ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋଽପି ମୈତ୍ରେଯ! ପ୍ରାମାଯାମପରାଯଣଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଯତଃ ସୂର୍ଯଂ ଯଜୂଷ୍ଯବିଲଷଂସ୍ତତଃ
ଏହିପରି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମନୋଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବାକୁ ଆଶା କଲେ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ଦ୍ରାରାଯ ଵିମୁକ୍ତେଃ ସିତତେଜସେ । ଋଗୂଯଜୁଃ ସାମଭୂତାଯ ତ୍ରଯୀଧାମଵତେ ନମଃ
ସବିତା ଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତିଦାତା, ଧଳା ତେଜସ୍ବୀ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମୂଳ ରୂପ ଏବଂ ତିନି ବେଦ ର ଆଧାର, ସେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ନମୋଽଗ୍ରୀଷୋମଭୂତାଯ ଜଗତଃ କାରଣାତ୍ମନେ । ଭାସ୍କରାଯ ପରଂ ତେଜଃ ସୌଷୁମ୍ନମୁରୁ ବିଭ୍ରତେ
ଯିଏ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଭାସ୍କର ନାମରେ ଅତିଶୟ ତେଜ ଓ ବଡ଼ ରେଖା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିକାଲଜ୍ଞାନାତ୍ମନେ ନମଃ । ଧ୍ଯେଯାଯ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଯ ପରମାକ୍ଷରରୂପିଣେ
ଯିଏ କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ପରମ ଅକ୍ଷର ରୂପୀ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ବିଭର୍ତ୍ତି ଯଃ ସୁରଗଣାନାପ୍ଯାଯ୍ଯେନ୍ଦୁ ଖରଶ୍ମିଭିଃ । ସୁଧାମୃତେନ ଚ ପିତୄ ସ୍ତସ୍ମୈ ତୃପ୍ତାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯିଏ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ତୀବ୍ର କିରଣରେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ ତୃପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ତୃପ୍ତିର ମୂଳ ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ହିମାମ୍ବୁଘର୍ମଵୃଷ୍ଟୀନାଂ କର୍ତା ହର୍ତା ଚ ଯଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତସ୍ମୈ ତ୍ରିକାଲରୂପାଯ ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାଯ ଵେଧସେ
ଯିଏ ହିମ, ଜଳ, ତାପ ଓ ବୃଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳର ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ଯୋ ହନ୍ତି ତିମିରାଣ୍ଯେକୋ ଜଗତୋଽସ୍ଯ ଜଗର୍ତ୍ପାତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଧାମଧରୋ ଦେଵୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଵିଵସ୍ଵତେ
ଯିଏ ଏକାକି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ତାର ଆଧାର ଦେବ, ସେ ଭିବସ୍ବତ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସତ୍କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ନ ଜନୋ ନୈଵାପଃ ସୌଚକାରଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ନନୁଦିତେ ତସ୍ମୈ ନମୋ ଦେଵାଯ ଵେଧସେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦଂଶୁବିର୍ଲୋକଃ କ୍ରିଯାଯୋଗ୍ଯୋଽଭିଜାଯତେ । ପଵିତ୍ରତାକାରଣାଯ ତସ୍ମୈ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଯିଏ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ସୂର୍ଯାଯ ଭାସ୍କରାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିବୂତାଯ ଦେଵାଦୀନାଂ ନମୋ ନମଃ
ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ଭିବସ୍ବତ୍, ଆଦିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କ ଆଦି ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଣାମ।
ହିରଣ୍ମଯଂ ରଥଂ ଯସ୍ଯ କେତଵୋଽମୃତଧାଯିନଃ । ଵହନ୍ତି ବୁଵନାଲୋକିଚକ୍ଷୁଷଂ ତଂ ନମାମ୍ଯହମ୍
ଯାହାଙ୍କର ସୁନାର ରଥ ଅମୃତ ଭରିଥିବା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭିସ୍ତେନ ସ୍ତୂଯମାନଃ ସ୍ତଵୈ ରଵିଃ । ଵାଜିରୂପଧରଃ ପ୍ରାହ ଵ୍ରିଯତାମିତି ଵାଚ୍ଛିତମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସେ ରବି ସ୍ତୁତିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ଚୟନ କର।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କଯସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ଯଜୂଷି ତାନି ମେ ଦେହି ଯାନି ସନ୍ତି ନ ମେ ଗୁରୌ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଜୂଷି ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ । ଅଯାତଯାମସଂଜ୍ଞାନି ଯାନି ଵେତ୍ତି ନ ତଦଗୁରୁଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହାକୁ 'ଅୟାତୟାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଜାଣିନଥିଲେ।
ଯଜୂଷି ଯୈରଧୀତାନି ତାନି ଵିପ୍ରୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଵାଜିନସ୍ତେ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସୂର୍ଯାଶ୍ଵଃ ସୋଽଭଵଦ ଯତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଜିନ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଶାଖାଭେଦାସ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ ଵାଜିନାମ୍ । କାଣ୍ଵାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ମହାଭାଗ! ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା-ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବାଜିନମାନଙ୍କର ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ଅଛି; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଜଣାଯାଏ।
ସାମଵେଦତରୋଃ ଶାଶା ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଃ ସ ଜୈମିନିଃ । କ୍ରମେଣ ଯେନ ମୈତ୍ରେଯ! ବିଭେଦ ଶ୍ଵୃଣୁ ତନ୍ମମ
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିଭାଜିତ କଲେ; ଏହା ବିଷୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ସୁମନ୍ତୁସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭୂତ୍ ସୁକର୍ମାସ୍ଯାପ୍ଯଭୂତ୍ ସୁତଃ । ଅଧୀତଵନ୍ତାଵେକୈକାଂ ସଂହିତାଂ ତୌ ମହାମୁନୀ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାମୁନି ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
ସାହସ୍ତ୍ରଂ ସଂହିତାଭେଦଂ ସୁକର୍ମା ତତ୍ସୁତସ୍ତତଃ । ଚକାର ତଞ୍ଚ ତିଚ୍ଛିଷ୍ଯୌ ଜଗୃହାତେ ମହାମତୀ
ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ହଜାରଟି ସଂହିତାର ବିଭାଗ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌଶଲ୍ଯଃ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଉଦୀଚ୍ଯସାମଗାଃ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତେବ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଦଶା ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, କୌଶଳ୍ୟ ବଂଶର ହିରଣ୍ୟନାଭ ଓ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସାମଗା ଏବେ ପନ୍ଦରଟି ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ହିରଣଯନାଭାତ୍ ତାଵତ୍ଯଃ ସଂହିତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମୈଃ । ଗୃହୀତାସ୍ତେଽପି ଚୋଚ୍ଯନ୍ତେ ପଣ୍ଡିତୈଃ ପ୍ରାଚ୍ଯସାମଗାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସାମଗା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଲୋକାକ୍ଷିଃ କୁଥମିଶ୍ଚୈଵ କୁସୀଦିର୍ଲାଙ୍ଗଲିସ୍ତଥା । ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଭଦୈଃ ସଂହିତା ବହୂଲୀକୃତାଃ
ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି ଓ ଲଙ୍ଗଳି—ଏହି ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବହୁ ସଂହିତା ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଶିଷ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଶଂତିସଂହିତାଃ । ପ୍ରୋଵାଚ କୃତିନାମାସୌ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସ ମହାମତିଃ
ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେଠାରେ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସଫଳ ଲୋକ ଥିଲେ।
ତୈଶ୍ଵାପି ସାମଵେଦୋଽସୌ ଶାଖାଭିକର୍ବହୁଲୀକୃତଃ । ଅଥର୍ଵଣାମଥୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସଂହିତାନାଂ ସମୁଜ୍ଵଯମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମବେଦକୁ ବହୁ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଶିଷ୍ଯମଧ୍ଯାପଯାମାସ କବନ୍ଧଂ ସୋଽପି ତଂ ଦ୍ରିଧା । କୃତା ତୁ ଦେଵଦର୍ଶାଯ ତଥା ପଥ୍ଯାଯ ଦତ୍ତଵାନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସାର କଲେ; ଏହା ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଥର୍ଵଵେଦଂ ସ ମୁନିଃ ସୁମନ୍ତୁରମିତଦ୍ଯୁତିଃ । ଦେଵଦର୍ଶସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ମୌଦଗୋ ବ୍ରହ୍ମବଲିସ୍ତଥା । ଶୌକ୍ଯାଯନିଃ ପିପ୍ପଲାଦସ୍ତଥାନ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେ ମୁନି ସୁମନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭାସ୍ୱର, ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଲେ ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଳି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଆଉ ଏକ ମହାମୁନି।
ପଥ୍ଯସ୍ଯାପି ତ୍ରଯଃ ଶିଷ୍ଯାଃ କୂତା ଯୈର୍ଦ୍ରିଜ! ସଂହିତାଃ । ତଜାଜାଲିଃ କୁମୁଦାଦିଶ୍ଵ ତୃତୀଯଃ ଶୌନକୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଥ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଥିଲା: ଜାଜାଳି, କୁମୁଦ ଓ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ଶୌନକ।
ଶୌନକସ୍ତୁ ଦ୍ରିଧା କୃତ୍ଵା ଦଦାଵେକନ୍ତୁ ବଭ୍ରଵେ । ଦ୍ରିତୀଯାଂ ସଂହିତା ପ୍ରାଦାତ୍ ସୌନ୍ଧଵାଯନସଂଜ୍ଞିନେ
ଶୌନକ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ ଦେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନ ନାମକ ଜଣେକୁ ଦେଲେ।
ସୈନ୍ଧଵା ମୂଞ୍ଜିକେଶାଶ୍ଵ ଦ୍ରିଧା ଭିନ୍ନାସ୍ତ୍ରିଧା ପୁନଃ । ନକ୍ଷତ୍ରକଲ୍ପୋ ଵେଦାନାଂ ସଂହିତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ସୌନ୍ଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜିକେଶ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂହିତାକୁ ପୁଣି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ; ଏଭଳି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂହିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦମାନେ।
ଚତୁର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦାଙ୍ଗିରସଃ ଶାନ୍ତିକଲ୍ପଶ୍ଵ ପଞ୍ଚମଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣାମେତେ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପକାଃ
ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଂହିତା ବିନ୍ୟାସକାରୀ।