ଆଖ୍ଯାନେଶ୍ଚାପ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନୈର୍ଗାଥାଭିଃ କଲ୍ପସିଦ୍ଧିଭିଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ଚକ୍ର ପୁରାଣାର୍ଥଵିଶାରଦଃ
କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ ଓ ବିଧିମାନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ପୁରାଣର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ପ୍ରଖ୍ଯାତୋ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ସୂତୋ ଵୈ ରୋମହର୍ଷଣଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ଵ୍ଯାସୋ ମହାମୁନିଃ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ମୁନି ବ୍ୟାସ ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଲେ।
ସୁମତିଶ୍ଚାଗ୍ରିଵର୍ଜାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଯୁଃ ଶାଂଶପାଯନଃ । ଅକୃତଵ୍ରଣଃ ସାଵର୍ଣିଃ ଷଟ୍ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ଚାଭଵନ୍
ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶାଂଶପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି—ଏହି ଛଅଜଣ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
କାଶ୍ଯପଃ ସଂହିତାକର୍ତା ସାଵର୍ଣିଃ ଶାଶପାଯନଃ । ରୋମହର୍ଷଣିକା ଚାନ୍ଯା ତିସୃଣାଂ ମୂଲସଂହିତାଃ
କାଶ୍ୟପ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ସାବର୍ଣି ଓ ଶାଂଶପାୟନ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କଲେ। ରୋମହର୍ଷଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂହିତା ତିଆରି କଲେ; ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କର ମୂଳ ସଂହିତା ଏହିମାନେ।
ଚତୁଷ୍ଟଯେନାପ୍ଯେତେନ ସଂହିତାନାମିଦଂ ମୁନେ । ଆଦ୍ଯଂ ସର୍ଵପୁରାଣାନାଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ଚାରିଭାଗ ଭାଗକୁ ନେଇ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣାନି ପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଞ୍ଚ ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ତଥା
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅଠରଟି ପୁରାଣ ଅଛି: ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ।
ଅଥାନ୍ଯନ୍ନାରଦୀଯଞ୍ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଞ୍ଚ ସପ୍ତମମ୍ । ଆଗ୍ନେଯମଷ୍ଟମଞ୍ଚୈଵ ଭଵିଷ୍ଯଂ ନଵମଂ ତଥା
ତାପରେ ନାରଦୀୟ, ତାପରେ ସପ୍ତମ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନେୟ ଓ ନବମ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ।
ଦଶମଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଲୈଙ୍ଗମେକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵାରାହଂ ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚୈଵ ସ୍କାନ୍ଦଞ୍ଚାତ୍ର ତ୍ରଯୋଦଶମ୍
ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ବାରାହ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍କନ୍ଦ।
ଚତୁର୍ଦଶଂ ଵାମନଞ୍ଚ କୌର୍ମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମାତ୍ସ୍ଯଞ୍ଚ ଗାରୁଡ଼ଞ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଞ୍ଚ ତତଃ ପରମ
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାମନ, ପଞ୍ଚଦଶ କୂର୍ମ; ତାପରେ ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ତଥା ଚୋପପୁରାଣାନି ମୁନିଭିଃ କଥିତାନି ଚ । ମହାପୁରାଣାନ୍ଯେତାନି ହ୍ମଷ୍ଟାଦଶ ମହାମୁନେ
ଏହିପରି ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ମୁନିମାନେ କଥାହେବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଠରଟି ମହାପୁରାଣ, ମହାମୁନି।
ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵେତେଷୁ କଥ୍ଯନ୍ତେ ଵଂଶାମନୁଚରିତଞ୍ଚ ଯତ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର—ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି, ବଂଶମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ଯଦେତତ୍ ତଵ ମୈତ୍ରେଯ! ପୁରାଣାଂ କଥ୍ଯତେ ମଯା। ଏତଦୂ ଵୈଷ୍ଣଵସଂଜ୍ଞ ଵୈ ପାହ୍ମସ୍ଯ ସମନନ୍ତରମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ପଦ୍ମ ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ସର୍ଗେ ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗେ ଚ ଵଂଶମନ୍ଵନ୍ତରାଦିଷୁ । କଥ୍ଯତେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁରଶେଷେଷ୍ଵେଵ ସତ୍ତମ
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଆଦି ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ମହାନ।
ଅହ୍ଗାନି ଚତୁରୋ ଵେଦା ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରଃ । ପୁରାଣାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ମ ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଂଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ ଶିକ୍ଷା।
ଆଯୁର୍ଵେଦୋ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ଗାନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ତେ ତ୍ରଯଃ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ମଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତାଃ
ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବ—ଏହି ତିନିଟି; ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ, ଏଭଳି ମୋଟ ଅଠରଟି ଶିକ୍ଷା।
ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵ ତେଭ୍ଯୋ ଦେଵର୍ଷଯଃ ପୁନଃ । ରାଜର୍ଷଯଃ ପୁନସ୍ତେଭ୍ଯ ଋଷିପ୍ରକୃତଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଅନୁସରିଲେ, ତାପରେ ରାଜର୍ଷିମାନେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷି ପରମ୍ପରା ହେଲା।
ଇତି ଶାଖାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତାଃ ଶାଖାଭଦାସ୍ତଥୈଵ ଚ । କର୍ତାରଶ୍ଚୈଵ ଶାଖାନାଂ ବେଦହେତୁସ୍ତଥୋଦିତଃ
ଏପରି ଶାଖାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଉପଶାଖାମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଶାଖା ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ ଓ ବିଭାଗର କାରଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ସର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵେଵ ଶାଖାଭେଦାଃ ସମାଃ ସମୃତାଃ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯା ଶ୍ରୁତିନିତ୍ଯା ତଦ୍ରିକଲ୍ପାସ୍ତ୍ଵିମେ ଦ୍ରିଜ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଶାଖା ଭେଦ ସମାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ନିତ୍ୟ ବେଦ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦ୍ୱିଜ।
ଏତତ୍ ତଵୋଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽହମିହ ତ୍ଵଯା । ମୈତ୍ରେଯ! ଵେଦସମ୍ବଦ୍ଧ କିମନ୍ଯତ୍ ତଥାମି ତେ
ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ଏଠାରେ ମୁଁ କହିଦେଲି; ବେଦ ସହିତ ଆଉ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି?
ଯଥାଵତ୍ କଥିତ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽସି ମଯା ଦ୍ରିଜ । ଶ୍ରୋତୁମ୍ଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵେକଂ ତଦୂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରବ୍ରଵୀତୁ ମେ
ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଯଥାଯଥ କହିଦେଲି; ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ—ଦୟାକରି ମୋତେ କହ।
ସପ୍ତ ଦ୍ରୀପାନି ପାତାଲ-ଵୀଥ୍ଯଶ୍ଵ ସୁମହାମୁନେ । ସପ୍ତ ଲୋକା ଯେଽନ୍ତରସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯାସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ହେ ମହାମୁନି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳର ରାସ୍ତା, ଏବଂ ସପ୍ତ ଲୋକ — ଏହି ସବୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଛି।
ସ୍ଥୂଲୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୈସ୍ତଥା ସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମତରୈସ୍ତଥା । ସ୍ଥୂଲୈଃ ସ୍ଥୂଲତରୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵପ୍ରାଣିଭିରାଵୃତମ୍
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ — ମୋଟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ଅଧିକ ମୋଟ ଆକୃତି — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଅଛି।
ଅଙ୍ଗୁ ଲସ୍ଯାଷ୍ଟଭାଗୋଽପି ନ ସୋଽସ୍ତି ମୁନିସତ୍ତମ । ନ ସାନ୍ତି ପ୍ରାଣିନୋ ଯତ୍ର କର୍ମବାନ୍ଧନିବନ୍ଧନାଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କରର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଯେତେ ଛୋଟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ପ୍ରାଣୀ ନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ଚୈତ ଵଶଂ ଯାନ୍ତି ଯମସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ । କିଲ । ଆଯୁଷୋଽନ୍ତେ ତଥା ଯାନ୍ତି ଯାତନାସ୍ତତ୍ପ୍ରଚୋଦିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯମଙ୍କର ଅଧୀନକୁ ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଯାତନାକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଯାତନାଭ୍ଯଃ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ଦେଵାଦ୍ଯାସ୍ଵଥ ଯୋନିଷୁ । ଜନ୍ତଵଃ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ରାଣାମେଷ ନିର୍ଣାଯଃ
ଦେବାଦି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯାତନାରୁ ପଡିଯିବା ପରେ, ନାନା ଜନ୍ମରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି; ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି।
ସୋଽହମିଚ୍ଛାମି ତଚ୍ଛ୍ରୋତୁ ଯମସ୍ଯ ଵଶଵର୍ତ୍ତିନଃ । ନ ଭଵନ୍ତି ନରା ଯନ ତତ୍ କର୍ମଂ କଥଯାମଲମ୍
ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ଯମଙ୍କର ଅଧୀନରେ ପଡନ୍ତି; ହେ ପାପହୀନ, କୌଣସି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରୁ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ତାହା ମୋତେ କୁହ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଅଯମେଵ ମୁନେ ! ପ୍ରଶ୍ରୋ ନକୁଲେନ ମହାତ୍ମନା । ପୃଷ୍ଟଃ ପିତାମହଃ ପ୍ରାହ ଭୀଷ୍ମୋ ଯତ୍ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ପରାଶର କହିଲେ: ମୁନି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏକଥର ମହାତ୍ମା ନକୁଳ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ । ପୁରା ସମାଗତୋ ଵତ୍ସ ! ସଖା କାଲିଙ୍ଗକୋ ଦ୍ରିଜଃ । ସମାମୁ ପୃଷ୍ଟୋ ଵୈ ମଯା ଜାତିସ୍ମରୋ ମୁନିଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ପୁଅ, ଏକଥର ମୋର ବନ୍ଧୁ କାଳିଙ୍ଗକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି।
ତେନାଖ୍ଯାତମିଦଞ୍ଚ ଦମିତ୍ଥଞ୍ଚୈତଦୂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତଥା ଚ ତଦଭୂଦ୍ ଵତ୍ସ! ଯଥୋକ୍ତଂ ତେନ ଧୀମତା
ସେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଘଟୁଛି ଓ ଘଟିବ, ସେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିଥିଲେ; ଏବଂ, ପୁଅ, ସେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେପରି ଘଟିଥିଲା।
ସ ପୃଷ୍ଟଶ୍ଵ ମଯା ଭୂଯଃ ଶ୍ରଦୃଧାନଵତା ଦ୍ରିଜଃ । ଯଦୂ ଯଦାହ ନ ତଦୂ ଦୃମନ୍ଯଥା ହି ମଯା କ୍ଵଚିତ୍
ମୁଁ ପୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପଚାରିଥିଲି; ସେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଦେଖିନଥିଲି।