ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃସଂହିତାଂ ତାମଧୀତଵାନ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ସେହି ସଂହିତା ପଢ଼ିଥିଲେ।
ଚକାର ସଂହିତାଃ ପଞ୍ଚ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ଚ ତାଃ । ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ଯେ ପଞ୍ଚ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶ୍ଵୃଣା
ସେ ପାଞ୍ଚଟି ସଂହିତା ରଚନା କରି, ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ।
ମୁଦୂଗଲୋ ଗୋମୁଖଶ୍ଚୈଵ ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ଶାଲୀଯ ଏବ ଚ। ଶିଶିରଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାସୀନ୍ମତ୍ରେଯ! ସୁମହାମୁନିଃ
ମୁଦୂଗଳ, ଗୋମୁଖ, ବାତ୍ସ୍ୟ, ଶାଳୀୟ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶିଶିର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୁନି, ମୈତ୍ରେୟ।
ସଂହିତାତ୍ରିତଯଂ ଚକ୍ର ଶାକପୂର୍ଣିରଥତରମ । ନିରୁକ୍ତମକରୋତ୍ ତଦୂଜ୍ଵତୁର୍ଥଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଶାକପୂର୍ଣ୍ଣି ତିନିଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ଏବଂ ଉଜ୍ବତୁ ନାମକ ମହାମୁନି ନିରୁକ୍ତ ତିଆରି କଲେ।
କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ଵୈତାଲିକସ୍ତଦୂଦୂ ବଲାକଶ୍ଵ ମହାମତିଃ । ନିରୁକ୍ତକୃଜ୍ଵତୁର୍ଥୋଽଭୂଦୂ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ
କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବୈତାଳିକ ଓ ବଳାକ—ଏହି ତିନିଜଣ ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତାଃ ପ୍ରତିଶାଖାଭ୍ଯୋଽପ୍ଯନୁଶାଖା ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ ! ବାସ୍କଲିଶ୍ଚାପରାସ୍ତିସ୍ତ୍ରଃ ସଂହିତାଃ କୃତଵାନ ଦ୍ରିଜ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରତିଶାଖାମାନେ ଠାରୁ ଅନେକ ଉପଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାସ୍କଲି ତିନିଟି ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ଶିଷ୍ଯଃ କାଲାଯନିର୍ଗାର୍ଗ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଶ୍ଚ କଥାଜଵଃ । ଇତ୍ଯେତ ବହୁଧା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂହିତା ଯୈଃ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଉଛନ୍ତି କାଳାୟନି, ଗାର୍ଗ୍ୟ ଓ ତୃତୀୟ କଥାଜବ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସଂହିତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଯଜୁର୍ଵେଦତରୋଃ ଶାଖାଃ ସପ୍ତଵିଂଶନ୍ମହାମତିଃ । ଵୈଶମ୍ପାଯନନାମାସୌ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଶ୍ଚକାର ଵୈ
ପରାଶର କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତରୁର ସତେଇଟି ଶାଖା ତିଆରି କଲେ।
ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ତାଶ୍ଚ ଜଗୃହୁସ୍ତେଽପ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ ତତ୍ରାଭୂଦ୍ ବ୍ରହ୍ମରାତସୁତୋ ଦ୍ରିଜଃ
ସେ ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମରାତଙ୍କ ପୁଅ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ଶିଷ୍ଯଃ ପରଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିପରଃ ସଦା । ଋଷିର୍ଯୋଽଦ୍ଯ ମହାମେରୌଃ ସମାଜେ ନାଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଏବଂ ଯିଏ ଆଜି ମହାମେରୁର ସଭାକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଵୈ ସପ୍ତରାତ୍ରାତ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି । ପୂର୍ଵମେଵଂ ମୁନିଗଣୈଃ ସମଯୋଽଭୂତ୍ କୃତୋ ଦ୍ରିଜ
ସେଠାରେ ସାତ ରାତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ହେବ। ପୂର୍ବରୁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଏହି ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଦ୍ୱିଜ।
ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଏକସ୍ତୁ ତଂ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତଵାଂସ୍ତଦା । ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯଂ ବାଲକଂ ରୋଽଥ ପଦାସ୍ପୃଷ୍ଟମଘାତଯତ୍
ସେ ସମୟରେ କେବଳ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ; ସେ ନିଜ ବୋନ୍ଧିଅଁ ପୁଅକୁ ପାଦରେ ଘାତ କଲେ।
ଶିଷ୍ଯାନାହ ସ ଭୋଃ ଶିଷ୍ଯ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପହଂ ବ୍ରତମ୍ । ଚରଧ୍ଵ ମତ୍କୃତେ ସର୍ଵେ ନ ଵିଚାର୍ଯମିଦଂ ତଥା
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶିଷ୍ୟମାନେ! ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ ଧର; ଏହା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି।'
ଅଥାହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ କିମେଭିର୍ଭଗଵନ୍ ! ଦ୍ରିଜୈଃ । କ୍ଲେଶିତୈରଲ୍ପତେଜୋଭିଶ୍ଵରିଷ୍ଯେଽହମିଦଂ ଵ୍ରତମ୍
ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଗବନ! ଏହି କ୍ଲେଶିତ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ମୋର କଣ ଦରକାର? ଏହି ବ୍ରତ ମୁଁ ଏକା ନିଜେ ଧରିବି।'
ତତଃ କ୍ରୁ ଦ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ପ୍ରାହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ମହାମତିଃ । ମୁଚ୍ଯତାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯାଧାତ ମତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଵମାନକ
ତାପରେ ଗୁରୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ, ତାହା ଛାଡିଦେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିବା।'
ନିସ୍ତେଜସୋ ଵଦସ୍ଯେନାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵାନ୍ । ତେନ ଶିଷ୍ଯେଣ ନାର୍ଥୋଽସ୍ତି ମମାଜ୍ଞାଭଙ୍ଗକାରିଣା
'ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କହିଛ, ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟ, ଯିଏ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେଠାରେ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତତଃ ପ୍ରାହ ଭତ୍ତଯୈତତ୍ତେ ମଯୋଦିତମ୍ । ମମାପ୍ଯଲଂ ତ୍ଵଯାଧୀତଂ ଯନ୍ମଯା ତଦିଦଂ ଦ୍ରିଜ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଟ୍ଟୟା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇଛି। ମୋ ପାଖରେ ଯେତେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଠିକ୍ଭଳି ଶିଖିଛ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ରୁଧିରାକ୍ତାନି ସରୂପାଣି ଯଜୂ ଷି ସଃ । ଛର୍ଦଯିତ୍ଵା ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଯୌ ସ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମୁନିଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଏବଂ ମୂଳ ରୂପରେ ଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବାମ୍ହିଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ମୁନି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯଜୂ ଷ୍ଯଥ ଵିସୃଷ୍ଟାନି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ରିଜ । ଜଗୃହୁସ୍ତିତ୍ତିରା ଭୂତ୍ଵା ତୈତ୍ତିରୀଯାସ୍ତୁ ତେ ତତଃ
ଏହିପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କିଛି ଲୋକ ପଟେରା ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନେଇଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେମାନେ 'ତୈତ୍ତିରୀୟ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵ୍ରତଂ ଚୀର୍ଣଂ ଗୁରୁଣା ଚୋଦିତୈସ୍ତୁ ଯୈଃ । ଚରକାଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ତେ ତୁ ଚରଣାନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁଚିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ 'ଚରକ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋଽପି ମୈତ୍ରେଯ! ପ୍ରାମାଯାମପରାଯଣଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଯତଃ ସୂର୍ଯଂ ଯଜୂଷ୍ଯବିଲଷଂସ୍ତତଃ
ଏହିପରି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମନୋଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବାକୁ ଆଶା କଲେ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ଦ୍ରାରାଯ ଵିମୁକ୍ତେଃ ସିତତେଜସେ । ଋଗୂଯଜୁଃ ସାମଭୂତାଯ ତ୍ରଯୀଧାମଵତେ ନମଃ
ସବିତା ଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତିଦାତା, ଧଳା ତେଜସ୍ବୀ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମୂଳ ରୂପ ଏବଂ ତିନି ବେଦ ର ଆଧାର, ସେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ନମୋଽଗ୍ରୀଷୋମଭୂତାଯ ଜଗତଃ କାରଣାତ୍ମନେ । ଭାସ୍କରାଯ ପରଂ ତେଜଃ ସୌଷୁମ୍ନମୁରୁ ବିଭ୍ରତେ
ଯିଏ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଭାସ୍କର ନାମରେ ଅତିଶୟ ତେଜ ଓ ବଡ଼ ରେଖା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
କଲାକାଷ୍ଠାନିମେଷାଦିକାଲଜ୍ଞାନାତ୍ମନେ ନମଃ । ଧ୍ଯେଯାଯ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଯ ପରମାକ୍ଷରରୂପିଣେ
ଯିଏ କଳା, କଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ପରମ ଅକ୍ଷର ରୂପୀ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ବିଭର୍ତ୍ତି ଯଃ ସୁରଗଣାନାପ୍ଯାଯ୍ଯେନ୍ଦୁ ଖରଶ୍ମିଭିଃ । ସୁଧାମୃତେନ ଚ ପିତୄ ସ୍ତସ୍ମୈ ତୃପ୍ତାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯିଏ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ତୀବ୍ର କିରଣରେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ ତୃପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ତୃପ୍ତିର ମୂଳ ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ହିମାମ୍ବୁଘର୍ମଵୃଷ୍ଟୀନାଂ କର୍ତା ହର୍ତା ଚ ଯଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତସ୍ମୈ ତ୍ରିକାଲରୂପାଯ ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାଯ ଵେଧସେ
ଯିଏ ହିମ, ଜଳ, ତାପ ଓ ବୃଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳର ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ଯୋ ହନ୍ତି ତିମିରାଣ୍ଯେକୋ ଜଗତୋଽସ୍ଯ ଜଗର୍ତ୍ପାତଃ । ସତ୍ତ୍ଵଧାମଧରୋ ଦେଵୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଵିଵସ୍ଵତେ
ଯିଏ ଏକାକି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ତାର ଆଧାର ଦେବ, ସେ ଭିବସ୍ବତ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସତ୍କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ନ ଜନୋ ନୈଵାପଃ ସୌଚକାରଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ନନୁଦିତେ ତସ୍ମୈ ନମୋ ଦେଵାଯ ଵେଧସେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦଂଶୁବିର୍ଲୋକଃ କ୍ରିଯାଯୋଗ୍ଯୋଽଭିଜାଯତେ । ପଵିତ୍ରତାକାରଣାଯ ତସ୍ମୈ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମନେ ନମଃ
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଯିଏ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ।
ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ସୂର୍ଯାଯ ଭାସ୍କରାଯ ଵିଵସ୍ଵତେ । ଆଦିତ୍ଯାଯାଦିବୂତାଯ ଦେଵାଦୀନାଂ ନମୋ ନମଃ
ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ଭିବସ୍ବତ୍, ଆଦିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କ ଆଦି ଯିଏ, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଣାମ।