ତସ୍ଯ ଵୈ ସପ୍ତରାତ୍ରାତ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି । ପୂର୍ଵମେଵଂ ମୁନିଗଣୈଃ ସମଯୋଽଭୂତ୍ କୃତୋ ଦ୍ରିଜ
ସେଠାରେ ସାତ ରାତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ହେବ। ପୂର୍ବରୁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଏହି ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଦ୍ୱିଜ।
ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଏକସ୍ତୁ ତଂ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତଵାଂସ୍ତଦା । ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯଂ ବାଲକଂ ରୋଽଥ ପଦାସ୍ପୃଷ୍ଟମଘାତଯତ୍
ସେ ସମୟରେ କେବଳ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ; ସେ ନିଜ ବୋନ୍ଧିଅଁ ପୁଅକୁ ପାଦରେ ଘାତ କଲେ।
ଶିଷ୍ଯାନାହ ସ ଭୋଃ ଶିଷ୍ଯ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପହଂ ବ୍ରତମ୍ । ଚରଧ୍ଵ ମତ୍କୃତେ ସର୍ଵେ ନ ଵିଚାର୍ଯମିଦଂ ତଥା
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶିଷ୍ୟମାନେ! ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ ଧର; ଏହା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି।'
ଅଥାହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ କିମେଭିର୍ଭଗଵନ୍ ! ଦ୍ରିଜୈଃ । କ୍ଲେଶିତୈରଲ୍ପତେଜୋଭିଶ୍ଵରିଷ୍ଯେଽହମିଦଂ ଵ୍ରତମ୍
ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଗବନ! ଏହି କ୍ଲେଶିତ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ମୋର କଣ ଦରକାର? ଏହି ବ୍ରତ ମୁଁ ଏକା ନିଜେ ଧରିବି।'
ତତଃ କ୍ରୁ ଦ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ପ୍ରାହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ମହାମତିଃ । ମୁଚ୍ଯତାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯାଧାତ ମତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଵମାନକ
ତାପରେ ଗୁରୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ, ତାହା ଛାଡିଦେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିବା।'
ନିସ୍ତେଜସୋ ଵଦସ୍ଯେନାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵାନ୍ । ତେନ ଶିଷ୍ଯେଣ ନାର୍ଥୋଽସ୍ତି ମମାଜ୍ଞାଭଙ୍ଗକାରିଣା
'ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କହିଛ, ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟ, ଯିଏ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେଠାରେ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତତଃ ପ୍ରାହ ଭତ୍ତଯୈତତ୍ତେ ମଯୋଦିତମ୍ । ମମାପ୍ଯଲଂ ତ୍ଵଯାଧୀତଂ ଯନ୍ମଯା ତଦିଦଂ ଦ୍ରିଜ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଟ୍ଟୟା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇଛି। ମୋ ପାଖରେ ଯେତେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଠିକ୍ଭଳି ଶିଖିଛ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ରୁଧିରାକ୍ତାନି ସରୂପାଣି ଯଜୂ ଷି ସଃ । ଛର୍ଦଯିତ୍ଵା ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଯୌ ସ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମୁନିଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଏବଂ ମୂଳ ରୂପରେ ଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବାମ୍ହିଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ମୁନି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯଜୂ ଷ୍ଯଥ ଵିସୃଷ୍ଟାନି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ରିଜ । ଜଗୃହୁସ୍ତିତ୍ତିରା ଭୂତ୍ଵା ତୈତ୍ତିରୀଯାସ୍ତୁ ତେ ତତଃ
ଏହିପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କିଛି ଲୋକ ପଟେରା ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନେଇଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେମାନେ 'ତୈତ୍ତିରୀୟ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵ୍ରତଂ ଚୀର୍ଣଂ ଗୁରୁଣା ଚୋଦିତୈସ୍ତୁ ଯୈଃ । ଚରକାଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ତେ ତୁ ଚରଣାନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁଚିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ 'ଚରକ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋଽପି ମୈତ୍ରେଯ! ପ୍ରାମାଯାମପରାଯଣଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଯତଃ ସୂର୍ଯଂ ଯଜୂଷ୍ଯବିଲଷଂସ୍ତତଃ
ଏହିପରି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମନୋଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବାକୁ ଆଶା କଲେ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ଦ୍ରାରାଯ ଵିମୁକ୍ତେଃ ସିତତେଜସେ । ଋଗୂଯଜୁଃ ସାମଭୂତାଯ ତ୍ରଯୀଧାମଵତେ ନମଃ
ସବିତା ଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତିଦାତା, ଧଳା ତେଜସ୍ବୀ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମୂଳ ରୂପ ଏବଂ ତିନି ବେଦ ର ଆଧାର, ସେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ନମୋଽଗ୍ରୀଷୋମଭୂତାଯ ଜଗତଃ କାରଣାତ୍ମନେ । ଭାସ୍କରାଯ ପରଂ ତେଜଃ ସୌଷୁମ୍ନମୁରୁ ବିଭ୍ରତେ
ଯିଏ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଭାସ୍କର ନାମରେ ଅତିଶୟ ତେଜ ଓ ବଡ଼ ରେଖା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିକାଲଜ୍ଞାନାତ୍ମନେ ନମଃ । ଧ୍ଯେଯାଯ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଯ ପରମାକ୍ଷରରୂପିଣେ
ଯିଏ କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ପରମ ଅକ୍ଷର ରୂପୀ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ବିଭର୍ତ୍ତି ଯଃ ସୁରଗଣାନାପ୍ଯାଯ୍ଯେନ୍ଦୁ ଖରଶ୍ମିଭିଃ । ସୁଧାମୃତେନ ଚ ପିତୄ ସ୍ତସ୍ମୈ ତୃପ୍ତାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯିଏ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ତୀବ୍ର କିରଣରେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ ତୃପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ତୃପ୍ତିର ମୂଳ ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ହିମାମ୍ବୁଘର୍ମଵୃଷ୍ଟୀନାଂ କର୍ତା ହର୍ତା ଚ ଯଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତସ୍ମୈ ତ୍ରିକାଲରୂପାଯ ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାଯ ଵେଧସେ
ଯିଏ ହିମ, ଜଳ, ତାପ ଓ ବୃଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳର ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ଯୋ ହନ୍ତି ତିମିରାଣ୍ଯେକୋ ଜଗତୋଽସ୍ଯ ଜଗର୍ତ୍ପାତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଧାମଧରୋ ଦେଵୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଵିଵସ୍ଵତେ
ଯିଏ ଏକାକି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ତାର ଆଧାର ଦେବ, ସେ ଭିବସ୍ବତ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସତ୍କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ନ ଜନୋ ନୈଵାପଃ ସୌଚକାରଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ନନୁଦିତେ ତସ୍ମୈ ନମୋ ଦେଵାଯ ଵେଧସେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦଂଶୁବିର୍ଲୋକଃ କ୍ରିଯାଯୋଗ୍ଯୋଽଭିଜାଯତେ । ପଵିତ୍ରତାକାରଣାଯ ତସ୍ମୈ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଯିଏ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ସୂର୍ଯାଯ ଭାସ୍କରାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିବୂତାଯ ଦେଵାଦୀନାଂ ନମୋ ନମଃ
ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ଭିବସ୍ବତ୍, ଆଦିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କ ଆଦି ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଣାମ।
ହିରଣ୍ମଯଂ ରଥଂ ଯସ୍ଯ କେତଵୋଽମୃତଧାଯିନଃ । ଵହନ୍ତି ବୁଵନାଲୋକିଚକ୍ଷୁଷଂ ତଂ ନମାମ୍ଯହମ୍
ଯାହାଙ୍କର ସୁନାର ରଥ ଅମୃତ ଭରିଥିବା କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭିସ୍ତେନ ସ୍ତୂଯମାନଃ ସ୍ତଵୈ ରଵିଃ । ଵାଜିରୂପଧରଃ ପ୍ରାହ ଵ୍ରିଯତାମିତି ଵାଚ୍ଛିତମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସେ ରବି ସ୍ତୁତିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ଚୟନ କର।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କଯସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍ । ଯଜୂଷି ତାନି ମେ ଦେହି ଯାନି ସନ୍ତି ନ ମେ ଗୁରୌ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଜୂଷି ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ । ଅଯାତଯାମସଂଜ୍ଞାନି ଯାନି ଵେତ୍ତି ନ ତଦଗୁରୁଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହାକୁ 'ଅୟାତୟାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଜାଣିନଥିଲେ।
ଯଜୂଷି ଯୈରଧୀତାନି ତାନି ଵିପ୍ରୈର୍ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଵାଜିନସ୍ତେ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସୂର୍ଯାଶ୍ଵଃ ସୋଽଭଵଦ ଯତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଜିନ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଶାଖାଭେଦାସ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ ଵାଜିନାମ୍ । କାଣ୍ଵାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ମହାଭାଗ! ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯା-ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବାଜିନମାନଙ୍କର ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ଅଛି; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଜଣାଯାଏ।
ସାମଵେଦତରୋଃ ଶାଶା ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଃ ସ ଜୈମିନିଃ । କ୍ରମେଣ ଯେନ ମୈତ୍ରେଯ! ବିଭେଦ ଶ୍ଵୃଣୁ ତନ୍ମମ
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିଭାଜିତ କଲେ; ଏହା ବିଷୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ସୁମନ୍ତୁସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭୂତ୍ ସୁକର୍ମାସ୍ଯାପ୍ଯଭୂତ୍ ସୁତଃ । ଅଧୀତଵନ୍ତାଵେକୈକାଂ ସଂହିତାଂ ତୌ ମହାମୁନୀ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାମୁନି ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
ସାହସ୍ତ୍ରଂ ସଂହିତାଭେଦଂ ସୁକର୍ମା ତତ୍ସୁତସ୍ତତଃ । ଚକାର ତଞ୍ଚ ତିଚ୍ଛିଷ୍ଯୌ ଜଗୃହାତେ ମହାମତୀ
ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ହଜାରଟି ସଂହିତାର ବିଭାଗ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌଶଲ୍ଯଃ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଶ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଉଦୀଚ୍ଯସାମଗାଃ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତେବ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଦଶା ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, କୌଶଳ୍ୟ ବଂଶର ହିରଣ୍ୟନାଭ ଓ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସାମଗା ଏବେ ପନ୍ଦରଟି ଭାବରେ ପରିଚିତ।