଯା । ପାଷଣ୍ଡାଲାପଜାତୋଽଯଂ ଦୋଷୋ ଯଦୂଗୃଧ୍ରତା ଗତଃ
ହେ ରାଜା! ଏବେ ତୁମେ ଗୃଧ୍ର ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ମନେ ପକାଅ। ଅନ୍ୟମତୀ କଥାର ଦୋଷରୁ ଏହି ଗୃଧ୍ର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି।
ତତଃ କାକତ୍ଵମାପନ୍ନଂ ସମନନ୍ତରଜନ୍ମତି । ଉଵାଚ ତନ୍ଵୀ ଭର୍ତ୍ତାରମୁପଲଭ୍ଯାତ୍ମଯୋଗତଃ
ତାପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ସେ କାଉଡ଼ା ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚିହ୍ନି, ସୁନ୍ଦରୀ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଶେଷା ଭୂଭୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଵଶ୍ଯା ଯସ୍ମୈ ବଲିଂ ଦଦୁଃ । ସତ୍ଵଂ କାକତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଜାତୋଽଦ୍ଯ ବଲିଭୁକ୍ ପ୍ରଭୋ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମର ଖାଦ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୁ, କାଉଡ଼ା ଶରୀର ଧାରଣ କରି।
ଏଵମେଵ ଚ କାକାତ୍ଵେ ସ୍ମାରିତଃ ସ ପୁରାତନମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ଭୂପତିଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ମଯୂରତ୍ଵମଵାପ ଚ
ଏଭଳି କାଉଡ଼ା ଭାବରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେବୀ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ, ରାଜା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୟୂର ହେଲେ।
ମଯୂରତ୍ଵଂ ତତଃ ସା ଵୈ ଚକାରାନୁଗତିଂ ଶୁଭା । ଦତ୍ତୈଃ ପ୍ରତିକ୍ଷଣାଂ ହ୍ଟଦ୍ଯସ୍ତୃପ୍ତ ତଜ୍ଜାତିଭୋଜନେଃ
ତାପରେ, ଶୁଭା ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ମୟୂରୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ, ଏବଂ ସେ ଜାତିର ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟରେ ସବୁବେଳେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଜନକୋ ରାଜା ଵାଜିମେଧଂ ମହାକ୍ରତୁମ୍ । ଚକାର ତସ୍ଯାଵଭୃଥେ ସ୍ତ୍ରପଯାମାସ ତଂ ତଦା
ତାପରେ, ରାଜା ଜନକ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ତାହାର ଅବଭୃଥ୍ ସ୍ନାନ ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ।
ସସ୍ତ୍ରୌ ସ୍ଵଯଂ ଚ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ସ୍ମାରଯାମାସ ଚାପି ତମ୍ । ଯଥାସୌ ଶ୍ଵଶ୍ଵୃଗାଲାଦ୍ଯା ଯୋନୀର୍ଜଗ୍ରାହ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେଠାରେ, ରୂପବତୀ ଦେବୀ ନିଜେ ଏବଂ ରାଜା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ କିପରି ସେ କୁକୁର, ଶିଆଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ସ୍ମୃତଜନ୍ମକ୍ରମଃ ସୋଽଥ ତତ୍ଯାଜ ସ୍ଵ କଲେଵରମ୍ । ଜଜ୍ଞ ସ ଜନକସ୍ଯୈଵ ପୁତ୍ରୋଽସୌ ସୁମହାତ୍ମନଃ
ପରେ, ସେ ନିଜ ଜନ୍ମର କ୍ରମକୁ ମନେ ପକାଇ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତତଃ ସା ପିତରଂ ତନ୍ଵୀ ଵିଵହାର୍ଥମଚୋଦଯତ୍ । ସ ଚାପି କାରଯାମାସ ତସ୍ଯା ରାଜା ସ୍ଵଯଵରମ୍
ତାପରେ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ୱୟଂବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ସ୍ଵଯଂଵରେ କୃତେ ସା ତଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପତିମାତ୍ମନଃ । ଵପରଯାମାସ ଭୂଯୋଽପି ଭର୍ତୃ ଭାଵେନ ଭାମିନୀ
ସ୍ୱୟଂବର ହେବାବେଳେ, ସେ ଯିଏ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ବାଛିଲେ। ପୁଣିଥରେ, ଭକ୍ତିମତୀ ସେ ତାଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ସେବା କଲେ।
ବୁଭୁଜେ ଚ ତଯା ସାର୍ଦ୍ଧ ସମ୍ଭୋଗାନ୍ନୃପନନ୍ଦନଃ । ପିତର୍ଯ୍ଯୁପରତେ ରାଜ୍ଯଂ ଵିଦେହେଷୁ ଚକାର ସଃ
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଣୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ । ପିତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପରେ ସେ ବିଦେହ ଦେଶର ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କଲେ ।
ଇଯାଜ ଯଜ୍ଞାନ୍ ସୁବହୁନ୍ ଦଦୌ ଦାନାନି ଚାର୍ଥିନାମ୍ । ପୁତ୍ରାନୁତ୍ପାଦଯାମାସ ଯୁଯୁଧେ ଚ ସହାରିବିଃ
ସେ ବହୁତ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ । ସେ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମାଇଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ରାଜ୍ଯଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପାଲଯିତ୍ଵା ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ସ ପ୍ରିଯାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଂଗ୍ରାମେ ଧର୍ମତୋ ନୃପଃ
ସେ ରାଜା ନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରି ଏବଂ ଭୂମିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ଯୁଦ୍ଧ କଳେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।
ତତଶ୍ଵିତାସ୍ଥଂ ତଂ ଭୂଯୋ ଭର୍ତ୍ତାରଂ ସା ଶୁଭେକ୍ଷଣା । ଅନ୍ଵାରୁରୋହ ଵିଧିଵଦ୍ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ମୁଦା ସତୀ
ତାପରେ, ସେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସତୀ ରାଣୀ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଗ ଶଯ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଚଡ଼ିଲେ ।
ତତୋଽଵାପ ତଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରାଜପୁତ୍ର୍ଯା ସ ପାର୍ଥିଵଃ । ଐନ୍ଦାନତୀତ୍ଯଵୈ ଲୋକାନ୍ ଲୋକାନ୍ କାମଦୁହୋଽକ୍ଷଯାନ୍
ତାପରେ, ସେ ରାଜା ଏବଂ ରାଜକୁମାରୀ ଦୁହେଁ ଏକାସାଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକୁ ଠାରୁ ଉପରେ ଅମର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ।
ସ୍ଵର୍ଗାକ୍ଷଯତ୍ଵମତୁଲଂ ଦାମ୍ପତ୍ଯମତିଦୁର୍ଲଭମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂଶୁଦ୍ଧିଂ ତାଂ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ
ସେ ଦୁହେଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲେ, ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଏବଂ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରି ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ।
ଏଷ ପାଷଣ୍ଡସମ୍ଭାଷାଦ୍ଦୋଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯା ଦ୍ରିଜ । ତଥାଶ୍ଵମେଧାଵବୃଥସ୍ତ୍ରାନମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପାପୀ ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କର ଦୋଷ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି ।
ତସ୍ମାତ୍ ପାଷଣ୍ଡିଭିଃ ପାପୈରାଲାପସ୍ପର୍ଶନଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଵିଶେଷତଃ କ୍ରିଯାକାଲେ ଯଜ୍ଞାଦୌ ଚାପି ଦୀକ୍ଷିତଃ
ସେହିପରି, ପାପୀ ନାସ୍ତିକମାନେ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି କୃତ୍ୟ କାଳରେ, ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷିତ ଥିବାବେଳେ ।
କ୍ରିଯାହାନିର୍ଗୃ ହେ ଯସ୍ଯ ମାସମେକଂ ପ୍ରଜାଯତେ । ତସ୍ଯାଵଲୋକନାତ୍ ସୂର୍ଯଂ ପଶ୍ଯେତ ମତିମାନ୍ ନରଃ
ଯଦି କୃତ୍ୟ ଅବହେଳାର ଦୋଷରେ କାହାରି ଏକ ମାସ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏମିତି ଲୋକୁ ଦେଖିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଶୁଦ୍ଧି ନେବା ଉଚିତ ।
କିଂ ପୁନର୍ଯୈସ୍ତୁ ସତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ରଯୀ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଦ୍ରିଜ । ପରାନ୍ନଭୋଜିଭିଃ ପାପୈର୍ଵେଦଵାଦଵିରୋଧିବିଃ
ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତିନି ବେଦ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ପର ଘରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଛନ୍ତି, ପାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ବେଦ ବିରୋଧ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି?