ପରମାର୍ଥୋଽଯମତ୍ଯର୍ଥଂ ପରମାର୍ଥୋ ନ ଚାପ୍ଯଯମ୍ କାର୍ଯମେତଦକାର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ନୈତଦେଵଂ ସ୍ପୁଟଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ଦିଗ୍ଵାସସାମଯଂ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମୋଽଯଂ ବହୁଵାସସାମ୍
ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ, ତଥାପି ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା କର୍ମ, ତଥାପି ଏହା କର୍ମ ନୁହେଁ—ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ନିର୍ବସ୍ତ୍ରମାନେଙ୍କ ଧର୍ମ ଅଲଗା, ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବାମାନେଙ୍କ ଧର୍ମ ଅଲଗା।
ଇତ୍ଯନୈକାନ୍ତଵାଦଞ୍ଚ ମାଯାମୋହେନ ନୈକଧା । ତେନ ଦର୍ଶଯତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଧର୍ମାଂସ୍ତ୍ଯାଜିତା ଦ୍ରିଜ
ଏଭଳି ଅନେକ ପକ୍ଷର କଥା ଦେଖାଇ, ମାୟା ଭ୍ରମ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଇଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅର୍ହତେମଂ ମହାଧର୍ମଂ ମାଯାମୋହେନ ତେ ଯତଃ । ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତମାଶ୍ରିତା ଧର୍ମମାର୍ହତାସ୍ତେନ ତେଽଭଵନ୍
ମାୟା ଭ୍ରମ ଏହି ବଡ଼ ଧର୍ମ କହିଥିବାରୁ, ସେମାନେ ସେଇ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କଲେ ଓ ତାହାର ଅନୁୟାୟୀ ହେଲେ।
ତ୍ରଯୀଧର୍ମସମୁତ୍ସର୍ଗ ମାଯାମୋହେନ ତେଽସୁରାଃ । କାରିତାସ୍ତନ୍ମଯା ହ୍ମାସଂସ୍ତତୋଽନ୍ଯେ ତତ୍ପ୍ରବୋଧିତାଃ
ମାୟା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ଥିବା ଅସୁରମାନେ ବେଦ ତିନିଟିର ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରି ହେଲି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ।
ତୈରପ୍ଯନ୍ଯେ ପରେ ତୈଶ୍ଵ ତୈରପ୍ଯନ୍ଯେ ପରେ ଚ ତୈଃ । ଅଲ୍ପୈରହୋଭିଃ ସନ୍ତଯକ୍ତା ତୈର୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ପ୍ରାଯଶସ୍ତ୍ରଯୀ
ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ, ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଭଳି କରି କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକାଂଶ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବେଦ ତିନିଟିର ପଥ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ପୁନଶ୍ଵ ରକ୍ତାମ୍ବରଧୃଙୂ ମାଯାମୋହୋଽଜିତେକ୍ଷିଣଃ । ଅନ୍ଯାନାହାସୁରାନ୍ ଗତ୍ଵା ମୃଦ୍ଧଲ୍ପମଧୁରାକ୍ଷରମ୍
ପୁଣି, ଲାଲ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଅଜୟ ମାୟା ଭ୍ରମ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେଠାରେ ଯାଇ, ମୃଦୁ ଓ ମିଠା କଥାରେ ସେମାନେକୁ କହିଲା।
ସ୍ଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଯଦି ଵୋ ଵାଞ୍ଛା ନିର୍ଵାଣାର୍ଥମଥାସୁରାଃ । ତଦଲଂ ପଶୁଘାତାଦିଦୁଷ୍ଟଧର୍ମୈର୍ନିବୋଧତ
ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଛ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ, ଯଦି ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ପଶୁ ବଳି ଭଳି ଖରାପ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦିଅ—ଶୁଣ।
ଵିଜ୍ଞାନମଯମେଵୈତଦଶେଷମଵଗଚ୍ଛତ । ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ମେ ଵଚଃ ସମ୍ଯଗୂ ବୁଧୈରେଵମୁଦୀରିତମ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ଜ୍ଞାନରୁ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ମୋ କଥା ଭଲରେ ଶୁଣ, ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଜଗଦେତଦନାଧାରଂ ଭ୍ରାନ୍ତିଜ୍ଞାନାର୍ଥତତ୍ପରମ୍ । ରାଗାଦିଦୁଷ୍ଟମତ୍ଯର୍ଥଂ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଭଵସଙ୍କଟେ
ଏହି ସଂସାରଟି ଏକ ଠିକ୍ ଆଧାର ବିନା, ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ହୋଇଛି; ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହା ପ୍ରଭାବିତ, ଏହି ଭବସମୁଦ୍ରରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଘୁରୁଛି।
ଏଵଂ ବୁଧ୍ଯତ ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ବୁଧ୍ଯତୈଵମିତୀରଯନ୍ । ମାଯାମୋହଃ ସ ଦୈତେଯାନ୍ ଧର୍ମମତ୍ଯାଜଯନ୍ନଜମ୍
ଏଭଳି କହିଲେ—'ବୁଝ, ଜାଗ, ଏଭଳି ବୁଝ'—ସେ ମାୟା ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଜନ୍ମା ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ନାନାପ୍ରକାରଵଚନଂ ସ ତେଷାଂ ଯୁକ୍ତିଯୋଜିତମ୍ । ତଥା ତଥା ଚ ତଦୂଧର୍ମଂ ତତ୍ଯଜୁସ୍ତେ ଯଥା ଯଥା
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ; ଯେପରି ଯେପରି ଭାବେ କହିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭାବେ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ତେଽପ୍ଯନ୍ଯେଷାଂ ତଥୈଵୋଚୁରନ୍ଯୈରନ୍ଯେ ତଥୋଦିତାଃ । ମୈଭେଯ ! ତତ୍ଯଜୁର୍ଧର୍ମଂ ଵେଦସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ ପରମ୍
ସେମାନେ ପୁଣି ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହିଲେ; ମଇଭେୟ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ଅନ୍ଯାନପ୍ଯନ୍ଯପାଷଣଡପ୍ରକାରୈର୍ବହୁଭିର୍ଦ୍ରିଜ । ଦୈତେଯାନ୍ ମୋହଯାମାସ ମାଯାମୋହୋଽତିମୋହକୃତ୍
ଓ ଦ୍ୱିଜ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ସେ ମାୟା ଓ ମୋହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ।
ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ହି କାଲେନ ମାଯାମୋହେନ ତେଽସୁରାଃ । ମୋହିତାସ୍ତତ୍ଯଜୁଃ ସର୍ଵାଂ ତ୍ରଯୀମାର୍ଗାଶ୍ରିତାଂ କଥାମ୍
ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ, ସେଇ ମାୟା ଓ ମୋହର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ଅସୁରମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବେଦ ତିନି ମାର୍ଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷାକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
କେଚିଦୂଵିନିନ୍ଦାଂ ଵେଦାନାଂ ଦେଵାନାମପରେ ଦ୍ରିଜ । ଯଜ୍ଞକର୍ମସଲାପସ୍ଯ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଦ୍ରିଜନ୍ମନାମ୍
କେହି ବେଦକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ, କେହି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ, ଓ ଦ୍ୱିଜ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱିଜଜନମାନେଙ୍କର ବଂଶକୁ ଉପହାସ କଲେ।
ନୈତଦୂଯୁକ୍ତିସହଂ ଵାକ୍ଯଂ ହିଂସା ଧର୍ମାଯ ନେଷ୍ଯତେ । ହଵୀଂଷ୍ଯନଲଦଗ୍ଧାନି ଫଲାଯେତ୍ଯର୍ଭକୋଦିତମ
ଏପରି ଯୁକ୍ତି ବିନା କଥା ଧର୍ମକୁ ସମର୍ଥନ କରେନାହିଁ; ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହିବାଟି ଶିଶୁମନ୍ତି ଭାବ।
ଯଜ୍ଞୈରନେକୈର୍ଦେଵତ୍ଵମଵାପ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଣ ଭୁଜ୍ଯତେ । ଶମ୍ଯାଦି ଯଦି ଚେତ୍କାଷ୍ଠଂ ତଦୂରଂ ପତ୍ରଭୁକ୍ ପଶୁ
ଯଦି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ମିଳେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ତାହା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ଲକଡ଼ି ଜଳିଲେ, ଯେ ପଶୁ ପତ୍ର ଖାଏ ସେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପାଇବ।
ନିହତସ୍ଯ ପଶୋର୍ଯଜ୍ଞ ସ୍ଵର୍ଗପ୍ରାତ୍ପିର୍ଯଦୀଷ୍ଯତେ । ସ୍ଵପିତା ଯଜମାନେନ କିନ୍ନୁ ତସ୍ମାନ୍ନ ହନ୍ଯତେ
ଯଦି ମୃତ ପଶୁର ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପିତା ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ମାରାଯାଏ ନାହିଁ?
ତୃତ୍ପଯେ ଜାଯତେ ପୁସୋ ଭୁକ୍ତମନ୍ଯେନ ଚେତ୍ତତଃ । କୁର୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ନଂ ନ ଵହେଯୁଃ ପ୍ରଵାସିନଃ
ଯଦି ଅନ୍ୟେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟରୁ ତୃପ୍ତି ମିଳେ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବଳ ଭକ୍ତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ କରିବା ଉଚିତ, ତେବେ ପ୍ରବାସୀମାନେ ଏହା ନେଇଯିବେନାହିଁ।
ଜନଶ୍ରଦ୍ଧ ଯମିତ୍ଯେତଦଵଗମ୍ଯ ତତୋ ଵଚଃ । ଉପେକ୍ଷ୍ଯ ଶ୍ରେଯସେ ଵାକ୍ଯଂ ରୋଚତାଂ ଯନ୍ମଯେରିତମ୍
ଲୋକେ ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାମ କରନ୍ତି, ଏହା ବୁଝି, ତେଣୁ ଯଦି କିଛି କଥା କେବଳ ମନରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ତିଆରି, ତେବେ ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରି ଭଲରେ ଲାଗୁଥିବା କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ନ ହ୍ମାପ୍ତଵାଦା ନଭସୋ ନିପତନ୍ତି ମହାସୁରାଃ । ଯୁକ୍ତିମଦ୍ ଵଚନଂ ଗ୍ରାହ୍ମ ମଯାନ୍ଯେଶ୍ଵ ଭଵଦ୍ରିଧୈଃ
ଓ ମହାସୁର, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନଥିବା କଥା ଆକାଶରୁ ପଡ଼େନାହିଁ; ଯେଉଁ କଥାରେ ଯୁକ୍ତି ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ ମୋ ଓ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ମାଯାମୋହେନ ତେ ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରକାରୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଥା । ଵ୍ଯୁତ୍ଥାପିତା ଯଥା ନୈଷାଂ ତ୍ରଯୀଂ କଶ୍ଵିଦରୋଚଯତ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମାୟା ଓ ମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କେହିମଧ୍ୟ ବେଦ ତିନି ମାର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଇଲେ।
ଇତ୍ଥମୁନ୍ମାର୍ଗଯାତେଷୁ ତେଷୁ ଦୈତ୍ଯେଷୁ ତେଽମରାଃ । ଉଦ୍ଯୋଗଂ ପରମଂ କୃତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତାଃ
ଏପରି ଭାବେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମୂଳପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୟାସ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ତତୋ ଦେଵାସୁରଂ ଯୁଦ୍ଧ ପୁନରେଵାଭଵଦ୍ ଦ୍ରିଜ । ହତାଶ୍ଵ ତେଽସୁରା ଦେଵୈଃ ସନ୍ମାର୍ଗପରିପନ୍ଥିନଃ
ତାପରେ, ଓ ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଯେଉଁ ଅସୁରମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥକୁ ବାଧା ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ।
ସ୍ଵଧର୍ମକଵଚସ୍ତଷାମଭୂଦୂ ଯଃ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ରିଯ । ତେନ ରକ୍ଷାଭଵତ୍ ପୂର୍ଵଂ ନେଶୁର୍ନଷ୍ଟେ ଚ ତତ୍ର ତେ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଧର୍ମର କବଚ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଓ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ଆଗରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ସେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଜିତିପାରିଲେନାହିଁ।
ତତୋ ମୈତ୍ରେଯ! ତନ୍ମାର୍ଗଵର୍ତ୍ତିନୋ ଯେଽଭଵଞ୍ଜନାଃ । ନଗ୍ରାସ୍ତେ ତୈର୍ଯତସ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ରଯୀସଂଵରଣାଂ ଵୃଥା
ତେଣୁ, ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସେଇ ପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଛାଡିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅନିଷ୍ଠ ହେଲେନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଵ ଵାନପ୍ରସ୍ଥସ୍ତଥାଶ୍ରମାଃ । ପରିବ୍ରାଡୂ ଵା ଚତୁର୍ଥୋଽତ୍ର ପଞ୍ଚମୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏହି ଚାରିଟି ଜୀବନ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ପଞ୍ଚମ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ।
ଯସ୍ତୁ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ନ ଜାଯତେ । ପରିଵ୍ରାଡୂ ଵାପି ମୈତ୍ରେଯ! ସ ନ୍ଗ୍ରଃ ପାପକୃନ୍ନରଃ
ଯେଉଁମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇ ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହେଉନାହାନ୍ତି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେମାନେ ପାପୀ ମଣିଷ।
ନିତ୍ଯାନାଂ କର୍ମଣାଂ ଵିପ୍ର! ତସ୍ଯ ହାନିରହର୍ନିଶମ୍ । ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵିହିତଂ କର୍ମ ଶକ୍ତଃ ପତତି ତଦ୍ଦିନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ ପ୍ରତିଦିନ କ୍ଷତି ହୁଏ; ଯଦି କେହି ନିଜେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ନିଜ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସେଇ ଦିନେ ପତିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଵିତ୍ତେନ ମହତା ଶୁଦ୍ଧିମାପ୍ରୋତ୍ଯନାପଦି । ପକ୍ଷଂ ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାହାନେଃ କର୍ତ୍ତା ମୈତ୍ରେଯ! ମାନଵଃ
ଯଦି କୌଣସି ଆପଦ ନାହିଁ, ତେବେ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଲେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।