ହିରଣ୍ମଯଂ ରଥଂ ଯସ୍ଯ କେତଵୋଽମୃତଧାଯିନଃ । ଵହନ୍ତି ବୁଵନାଲୋକିଚକ୍ଷୁଷଂ ତଂ ନମାମ୍ଯହମ୍
ଯାହାଙ୍କର ସୁନାର ରଥ ଅମୃତ ଭରିଥିବା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭିସ୍ତେନ ସ୍ତୂଯମାନଃ ସ୍ତଵୈ ରଵିଃ । ଵାଜିରୂପଧରଃ ପ୍ରାହ ଵ୍ରିଯତାମିତି ଵାଚ୍ଛିତମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସେ ରବି ସ୍ତୁତିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ଚୟନ କର।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କଯସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ଯଜୂଷି ତାନି ମେ ଦେହି ଯାନି ସନ୍ତି ନ ମେ ଗୁରୌ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଜୂଷି ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ । ଅଯାତଯାମସଂଜ୍ଞାନି ଯାନି ଵେତ୍ତି ନ ତଦଗୁରୁଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହାକୁ 'ଅୟାତୟାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଜାଣିନଥିଲେ।
ଯଜୂଷି ଯୈରଧୀତାନି ତାନି ଵିପ୍ରୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଵାଜିନସ୍ତେ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସୂର୍ଯାଶ୍ଵଃ ସୋଽଭଵଦ ଯତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଜିନ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଶାଖାଭେଦାସ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ ଵାଜିନାମ୍ । କାଣ୍ଵାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ମହାଭାଗ! ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା-ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବାଜିନମାନଙ୍କର ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ଅଛି; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଜଣାଯାଏ।
ସାମଵେଦତରୋଃ ଶାଶା ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଃ ସ ଜୈମିନିଃ । କ୍ରମେଣ ଯେନ ମୈତ୍ରେଯ! ବିଭେଦ ଶ୍ଵୃଣୁ ତନ୍ମମ
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିଭାଜିତ କଲେ; ଏହା ବିଷୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ସୁମନ୍ତୁସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭୂତ୍ ସୁକର୍ମାସ୍ଯାପ୍ଯଭୂତ୍ ସୁତଃ । ଅଧୀତଵନ୍ତାଵେକୈକାଂ ସଂହିତାଂ ତୌ ମହାମୁନୀ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାମୁନି ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
ସାହସ୍ତ୍ରଂ ସଂହିତାଭେଦଂ ସୁକର୍ମା ତତ୍ସୁତସ୍ତତଃ । ଚକାର ତଞ୍ଚ ତିଚ୍ଛିଷ୍ଯୌ ଜଗୃହାତେ ମହାମତୀ
ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ହଜାରଟି ସଂହିତାର ବିଭାଗ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌଶଲ୍ଯଃ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଉଦୀଚ୍ଯସାମଗାଃ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତେବ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଦଶା ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, କୌଶଳ୍ୟ ବଂଶର ହିରଣ୍ୟନାଭ ଓ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସାମଗା ଏବେ ପନ୍ଦରଟି ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ହିରଣଯନାଭାତ୍ ତାଵତ୍ଯଃ ସଂହିତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମୈଃ । ଗୃହୀତାସ୍ତେଽପି ଚୋଚ୍ଯନ୍ତେ ପଣ୍ଡିତୈଃ ପ୍ରାଚ୍ଯସାମଗାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସାମଗା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଲୋକାକ୍ଷିଃ କୁଥମିଶ୍ଚୈଵ କୁସୀଦିର୍ଲାଙ୍ଗଲିସ୍ତଥା । ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଭଦୈଃ ସଂହିତା ବହୂଲୀକୃତାଃ
ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି ଓ ଲଙ୍ଗଳି—ଏହି ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବହୁ ସଂହିତା ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଶିଷ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଶଂତିସଂହିତାଃ । ପ୍ରୋଵାଚ କୃତିନାମାସୌ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସ ମହାମତିଃ
ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେଠାରେ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସଫଳ ଲୋକ ଥିଲେ।
ତୈଶ୍ଵାପି ସାମଵେଦୋଽସୌ ଶାଖାଭିକର୍ବହୁଲୀକୃତଃ । ଅଥର୍ଵଣାମଥୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସଂହିତାନାଂ ସମୁଜ୍ଵଯମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମବେଦକୁ ବହୁ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଶିଷ୍ଯମଧ୍ଯାପଯାମାସ କବନ୍ଧଂ ସୋଽପି ତଂ ଦ୍ରିଧା । କୃତା ତୁ ଦେଵଦର୍ଶାଯ ତଥା ପଥ୍ଯାଯ ଦତ୍ତଵାନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସାର କଲେ; ଏହା ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଥର୍ଵଵେଦଂ ସ ମୁନିଃ ସୁମନ୍ତୁରମିତଦ୍ଯୁତିଃ । ଦେଵଦର୍ଶସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ମୌଦଗୋ ବ୍ରହ୍ମବଲିସ୍ତଥା । ଶୌକ୍ଯାଯନିଃ ପିପ୍ପଲାଦସ୍ତଥାନ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେ ମୁନି ସୁମନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭାସ୍ୱର, ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଲେ ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଳି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଆଉ ଏକ ମହାମୁନି।
ପଥ୍ଯସ୍ଯାପି ତ୍ରଯଃ ଶିଷ୍ଯାଃ କୂତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜ! ସଂହିତାଃ । ତଜାଜାଲିଃ କୁମୁଦାଦିଶ୍ଵ ତୃତୀଯଃ ଶୌନକୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଥ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଥିଲା: ଜାଜାଳି, କୁମୁଦ ଓ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ଶୌନକ।
ଶୌନକସ୍ତୁ ଦ୍ରିଧା କୃତ୍ଵା ଦଦାଵେକନ୍ତୁ ବଭ୍ରଵେ । ଦ୍ରିତୀଯାଂ ସଂହିତା ପ୍ରାଦାତ୍ ସୌନ୍ଧଵାଯନସଂଜ୍ଞିନେ
ଶୌନକ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ ଦେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନ ନାମକ ଜଣେକୁ ଦେଲେ।
ସୈନ୍ଧଵା ମୂଞ୍ଜିକେଶାଶ୍ଵ ଦ୍ରିଧା ଭିନ୍ନାସ୍ତ୍ରିଧା ପୁନଃ । ନକ୍ଷତ୍ରକଲ୍ପୋ ଵେଦାନାଂ ସଂହିତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ସୌନ୍ଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜିକେଶ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂହିତାକୁ ପୁଣି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ; ଏଭଳି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂହିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦମାନେ।
ଚତୁର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦାଙ୍ଗିରସଃ ଶାନ୍ତିକଲ୍ପଶ୍ଵ ପଞ୍ଚମଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣାମେତେ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପକାଃ
ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଂହିତା ବିନ୍ୟାସକାରୀ।
ଆଖ୍ଯାନେଶ୍ଚାପ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନୈର୍ଗାଥାଭିଃ କଲ୍ପସିଦ୍ଧିଭିଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ଚକ୍ର ପୁରାଣାର୍ଥଵିଶାରଦଃ
କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ ଓ ବିଧିମାନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ପୁରାଣର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ପ୍ରଖ୍ଯାତୋ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ସୂତୋ ଵୈ ରୋମହର୍ଷଣଃ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ଵ୍ଯାସୋ ମହାମୁନିଃ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ମୁନି ବ୍ୟାସ ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଲେ।
ସୁମତିଶ୍ଚାଗ୍ରିଵର୍ଜାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଯୁଃ ଶାଂଶପାଯନଃ । ଅକୃତଵ୍ରଣଃ ସାଵର୍ଣିଃ ଷଟ୍ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ଚାଭଵନ୍
ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶାଂଶପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି—ଏହି ଛଅଜଣ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
କାଶ୍ଯପଃ ସଂହିତାକର୍ତା ସାଵର୍ଣିଃ ଶାଶପାଯନଃ । ରୋମହର୍ଷଣିକା ଚାନ୍ଯା ତିସୃଣାଂ ମୂଲସଂହିତାଃ
କାଶ୍ୟପ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ସାବର୍ଣି ଓ ଶାଂଶପାୟନ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କଲେ। ରୋମହର୍ଷଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂହିତା ତିଆରି କଲେ; ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କର ମୂଳ ସଂହିତା ଏହିମାନେ।
ଚତୁଷ୍ଟଯେନାପ୍ଯେତେନ ସଂହିତାନାମିଦଂ ମୁନେ । ଆଦ୍ଯଂ ସର୍ଵପୁରାଣାନାଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ଚାରିଭାଗ ଭାଗକୁ ନେଇ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣାନି ପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଞ୍ଚ ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ତଥା
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅଠରଟି ପୁରାଣ ଅଛି: ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ।
ଅଥାନ୍ଯନ୍ନାରଦୀଯଞ୍ଚ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଞ୍ଚ ସପ୍ତମମ୍ । ଆଗ୍ନେଯମଷ୍ଟମଞ୍ଚୈଵ ଭଵିଷ୍ଯଂ ନଵମଂ ତଥା
ତାପରେ ନାରଦୀୟ, ତାପରେ ସପ୍ତମ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନେୟ ଓ ନବମ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ।
ଦଶମଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଲୈଙ୍ଗମେକାଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵାରାହଂ ଦ୍ଵାଦଶଞ୍ଚୈଵ ସ୍କାନ୍ଦଞ୍ଚାତ୍ର ତ୍ରଯୋଦଶମ୍
ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ବାରାହ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍କନ୍ଦ।
ଚତୁର୍ଦଶଂ ଵାମନଞ୍ଚ କୌର୍ମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମାତ୍ସ୍ଯଞ୍ଚ ଗାରୁଡ଼ଞ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଞ୍ଚ ତତଃ ପରମ
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାମନ, ପଞ୍ଚଦଶ କୂର୍ମ; ତାପରେ ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ଼ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ତଥା ଚୋପପୁରାଣାନି ମୁନିଭିଃ କଥିତାନି ଚ । ମହାପୁରାଣାନ୍ଯେତାନି ହ୍ମଷ୍ଟାଦଶ ମହାମୁନେ
ଏହିପରି ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ମୁନିମାନେ କଥାହେବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଠରଟି ମହାପୁରାଣ, ମହାମୁନି।