କୋ ନଗ୍ରଃ କିଂ ସମାଚାରୋ ନଗ୍ରସଂଜ୍ଞାଂ ନରୋ ଲଭେତ୍ । ନଗ୍ରସ୍ଵରୂପମିଚ୍ଛାମି ଯଥାଵଦ୍ ଗଦିତଂ ତ୍ଵଯା । (ଶ୍ରୋତୁ ଧର୍ମଭୃତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନ ହ୍ମସ୍ତ୍ଯଵିଦିତଂ ତଵ)
କିଏ ନଗ୍ର? ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର କଣ? ଏହି 'ନଗ୍ର' ନାମ କିପରି ମିଳେ? ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଏହାର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଶୁଣିବାକୁ, ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ! ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଋଗୂଯଜୁଃ ସାମରାଂଜ୍ଞଯଂ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାଵୃତିର୍ଦ୍ରିଜ । ଏତାମୁଜ୍ଝତି ଯୋ ମୋହାତ୍ ସ ନଗ୍ରଃ ପାତକୀ ସ୍ମୃତଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ଯିଏ ରୁଜ, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଏହି ତିନି ବେଦର ଆଜ୍ଞାକୁ ଭ୍ରମରେ ପକେଇ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରୁ ହୁଏ, ସେକୁ 'ନଗ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପାପୀ ମନାଯାଏ।
ତ୍ରଯୀ ସମସ୍ତଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ରିଜ !ସଂଵରଣଂ ଯତଃ । ନଗ୍ରୋ ଭଵତ୍ଯୁଜ୍ଝିତାଯାମତସ୍ତସ୍ଯାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ତିନି ବେଦ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେତେବେଳେ କେହି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ 'ନଗ୍ର' ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଦଞ୍ଚ ଶ୍ରୂଯତାମନ୍ଯଦ ଭୀଷ୍ମାଯ ସୁମହାତ୍ମନେ । କଥଯାମାସ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋଽସ୍ମତ୍ପିତାମହଃ
ଏବେ ଆଉ ଏକ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଆମ ପୂର୍ବଜ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ମଯାପି ତସ୍ଯ ଗଦତଃ ଶ୍ରୁତମେତମନ୍ହାତ୍ମନଃ । ନଗ୍ରସମ୍ବନ୍ଧି ମୈତ୍ରେଯ ! ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽହମିହ ତ୍ଵଯା
ମୈତ୍ରେୟ ! ତୁମେ ଯେପରି ଏଠାରେ ମୋତେ ପଚାରିଛ, ସେଇ ନଗର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେଠି ଯେତେବେଳେ ସେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସୁନିଥିଲି।
ଦେଵାସୁରମଭୂଦୂ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଵ୍ଯମଵ୍ଦଂ ପୁରା ଦ୍ରିଜ । ତସ୍ମିନ୍ ପରାଜିତା ଦେଵା ଦୈତ୍ଯୈର୍ହ୍ରାଦପୁରୋଗମୈଃ
ଏକଥର, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ସେଠାରେ ହ୍ରାଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଗତ୍ଵାତପ୍ଯନ୍ତ ଵୈ ତପଃ । ଵିଷ୍ଣୋରାରାଧନାର୍ଥାଯ ଜଗୁଶ୍ଚୈମଂ ସ୍ତଵଂ ତଦା
ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଯାଇ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ।
ଆରଧନାଯ ଲୋକାନାଂ ଵିଷ୍ଣୋରୀଶସ୍ଯ ଯାଂ ଗିରମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଭଗଵାନଦ୍ଯସ୍ତଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତୁ
ଆଜି, ଭଗବାନ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଏ, ସେଇ ଶବ୍ଦ କହିବେ; ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
ଯତୋ ଭୂତାନ୍ଯଶେଷାଣି ପ୍ରସୂତାନି ମହାତ୍ମନଃ । ଯସ୍ମିଶ୍ଵ ଲଯମେଷ୍ଯନ୍ତି କସ୍ତଂ ସ୍ତୋତୁମିହେଶ୍ଵରଃ
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହାରେ ସମସ୍ତେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ?
ତଥାପ୍ଯାରତିଵିଦ୍ଵସଧ୍ଵସ୍ତଵୀର୍ଯା ଭଵାର୍ଥିନଃ । ତ୍ଵାଂ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମସ୍ତଵୋକ୍ତୀନାଂ ଯାଥାର୍ଥ୍ଯନୈଵ ଗୋଚରେ
ତଥାପି, ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଆମର ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ଯେତିକି ବୁଝିପାରିବା, ସେଉଠିକି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା।
ତ୍ଵମୁର୍ଵୀ ସଲିଲଂ ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ସମସ୍ତମନ୍ତଃ କରଣଂ ପ୍ରଧାନଂ ତତ୍ପରଃ ପୁମାନ୍
ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ; ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ସେଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ।
ଏକଂ ତଵୈତଦୂ ଭୂତାତ୍ମନ୍ ! ମୂର୍ତ୍ତାମୂର୍ତ୍ତମଯଂ ଵପୁଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଏକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଦୁହିଁରେ ଗଠିତ।
ତତ୍ରେଶ!ତଵ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵନ୍ନାଭିକମଲୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରୂପଂ ଵିଶ୍ଵୋପକାରାଯ ତସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନେ ନମଃ
ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରଥମେ ନାଭିର କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ହେଉଛି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଶକ୍ରାର୍କ-ରୁଦ୍ର-ଵସ୍ଵଶିଵ-ମରୁତ୍ସୋମାଦିଭେଦଵତ୍ । ଵଯମେଯତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ଯତ୍ ତସ୍ମୈ ଦେଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁଏ; ସେଇ ଦେବ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଦମ୍ଭପ୍ରାଯମସମ୍ବୋଧି ତିତିକ୍ଷା-ଦମଵର୍ଜିତମ୍ । ଯଦ୍ରୂପଂ ତଵ ଗୋଵିନ୍ଦ ! ତସ୍ମୈ ଦୈତ୍ଯାତ୍ମନେ ନମଃ
ଗୋବିନ୍ଦ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଦାନବ ରୂପ ଅଭିମାନ, ଅଜ୍ଞାନ, ଅଧିରତା ଓ ଅନିୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଇ ଦାନବ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ନାତିଜ୍ଞାନଵହା ଯସ୍ମିନ୍ ନାଡଯଃ ସ୍ତିମିତତେଜସି । ଶବ୍ଦାଦିଲୋଭି ଯତ୍ତସ୍ମୈ ତୁବ୍ଯଂ ଯକ୍ଷାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଯକ୍ଷ ରୂପରେ ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଳସ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦ ଆଦିରେ ଲୋଭୀ, ସେଇ ଯକ୍ଷ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
କ୍ରୌର୍ଯମାଯାମଯଂ ଘୋରଂ ଯଚ୍ଚ ରୂପଂ ତଵାସିତମ୍ । ନିଶାଚରାତ୍ମନେ ତସ୍ମୈ ନମସ୍ତେ ପୂରୁଷୋତ୍ତମ
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର, କ୍ରୁର ଓ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ମାୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନିଶାଚର ଆତ୍ମା, ସେଇ ରୂପକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥର୍ଧାମସଦ୍ଧର୍ମ-ଫଲୋପକରଣାଂ ତଵ । ଧର୍ମାଖ୍ଯଞ୍ଚ ତଥା ରୂପଂ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଜନାର୍ଦନ
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ରୂପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ, ଧର୍ମର ଆଧାର ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ଧର୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ହର୍ଷପ୍ରାଯମସଂସର୍ଗିଗତିମଦ୍ ଗମନାଦିଷୁ । ସିଦ୍ଧାଖ୍ଯଂ ତଵ ଯଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ମୈ ସିଦ୍ଧାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥାଏ, ସେଇ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଅତିତିକ୍ଷାଧନଂ କ୍ରୂ ରମୁପଭୋଗମଯଂ ହରେ । ଦ୍ରିଜିହ୍ଵ ତଵ ଯଦ୍ରପୂଂ ତସ୍ମୈ ନାଗାତ୍ମନେ ନମଃ
ହରି! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ନାଗ ରୂପ ଅତି ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, କ୍ରୁର ଏବଂ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ଭାଗ ଜିଭା ରହିଛି, ସେଇ ନାଗ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଅଵବୋଧି ଚ ଯଚ୍ଛାନ୍ତମଦୋଷମପକଲ୍ମଷମ୍ । ଋଷିରୂପାତ୍ମନେ ତସ୍ମୈ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପାଯ!ତେ ନମଃ
ବିଷ୍ଣୁ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଋଷି ରୂପ ସଚେତନ, ଶାନ୍ତ, ଦୋଷରହିତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ, ସେଇ ରୂପକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଭକ୍ଷଯତ୍ଯଥ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଭୂତାନି ଯଦାଵରିତମ୍ । ତ୍ଵଦ୍ରୂପଂ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ!ତସ୍ମୈ କାଲାତ୍ମନେ ନମଃ
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ କାଳ ରୂପ, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି, ସେଇ କାଳ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ସମ୍ଭକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନି ଦେଵାଦୀନ୍ଯଵିଶେଷତଃ । ନୃତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତେ ଚ ଯଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ମୈ ରୁଦ୍ରାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭେଦବିନା ଗ୍ରସଣ କରି, ଶେଷରେ ସେଇ ରୂପରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ରଜସୋ ଯଚ୍ଚ କର୍ମଣାଂ କାରକାତ୍ମକମ୍ । ଜନାର୍ଦନ! ନମସ୍ତସମୈ ତ୍ଵଦ୍ରୂପାଯ ନରାତ୍ମନେ
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ରଜୋଗୁଣର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଯେଉଁ ତୁମ ମାନବସ୍ୱରୂପ, ସେହି ତୁମ ରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଦୂଵଧୋପେତଂ ଯଦ୍ରୂପଂ ତାମସଂ ତଵା । ଉନ୍ମାର୍ଗଗାମି ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ ତସ୍ମୈ ! ପଶ୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତୁମ ଯେଉଁ ତାମସିକ ରୂପ, ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ପ୍ରକାର ରୂପ ସହିତ, ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଘୁରୁଥିବା, ପଶୁମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସେହି ରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗବୂତଂ ଯଦ୍ରୂପଂ ଜଗତଃ ସିଦ୍ଧିସାଧନମ୍ । ଵୃକ୍ଷାତିଦୂଭେଦି ତସ୍ମୈ ମୁଖ୍ଯାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯେଉଁ ତୁମ ରୂପ ଯଜ୍ଞର ଅଂଗ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସିଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଭାବରେ ଅଛି, ଓ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କରେ, ସେହି ପ୍ରଧାନ ଆତ୍ମାକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ତିର୍ଯଙୂ ମାନୁଷଦେଵାଦି ଵ୍ଯୋମଶବ୍ଦାଦିକଞ୍ଚ ଯତ୍ । ରୂପଂ ତଵାଦେଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ତୁମ ଯେଉଁ ରୂପ ସମସ୍ତର ଆଦି, ପଶୁ, ମାନବ, ଦେବତା, ଆକାଶ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାଦି ସବୁର ମୂଳ, ସେହି ସର୍ବାତ୍ମାକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ପ୍ରଧାନବୁଦ୍ଧଯାଦିମଯାଦଶେଷାଦୂ ଯଦନ୍ଯଦସ୍ମାତ୍ ପରମଂ ପରାତ୍ମନ୍ । ରୂପଂ ତଵାଦ୍ଯଂ ନ ଯଦନ୍ଯତୁଲ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ନମଃ କାରଣକାରଣାଯ
ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନରୁ ଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ତୁମ ଆଦି ରୂପ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସେହି ଆପଣକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।
ଶୁକ୍ଲାଦିଦୀର୍ଘାଦିଘନାଦିହୀନ ମଗୋଚରେ ଯଚ୍ଚ ଵିଶେଷଣାନାମ୍ । ସୁଦ୍ଧାତିସୁଦ୍ଧ ପରମର୍ଷିଦୃଶ୍ଯଂ ରୂପାଯ ତସ୍ମୈ ଭଗଵନ୍ । ନତାଃ ସ୍ମଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁ ତୁମ ରୂପ ଧଳାପଣ, ଲମ୍ବାପଣ, ଘନତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଗୁଣର ସୀମାରେ ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅତିଶୁଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେହି ରୂପକୁ ଆମେ ଶିର ନମାଉଛୁ।
ଯନ୍ନଃ ଶରୀରେଷୁ ଯଦନ୍ଯଦେହେ ଷ୍ଵଶେଷଜନ୍ତୁଷ୍ଵଜମଵ୍ଯଯଂ ଯତ୍ । ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ନାନ୍ଯଦୂଵ୍ଯତିରିକ୍ତମସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପାଯ ନତାଃ ସ୍ମ ତସ୍ମୈ
ଯେଉଁ ରୂପ ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଆମର ଦେହ, ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିତ, ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ଶିର ନମାଉଛୁ।