ଯସ୍ଯାଶ୍ଚ ରୋମଶେ ଜଙ୍ଘେ ଗୁଲ୍ଫୌ ଯସ୍ଯାସ୍ତଥୋନ୍ନତୌ । ଗଣ୍ଡଯୋଃ କୂପରୌ ଯସ୍ଯା ହସଂତ୍ଯାସ୍ତାଂ ନ ଚୋଦ୍ଵହେତ୍ ॥ ୩,୧୦.
ଯାହାର ପାଦରେ ଅଧିକ ଲୋମ ଅଛି, ଗୋଡ଼ଠି ଅତି ଉଁଚ, ଗାଳ ଅତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ହସୁଥିବା ମହିଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନାତିରୂକ୍ଷଚ୍ଛଵିଂ ପାଡୁକରଜାମରୁଣେକ୍ଷଣାମ୍ । ଆପୀନ ହସ୍ତପାଦାଂ ଚ ନକନ୍ଯାମୁଦ୍ଵହେଦ୍ବୁଧଃ ॥ ୩,୧୦.
ଅତି ରୁଖା ଚର୍ମ, ପାଡ଼ି ଚକ୍ଷୁର ଭଳି ଲାଲ୍ ଆଖି, କିମ୍ବା ମୋଟା ହାତ ପାଦ ଥିବା କୌଣସି କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁରୁଷ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଵାମନାଂ ନାତିଦୀର୍ଘାଂ ନୋଦ୍ଵହେତ୍ସଂହତଭ୍ରୁଵମ୍ । ନ ଚାତି ଚ୍ଛିଦ୍ରଦଶନାଂ ନ କରାଲମୁଖୀଂ ନରଃ ॥ ୩,୧୦.
ପୁରୁଷ ଅତି ଛୋଟ କିମ୍ବା ଅତି ଲମ୍ବା ନାରୀ, ଯାହାର ଭୌହ୍ ଏକଠା ହୋଇଛି, ଦାନ୍ତ ବହୁତ ଦୂର ଦୂର, କିମ୍ବା ମୁହଁ ବିକୃତ ଅଛି, ଏମିତି କାହାକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପଞ୍ଚମୀଂ ମାତୃପକ୍ଷାଚ୍ଚ ପିତୃପକ୍ଷାଚ୍ଚ ସପ୍ତମୀମ୍ । ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚୋଦ୍ଵହେତ୍କନ୍ଯାଂ ନ୍ଯାଯେନ ଵିଧିନା ନୃପ ॥ ୩,୧୦.
ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ନିୟମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମାଆଁ ପକ୍ଷରୁ ପଞ୍ଚମ ପିଢି ଓ ବାପା ପକ୍ଷରୁ ସପ୍ତମ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍।
ବ୍ରାହ୍ମୋ ଦୈଵସ୍ତଥୈଵାର୍ଷଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥାସୁରଃ । ଗାନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷଯୌ ଚାନ୍ଯୌ ପୈଶାଚଶ୍ଚାଷ୍ଟମୋ ମତଃ ॥ ୩,୧୦.
ବ୍ରାହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଆସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପୈଶାଚ — ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାରର ବିବାହ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ।
ଏତେଷାଂ ଯସ୍ଯ ଯୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ମସ୍ଯୋକ୍ତୋ ମହର୍ଷିଭିଃ । କୁର୍ଵୀତ ଦାରଗ୍ରହଣଂ ତେନାନ୍ଯଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ ୩,୧୦.
ଏହି ବିବାହ ପ୍ରକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁଟି ତାଙ୍କର ବର୍ଗ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରକାରରେ ହିଁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟଗୁଡିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।
ସଧର୍ମଚାରିଣୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ସହିତସ୍ତଯା । ସମୁଦ୍ଵହେଦ୍ଦଦାତ୍ଯେତତ୍ସମ୍ଯଗୂଢଂ ମହାଫଲମ୍ ॥ ୩,୧୦.
ଏକେ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀକୁ ପାଇଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଏକତା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଗୁପ୍ତ ରଖିଲେ, ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ।
ପରାଶାର ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯାହ ଭଗଵାନୌର୍ଵଃ ସଗରାଯ ମହାତ୍ମନେ । ସଦାଚାରୀନ୍ ପୁରା ସମ୍ଯାଙ୍ ମୈତ୍ରେଯ! ପରିପୃଚ୍ଛତେ
ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ ଔର୍ବ ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କୁ, ସଦାଚାର ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ମଯାପ୍ଯେତଦଶେଷେଣା କଥିତଂ ଭଵତେ ଦ୍ରିଜ । ସମୁଲ୍ଲଙୂ ଧ୍ଯ ସଦାଚାରଂ କଶ୍ଵିନ୍ନାପ୍ରୋତି ଶୋଭନମ୍
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁକିଛି ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅନୁସରିଲେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଉନାହିଁ?
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । ଷଣଢାପବିଦ୍ଧପ୍ରମୁଖା ଵିଦିତା ଭଗଵନ । ମଯା । ଉଦକ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ଵ ଯେ ସର୍ଵେ ନଗ୍ରାମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁ ମ୍
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଭଗବନ, ଛଅଟି ଅପସੰପ୍ରଦାୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଉଦାକ୍ୟ ଆଦି ସମ୍ପର୍କରେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନଗ୍ରମାନେ କିଏ, ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
କୋ ନଗ୍ରଃ କିଂ ସମାଚାରୋ ନଗ୍ରସଂଜ୍ଞାଂ ନରୋ ଲଭେତ୍ । ନଗ୍ରସ୍ଵରୂପମିଚ୍ଛାମି ଯଥାଵଦ୍ ଗଦିତଂ ତ୍ଵଯା । (ଶ୍ରୋତୁ ଧର୍ମଭୃତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନ ହ୍ମସ୍ତ୍ଯଵିଦିତଂ ତଵ)
କିଏ ନଗ୍ର? ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର କଣ? ଏହି 'ନଗ୍ର' ନାମ କିପରି ମିଳେ? ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଏହାର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଶୁଣିବାକୁ, ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ! ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଋଗୂଯଜୁଃ ସାମରାଂଜ୍ଞଯଂ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାଵୃତିର୍ଦ୍ରିଜ । ଏତାମୁଜ୍ଝତି ଯୋ ମୋହାତ୍ ସ ନଗ୍ରଃ ପାତକୀ ସ୍ମୃତଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ଯିଏ ରୁଜ, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଏହି ତିନି ବେଦର ଆଜ୍ଞାକୁ ଭ୍ରମରେ ପକେଇ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରୁ ହୁଏ, ସେକୁ 'ନଗ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପାପୀ ମନାଯାଏ।
ତ୍ରଯୀ ସମସ୍ତଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ରିଜ !ସଂଵରଣଂ ଯତଃ । ନଗ୍ରୋ ଭଵତ୍ଯୁଜ୍ଝିତାଯାମତସ୍ତସ୍ଯାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ତିନି ବେଦ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେତେବେଳେ କେହି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ 'ନଗ୍ର' ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଦଞ୍ଚ ଶ୍ରୂଯତାମନ୍ଯଦ ଭୀଷ୍ମାଯ ସୁମହାତ୍ମନେ । କଥଯାମାସ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋଽସ୍ମତ୍ପିତାମହଃ
ଏବେ ଆଉ ଏକ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଆମ ପୂର୍ବଜ ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ମଯାପି ତସ୍ଯ ଗଦତଃ ଶ୍ରୁତମେତମନ୍ହାତ୍ମନଃ । ନଗ୍ରସମ୍ବନ୍ଧି ମୈତ୍ରେଯ ! ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽହମିହ ତ୍ଵଯା
ମୈତ୍ରେୟ ! ତୁମେ ଯେପରି ଏଠାରେ ମୋତେ ପଚାରିଛ, ସେଇ ନଗର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେଠି ଯେତେବେଳେ ସେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସୁନିଥିଲି।
ଦେଵାସୁରମଭୂଦୂ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଵ୍ଯମଵ୍ଦଂ ପୁରା ଦ୍ରିଜ । ତସ୍ମିନ୍ ପରାଜିତା ଦେଵା ଦୈତ୍ଯୈର୍ହ୍ରାଦପୁରୋଗମୈଃ
ଏକଥର, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ସେଠାରେ ହ୍ରାଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଗତ୍ଵାତପ୍ଯନ୍ତ ଵୈ ତପଃ । ଵିଷ୍ଣୋରାରାଧନାର୍ଥାଯ ଜଗୁଶ୍ଚୈମଂ ସ୍ତଵଂ ତଦା
ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଯାଇ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ।
ଆରଧନାଯ ଲୋକାନାଂ ଵିଷ୍ଣୋରୀଶସ୍ଯ ଯାଂ ଗିରମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଭଗଵାନଦ୍ଯସ୍ତଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତୁ
ଆଜି, ଭଗବାନ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଏ, ସେଇ ଶବ୍ଦ କହିବେ; ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
ଯତୋ ଭୂତାନ୍ଯଶେଷାଣି ପ୍ରସୂତାନି ମହାତ୍ମନଃ । ଯସ୍ମିଶ୍ଵ ଲଯମେଷ୍ଯନ୍ତି କସ୍ତଂ ସ୍ତୋତୁମିହେଶ୍ଵରଃ
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହାରେ ସମସ୍ତେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ?
ତଥାପ୍ଯାରତିଵିଦ୍ଵସଧ୍ଵସ୍ତଵୀର୍ଯା ଭଵାର୍ଥିନଃ । ତ୍ଵାଂ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମସ୍ତଵୋକ୍ତୀନାଂ ଯାଥାର୍ଥ୍ଯନୈଵ ଗୋଚରେ
ତଥାପି, ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆସକ୍ତିରେ ଆମର ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ଯେତିକି ବୁଝିପାରିବା, ସେଉଠିକି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା।
ତ୍ଵମୁର୍ଵୀ ସଲିଲଂ ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ । ସମସ୍ତମନ୍ତଃ କରଣଂ ପ୍ରଧାନଂ ତତ୍ପରଃ ପୁମାନ୍
ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ; ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ସେଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ।
ଏକଂ ତଵୈତଦୂ ଭୂତାତ୍ମନ୍ ! ମୂର୍ତ୍ତାମୂର୍ତ୍ତମଯଂ ଵପୁଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଏକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଦୁହିଁରେ ଗଠିତ।
ତତ୍ରେଶ!ତଵ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵନ୍ନାଭିକମଲୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରୂପଂ ଵିଶ୍ଵୋପକାରାଯ ତସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନେ ନମଃ
ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରଥମେ ନାଭିର କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ହେଉଛି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଶକ୍ରାର୍କ-ରୁଦ୍ର-ଵସ୍ଵଶିଵ-ମରୁତ୍ସୋମାଦିଭେଦଵତ୍ । ଵଯମେଯତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ଯତ୍ ତସ୍ମୈ ଦେଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁଏ; ସେଇ ଦେବ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଦମ୍ଭପ୍ରାଯମସମ୍ବୋଧି ତିତିକ୍ଷା-ଦମଵର୍ଜିତମ୍ । ଯଦ୍ରୂପଂ ତଵ ଗୋଵିନ୍ଦ ! ତସ୍ମୈ ଦୈତ୍ଯାତ୍ମନେ ନମଃ
ଗୋବିନ୍ଦ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଦାନବ ରୂପ ଅଭିମାନ, ଅଜ୍ଞାନ, ଅଧିରତା ଓ ଅନିୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଇ ଦାନବ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ନାତିଜ୍ଞାନଵହା ଯସ୍ମିନ୍ ନାଡଯଃ ସ୍ତିମିତତେଜସି । ଶବ୍ଦାଦିଲୋଭି ଯତ୍ତସ୍ମୈ ତୁବ୍ଯଂ ଯକ୍ଷାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଯକ୍ଷ ରୂପରେ ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଳସ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦ ଆଦିରେ ଲୋଭୀ, ସେଇ ଯକ୍ଷ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
କ୍ରୌର୍ଯମାଯାମଯଂ ଘୋରଂ ଯଚ୍ଚ ରୂପଂ ତଵାସିତମ୍ । ନିଶାଚରାତ୍ମନେ ତସ୍ମୈ ନମସ୍ତେ ପୂରୁଷୋତ୍ତମ
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର, କ୍ରୁର ଓ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ମାୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନିଶାଚର ଆତ୍ମା, ସେଇ ରୂପକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥର୍ଧାମସଦ୍ଧର୍ମ-ଫଲୋପକରଣାଂ ତଵ । ଧର୍ମାଖ୍ଯଞ୍ଚ ତଥା ରୂପଂ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଜନାର୍ଦନ
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ରୂପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ, ଧର୍ମର ଆଧାର ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ଧର୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ହର୍ଷପ୍ରାଯମସଂସର୍ଗିଗତିମଦ୍ ଗମନାଦିଷୁ । ସିଦ୍ଧାଖ୍ଯଂ ତଵ ଯଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ମୈ ସିଦ୍ଧାତ୍ମନେ ନମଃ
ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥାଏ, ସେଇ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।
ଅତିତିକ୍ଷାଧନଂ କ୍ରୂ ରମୁପଭୋଗମଯଂ ହରେ । ଦ୍ରିଜିହ୍ଵ ତଵ ଯଦ୍ରପୂଂ ତସ୍ମୈ ନାଗାତ୍ମନେ ନମଃ
ହରି! ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ନାଗ ରୂପ ଅତି ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, କ୍ରୁର ଏବଂ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ଭାଗ ଜିଭା ରହିଛି, ସେଇ ନାଗ ଆତ୍ମାକୁ ଆମର ନମସ୍କାର।