ରୋମହର୍ଷଣନାମାନଂ ମହାବୁଦ୍ଧିଂ ମହାମୁନିଃ । ସୂତଂ ଜଗ୍ରାହ ଶିଷ୍ଯଂ ସ ଇତିହାସ-ପୁରାଣଯୋଃ । ସୂତଂ ଜଗ୍ରାହ ଶିଷ୍ଯଂ ସ ଇତିହାସ-ପୁରାଣଯୋଃ
ମହାବୁଦ୍ଧି ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ରୋମହର୍ଷଣ ନାମକ ସୂତକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ନେଲେ।
ଏକ ଆସୀଦୂ ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତଂ ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ । ଚାତୁର୍ହୋତ୍ରମଭୂଦୂ ଯସ୍ମିସ୍ତନ ଯଜ୍ଞମଥାକରୋତ୍
ଏକ ସମୟରେ ଯଜୁର୍ବେଦ ଏକଟି ଥିଲା; ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ, ଯାହାରୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ହୋତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପରେ ୟଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ଯଜୁଭିଂସ୍ତୁ ଋଗୂଭିର୍ହୋତ୍ରଂ ତଥା ମୁନିଃ । ଔଦୂଗାତ୍ରଂ ସାମଭିଶ୍ଚକ୍ର ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯଥର୍ଵଭିଃ
ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଋଗ୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋତା, ସାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଗାତା, ଏବଂ ଅଥର୍ବମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ତତଃ ସ ଋଚମୁଦ୍ଧ ତ୍ଯ ଋଗ୍ଵେଦଂ ତୃତଵାନ୍ ମୁନିଃ । ଯଜୂଷି ଚ ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ସାମଵେଦଞ୍ଚ ସାମଭିଃ
ତାପରେ ମୁନି ଋକ୍ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ଋଗ୍ବେଦ ତିଆରି କଲେ, ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଏବଂ ସାମମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ସାମବେଦ ତିଆରି କଲେ।
ରାଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଵେଦେନ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଚ ପ୍ରଭୁଃ । କାରଯାମାସ ମୈତ୍ରେଯ! ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଞ୍ଚ ଯଥାସ୍ଥିତି
ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଥିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।
ସୋଽଯମେକୋ ମହାଵେଦସ୍ତରୁସ୍ତେନ ପୃଥକୂକୃତଃ । ଚତୁଧା ତୁ ତତୋ ଜାତଂ ଵେଦପାଦପକାନନମ୍
ଏହି ଏକ ମହାବେଦ ଗଛକୁ ବ୍ୟାସ ବିଭଜନ କଲେ; ତାହାରୁ ବେଦର ଚାରି ଭାଗ, ଗଛର ଶାଖା ପରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ବିଭେଦ ପ୍ରଥମଂ ଵିପ୍ର! ପୈଲ ଋଗୂଵେଦପାଦପମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତଯେ ପ୍ରାଦାଦ ବାସ୍କଲାଯ ଚସଂହିତେ
ପ୍ରଥମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୈଳ ଋଗ୍ବେଦର ଗଛକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ; ଏକଟି ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟଟି ବାସ୍କଳକୁ।
ଚତୁର୍ଧା ସ ବିଭେଦାଥ ବାସ୍କଲିଦ୍ରିଜ!ସଂହିତାମ୍ । ବୌଧ୍ଯାଦିବ୍ଯୋ ଦଦୌ ତାସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସ ମହାମୁନିଃ
ତାପରେ, ବାସ୍କଳ ବଂଶଜ, ବାସ୍କଳଙ୍କ ସଂହିତାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ, ଏବଂ ମହାମୁନି ଏହି ଚାରି ଭାଗକୁ ବୌଧ୍ୟ ଆଦି ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ବୌଧ୍ଯାଗ୍ରିମାଠରୌ ତଦୂଦୂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯପରାଶରୌ । ପ୍ରତିଶାଖାସ୍ତୁ ଶାଖାଯାସ୍ତସାଯାସ୍ତ ଜଗୃହୁମୁନେ
ବୌଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନିମାଠର, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ପରାଶର—ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ, ମୁନି, ସେହି ପାଠଶାଳାରୁ ନିଜନିଜ ଶାଖା ନେଇଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିରେକାନ୍ତୁ ସଂହିତାଂ ସ୍ଵସୁତଂ ତତଃ । ମାଣ୍ଡୂକଯଂ ମହାତ୍ମାନଂ ମୈତ୍ରଯାଧ୍ଯାପଯତ୍ ତଦା
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା ମାଣ୍ଡୂକାୟଙ୍କୁ, ସେହି ସମୟରେ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃସଂହିତାଂ ତାମଧୀତଵାନ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ସେହି ସଂହିତା ପଢ଼ିଥିଲେ।
ଚକାର ସଂହିତାଃ ପଞ୍ଚ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ଚ ତାଃ । ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ଯେ ପଞ୍ଚ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶ୍ଵୃଣା
ସେ ପାଞ୍ଚଟି ସଂହିତା ରଚନା କରି, ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ।
ମୁଦୂଗଲୋ ଗୋମୁଖଶ୍ଚୈଵ ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ଶାଲୀଯ ଏବ ଚ। ଶିଶିରଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାସୀନ୍ମତ୍ରେଯ! ସୁମହାମୁନିଃ
ମୁଦୂଗଳ, ଗୋମୁଖ, ବାତ୍ସ୍ୟ, ଶାଳୀୟ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶିଶିର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୁନି, ମୈତ୍ରେୟ।
ସଂହିତାତ୍ରିତଯଂ ଚକ୍ର ଶାକପୂର୍ଣିରଥତରମ । ନିରୁକ୍ତମକରୋତ୍ ତଦୂଜ୍ଵତୁର୍ଥଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଶାକପୂର୍ଣ୍ଣି ତିନିଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ଏବଂ ଉଜ୍ବତୁ ନାମକ ମହାମୁନି ନିରୁକ୍ତ ତିଆରି କଲେ।
କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ଵୈତାଲିକସ୍ତଦୂଦୂ ବଲାକଶ୍ଵ ମହାମତିଃ । ନିରୁକ୍ତକୃଜ୍ଵତୁର୍ଥୋଽଭୂଦୂ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ
କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବୈତାଳିକ ଓ ବଳାକ—ଏହି ତିନିଜଣ ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତାଃ ପ୍ରତିଶାଖାଭ୍ଯୋଽପ୍ଯନୁଶାଖା ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ ! ବାସ୍କଲିଶ୍ଚାପରାସ୍ତିସ୍ତ୍ରଃ ସଂହିତାଃ କୃତଵାନ ଦ୍ରିଜ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରତିଶାଖାମାନେ ଠାରୁ ଅନେକ ଉପଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାସ୍କଲି ତିନିଟି ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ଶିଷ୍ଯଃ କାଲାଯନିର୍ଗାର୍ଗ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଶ୍ଚ କଥାଜଵଃ । ଇତ୍ଯେତ ବହୁଧା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂହିତା ଯୈଃ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଉଛନ୍ତି କାଳାୟନି, ଗାର୍ଗ୍ୟ ଓ ତୃତୀୟ କଥାଜବ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସଂହିତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଯଜୁର୍ଵେଦତରୋଃ ଶାଖାଃ ସପ୍ତଵିଂଶନ୍ମହାମତିଃ । ଵୈଶମ୍ପାଯନନାମାସୌ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଶ୍ଚକାର ଵୈ
ପରାଶର କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତରୁର ସତେଇଟି ଶାଖା ତିଆରି କଲେ।
ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ତାଶ୍ଚ ଜଗୃହୁସ୍ତେଽପ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ ତତ୍ରାଭୂଦ୍ ବ୍ରହ୍ମରାତସୁତୋ ଦ୍ରିଜଃ
ସେ ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମରାତଙ୍କ ପୁଅ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ଶିଷ୍ଯଃ ପରଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିପରଃ ସଦା । ଋଷିର୍ଯୋଽଦ୍ଯ ମହାମେରୌଃ ସମାଜେ ନାଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଏବଂ ଯିଏ ଆଜି ମହାମେରୁର ସଭାକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଵୈ ସପ୍ତରାତ୍ରାତ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି । ପୂର୍ଵମେଵଂ ମୁନିଗଣୈଃ ସମଯୋଽଭୂତ୍ କୃତୋ ଦ୍ରିଜ
ସେଠାରେ ସାତ ରାତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ହେବ। ପୂର୍ବରୁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଏହି ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଦ୍ୱିଜ।
ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଏକସ୍ତୁ ତଂ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତଵାଂସ୍ତଦା । ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯଂ ବାଲକଂ ରୋଽଥ ପଦାସ୍ପୃଷ୍ଟମଘାତଯତ୍
ସେ ସମୟରେ କେବଳ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ; ସେ ନିଜ ବୋନ୍ଧିଅଁ ପୁଅକୁ ପାଦରେ ଘାତ କଲେ।
ଶିଷ୍ଯାନାହ ସ ଭୋଃ ଶିଷ୍ଯ! ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପହଂ ବ୍ରତମ୍ । ଚରଧ୍ଵ ମତ୍କୃତେ ସର୍ଵେ ନ ଵିଚାର୍ଯମିଦଂ ତଥା
ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ କହିଲେ, 'ହେ ଶିଷ୍ୟମାନେ! ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ ଧର; ଏହା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି।'
ଅଥାହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ କିମେଭିର୍ଭଗଵନ୍ ! ଦ୍ରିଜୈଃ । କ୍ଲେଶିତୈରଲ୍ପତେଜୋଭିଶ୍ଵରିଷ୍ଯେଽହମିଦଂ ଵ୍ରତମ୍
ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଗବନ! ଏହି କ୍ଲେଶିତ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ମୋର କଣ ଦରକାର? ଏହି ବ୍ରତ ମୁଁ ଏକା ନିଜେ ଧରିବି।'
ତତଃ କ୍ରୁ ଦ୍ଧୋ ଗୁରୁଃ ପ୍ରାହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ମହାମତିଃ । ମୁଚ୍ଯତାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯାଧାତ ମତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଵମାନକ
ତାପରେ ଗୁରୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ, ତାହା ଛାଡିଦେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିବା।'
ନିସ୍ତେଜସୋ ଵଦସ୍ଯେନାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵାନ୍ । ତେନ ଶିଷ୍ଯେଣ ନାର୍ଥୋଽସ୍ତି ମମାଜ୍ଞାଭଙ୍ଗକାରିଣା
'ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କହିଛ, ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟ, ଯିଏ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେଠାରେ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତତଃ ପ୍ରାହ ଭତ୍ତଯୈତତ୍ତେ ମଯୋଦିତମ୍ । ମମାପ୍ଯଲଂ ତ୍ଵଯାଧୀତଂ ଯନ୍ମଯା ତଦିଦଂ ଦ୍ରିଜ
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଭଟ୍ଟୟା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇଛି। ମୋ ପାଖରେ ଯେତେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଠିକ୍ଭଳି ଶିଖିଛ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ରୁଧିରାକ୍ତାନି ସରୂପାଣି ଯଜୂ ଷି ସଃ । ଛର୍ଦଯିତ୍ଵା ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯଯୌ ସ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମୁନିଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଏବଂ ମୂଳ ରୂପରେ ଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବାମ୍ହିଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ମୁନି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯଜୂ ଷ୍ଯଥ ଵିସୃଷ୍ଟାନି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ରିଜ । ଜଗୃହୁସ୍ତିତ୍ତିରା ଭୂତ୍ଵା ତୈତ୍ତିରୀଯାସ୍ତୁ ତେ ତତଃ
ଏହିପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କିଛି ଲୋକ ପଟେରା ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନେଇଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେମାନେ 'ତୈତ୍ତିରୀୟ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵ୍ରତଂ ଚୀର୍ଣଂ ଗୁରୁଣା ଚୋଦିତୈସ୍ତୁ ଯୈଃ । ଚରକାଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ତେ ତୁ ଚରଣାନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁଚିବା ପାଇଁ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ 'ଚରକ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।