ହିରଣଯନାଭାତ୍ ତାଵତ୍ଯଃ ସଂହିତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମୈଃ । ଗୃହୀତାସ୍ତେଽପି ଚୋଚ୍ଯନ୍ତେ ପଣ୍ଡିତୈଃ ପ୍ରାଚ୍ଯସାମଗାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସାମଗା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଲୋକାକ୍ଷିଃ କୁଥମିଶ୍ଚୈଵ କୁସୀଦିର୍ଲାଙ୍ଗଲିସ୍ତଥା । ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଭଦୈଃ ସଂହିତା ବହୂଲୀକୃତାଃ
ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି ଓ ଲଙ୍ଗଳି—ଏହି ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବହୁ ସଂହିତା ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଶିଷ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଶଂତିସଂହିତାଃ । ପ୍ରୋଵାଚ କୃତିନାମାସୌ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସ ମହାମତିଃ
ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେଠାରେ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସଫଳ ଲୋକ ଥିଲେ।
ତୈଶ୍ଵାପି ସାମଵେଦୋଽସୌ ଶାଖାଭିକର୍ବହୁଲୀକୃତଃ । ଅଥର୍ଵଣାମଥୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସଂହିତାନାଂ ସମୁଜ୍ଵଯମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମବେଦକୁ ବହୁ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଶିଷ୍ଯମଧ୍ଯାପଯାମାସ କବନ୍ଧଂ ସୋଽପି ତଂ ଦ୍ରିଧା । କୃତା ତୁ ଦେଵଦର୍ଶାଯ ତଥା ପଥ୍ଯାଯ ଦତ୍ତଵାନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସାର କଲେ; ଏହା ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଥର୍ଵଵେଦଂ ସ ମୁନିଃ ସୁମନ୍ତୁରମିତଦ୍ଯୁତିଃ । ଦେଵଦର୍ଶସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ମୌଦଗୋ ବ୍ରହ୍ମବଲିସ୍ତଥା । ଶୌକ୍ଯାଯନିଃ ପିପ୍ପଲାଦସ୍ତଥାନ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେ ମୁନି ସୁମନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭାସ୍ୱର, ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଲେ ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଳି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଆଉ ଏକ ମହାମୁନି।
ପଥ୍ଯସ୍ଯାପି ତ୍ରଯଃ ଶିଷ୍ଯାଃ କୂତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜ! ସଂହିତାଃ । ତଜାଜାଲିଃ କୁମୁଦାଦିଶ୍ଵ ତୃତୀଯଃ ଶୌନକୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଥ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଥିଲା: ଜାଜାଳି, କୁମୁଦ ଓ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ଶୌନକ।
ଶୌନକସ୍ତୁ ଦ୍ରିଧା କୃତ୍ଵା ଦଦାଵେକନ୍ତୁ ବଭ୍ରଵେ । ଦ୍ରିତୀଯାଂ ସଂହିତା ପ୍ରାଦାତ୍ ସୌନ୍ଧଵାଯନସଂଜ୍ଞିନେ
ଶୌନକ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ ଦେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନ ନାମକ ଜଣେକୁ ଦେଲେ।
ସୈନ୍ଧଵା ମୂଞ୍ଜିକେଶାଶ୍ଵ ଦ୍ରିଧା ଭିନ୍ନାସ୍ତ୍ରିଧା ପୁନଃ । ନକ୍ଷତ୍ରକଲ୍ପୋ ଵେଦାନାଂ ସଂହିତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ସୌନ୍ଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜିକେଶ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂହିତାକୁ ପୁଣି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ; ଏଭଳି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂହିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦମାନେ।
ଚତୁର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦାଙ୍ଗିରସଃ ଶାନ୍ତିକଲ୍ପଶ୍ଵ ପଞ୍ଚମଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣାମେତେ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପକାଃ
ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଂହିତା ବିନ୍ୟାସକାରୀ।
ଆଖ୍ଯାନେଶ୍ଚାପ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନୈର୍ଗାଥାଭିଃ କଲ୍ପସିଦ୍ଧିଭିଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ଚକ୍ର ପୁରାଣାର୍ଥଵିଶାରଦଃ
କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ ଓ ବିଧିମାନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ପୁରାଣର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ପ୍ରଖ୍ଯାତୋ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ସୂତୋ ଵୈ ରୋମହର୍ଷଣଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ଵ୍ଯାସୋ ମହାମୁନିଃ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ମୁନି ବ୍ୟାସ ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଲେ।
ସୁମତିଶ୍ଚାଗ୍ରିଵର୍ଜାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଯୁଃ ଶାଂଶପାଯନଃ । ଅକୃତଵ୍ରଣଃ ସାଵର୍ଣିଃ ଷଟ୍ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ଚାଭଵନ୍
ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶାଂଶପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି—ଏହି ଛଅଜଣ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
କାଶ୍ଯପଃ ସଂହିତାକର୍ତା ସାଵର୍ଣିଃ ଶାଶପାଯନଃ । ରୋମହର୍ଷଣିକା ଚାନ୍ଯା ତିସୃଣାଂ ମୂଲସଂହିତାଃ
କାଶ୍ୟପ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ସାବର୍ଣି ଓ ଶାଂଶପାୟନ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କଲେ। ରୋମହର୍ଷଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂହିତା ତିଆରି କଲେ; ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କର ମୂଳ ସଂହିତା ଏହିମାନେ।
ଚତୁଷ୍ଟଯେନାପ୍ଯେତେନ ସଂହିତାନାମିଦଂ ମୁନେ । ଆଦ୍ଯଂ ସର୍ଵପୁରାଣାନାଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ଚାରିଭାଗ ଭାଗକୁ ନେଇ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣାନି ପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଞ୍ଚ ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ତଥା
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅଠରଟି ପୁରାଣ ଅଛି: ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ।
ଅଥାନ୍ଯନ୍ନାରଦୀଯଞ୍ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଞ୍ଚ ସପ୍ତମମ୍ । ଆଗ୍ନେଯମଷ୍ଟମଞ୍ଚୈଵ ଭଵିଷ୍ଯଂ ନଵମଂ ତଥା
ତାପରେ ନାରଦୀୟ, ତାପରେ ସପ୍ତମ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନେୟ ଓ ନବମ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ।
ଦଶମଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଲୈଙ୍ଗମେକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵାରାହଂ ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚୈଵ ସ୍କାନ୍ଦଞ୍ଚାତ୍ର ତ୍ରଯୋଦଶମ୍
ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ବାରାହ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍କନ୍ଦ।
ଚତୁର୍ଦଶଂ ଵାମନଞ୍ଚ କୌର୍ମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମାତ୍ସ୍ଯଞ୍ଚ ଗାରୁଡ଼ଞ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଞ୍ଚ ତତଃ ପରମ
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାମନ, ପଞ୍ଚଦଶ କୂର୍ମ; ତାପରେ ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ତଥା ଚୋପପୁରାଣାନି ମୁନିଭିଃ କଥିତାନି ଚ । ମହାପୁରାଣାନ୍ଯେତାନି ହ୍ମଷ୍ଟାଦଶ ମହାମୁନେ
ଏହିପରି ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ମୁନିମାନେ କଥାହେବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଠରଟି ମହାପୁରାଣ, ମହାମୁନି।
ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵେତେଷୁ କଥ୍ଯନ୍ତେ ଵଂଶାମନୁଚରିତଞ୍ଚ ଯତ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର—ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି, ବଂଶମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ଯଦେତତ୍ ତଵ ମୈତ୍ରେଯ! ପୁରାଣାଂ କଥ୍ଯତେ ମଯା। ଏତଦୂ ଵୈଷ୍ଣଵସଂଜ୍ଞ ଵୈ ପାହ୍ମସ୍ଯ ସମନନ୍ତରମ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ପଦ୍ମ ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ସର୍ଗେ ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗେ ଚ ଵଂଶମନ୍ଵନ୍ତରାଦିଷୁ । କଥ୍ଯତେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁରଶେଷେଷ୍ଵେଵ ସତ୍ତମ
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଆଦି ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ମହାନ।
ଅହ୍ଗାନି ଚତୁରୋ ଵେଦା ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରଃ । ପୁରାଣାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ମ ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଂଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ ଶିକ୍ଷା।
ଆଯୁର୍ଵେଦୋ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ଗାନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ତେ ତ୍ରଯଃ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ମଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତାଃ
ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବ—ଏହି ତିନିଟି; ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ, ଏଭଳି ମୋଟ ଅଠରଟି ଶିକ୍ଷା।
ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵ ତେଭ୍ଯୋ ଦେଵର୍ଷଯଃ ପୁନଃ । ରାଜର୍ଷଯଃ ପୁନସ୍ତେଭ୍ଯ ଋଷିପ୍ରକୃତଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଅନୁସରିଲେ, ତାପରେ ରାଜର୍ଷିମାନେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷି ପରମ୍ପରା ହେଲା।
ଇତି ଶାଖାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତାଃ ଶାଖାଭଦାସ୍ତଥୈଵ ଚ । କର୍ତାରଶ୍ଚୈଵ ଶାଖାନାଂ ବେଦହେତୁସ୍ତଥୋଦିତଃ
ଏପରି ଶାଖାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଉପଶାଖାମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଶାଖା ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ ଓ ବିଭାଗର କାରଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ସର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵେଵ ଶାଖାଭେଦାଃ ସମାଃ ସମୃତାଃ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯା ଶ୍ରୁତିନିତ୍ଯା ତଦ୍ରିକଲ୍ପାସ୍ତ୍ଵିମେ ଦ୍ରିଜ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଶାଖା ଭେଦ ସମାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ନିତ୍ୟ ବେଦ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦ୍ୱିଜ।
ଏତତ୍ ତଵୋଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽହମିହ ତ୍ଵଯା । ମୈତ୍ରେଯ! ଵେଦସମ୍ବଦ୍ଧ କିମନ୍ଯତ୍ ତଥାମି ତେ
ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ଏଠାରେ ମୁଁ କହିଦେଲି; ବେଦ ସହିତ ଆଉ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି?
ଯଥାଵତ୍ କଥିତ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽସି ମଯା ଦ୍ରିଜ । ଶ୍ରୋତୁମ୍ଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵେକଂ ତଦୂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରବ୍ରଵୀତୁ ମେ
ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଯଥାଯଥ କହିଦେଲି; ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ—ଦୟାକରି ମୋତେ କହ।