ସ ଭିଦ୍ଯତେ ଵେଦମଯସ୍ସ୍ଵଵେଦଂ କରୋତି ଭେଦୈର୍ବହୁଭିସ୍ସଶାଖମ୍ । ଶାଖାପ୍ରଣେତା ସ ସମସ୍ତଶାଖାଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନସଂଗଃ
ସେ ନିଜେ ବେଦର ଅବତାର, ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବିଭଜି ଏହି ବେଦକୁ ଅନେକ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାର କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଶାଖାମାନଙ୍କର ପ୍ରଚାରକ, ସମସ୍ତ ଶାଖାର ଜ୍ଞାନର ଦେହରୂପ, ଭଗବାନ ନିଜେ ଅସଙ୍ଗ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଆଦ୍ଯୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦଃ ଶତସାହସ୍ତ୍ରସମ୍ମିତଃ । ତତୋ ଦଶଗୁଣଃ କୃତ୍ସ୍ନୋ ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ସର୍ଵସାମଧୁକ୍
ପରାଶର କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ବେଦ ଚାରି ଭାଗର, ଏହାର ଶତ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହି ବେଦରୁ ଦଶଗୁଣ ବଡ଼, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୁତିର ମଧୁ ସ୍ୱରୂପ ଏହି ୟଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତୋଽତ୍ର ମତ୍ସୁତୋ ଵ୍ଯାସୋ ହ୍ମଷ୍ଟାଵିଂଶତିମେଽନ୍ତରେ । ଵଦମେକଂ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯଭଜତ୍ ପ୍ରବୁଃ
ତାପରେ, ଅଠାଇଶତମ ଯୁଗରେ, ମୋର ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ଏକ ଚାରି ଭାଗର ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ।
ଯଥା ତୁ ତେନ ଵୈ ଵ୍ଯସ୍ତା ଵେଦଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା । ଵେଦାସ୍ତଥ ସମସ୍ତୈସ୍ତେର୍ଵ୍ଯସ୍ତା ଵ୍ଯାସୈସ୍ତଥା ମଯା
ଯେପରି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟାସ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାସମାନେ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଛି।
ତଦନେନୈଵ ଵେଦାନାଂ ଶାଖାଭେଦାନ୍ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ଚତୁର୍ଯୁଗେଷ୍ଵାରଚିତାନ୍ ସମସ୍ତେଷ୍ଵଵଵଧାରଯ
ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଚାରି ଯୁଗରେ ସ୍ଥାପିତ ବେଦର ଶାଖା ବିଭାଗକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
କୃଷ୍ଣଦୂ ପାଯନଂ ଵ୍ଯାସଂ ଵିଦ୍ଧି ନାରାଯଣଂ ପ୍ରବୁମ୍ । କୋଽନ୍ଯୋ ହି ଭୁଵି ମୈତ୍ରେଯ ! ମହାଭାରତକୃଦୂ ଭଵେତ୍
କଳାବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ଜାଣ। ମୈତ୍ରେୟ, ମହାଭାରତ ରଚନା କରିପାରିବା ଏହି ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି?
ତେନ ଵ୍ଯସ୍ତା ଯଥା ଵେଦା ମତ୍ପୁତ୍ରେଣ ମହାତ୍ମନା । ଦ୍ରାପରେ ହ୍ମତ୍ର ମୈତ୍ରେଯ! ତସ୍ମିନ୍ ଶ୍ଵୃଣୁ ଯଥାର୍ଥତଃ
ମୋର ମହାତ୍ମା ପୁଅ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏହା କିପରି ହେଇଥିଲା ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୋଦିତୋ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦାନ୍ ଵ୍ଯସ୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ । ଅଥ ଶିଷ୍ଯାନ୍ ସ ଜଗ୍ରାହ ଚତୁରୋ ଵେଦପାରଗାନ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ୟାସ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଚାରିଜଣ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟକୁ ନେଲେ।
ଋଗୁଵେଦଶ୍ଵାଵକଂ ପୈଲଂ ଜଗ୍ରାହ ସ ମହାମୁନିଃ । ଵୈଶମ୍ପାଯନନାମାନଂ ଯଜୂର୍ଵେଦସ୍ଯ ଚାଗ୍ରହୀତ୍
ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ଋଗ୍ବେଦ ପାଇଁ ପୈଳକୁ ନେଲେ, ଏବଂ ଯଜୁର୍ବେଦ ପାଇଁ ବୈଶମ୍ପାୟନକୁ ନେଲେ।
ଜୈମିନି ସାମଵେଦସ୍ଯ ତଥୈଵାଥର୍ଵଵେଦଵିତ୍ । ସୁମନ୍ତୁସ୍ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋଽବୂଦୂ ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ସେପରି ଜୈମିନି ସାମବେଦର ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ, ଏବଂ ସୁମନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟାବାନ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଅଥର୍ବବେଦର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
ରୋମହର୍ଷଣନାମାନଂ ମହାବୁଦ୍ଧିଂ ମହାମୁନିଃ । ସୂତଂ ଜଗ୍ରାହ ଶିଷ୍ଯଂ ସ ଇତିହାସ-ପୁରାଣଯୋଃ । ସୂତଂ ଜଗ୍ରାହ ଶିଷ୍ଯଂ ସ ଇତିହାସ-ପୁରାଣଯୋଃ
ମହାବୁଦ୍ଧି ମହାମୁନି ବ୍ୟାସ ରୋମହର୍ଷଣ ନାମକ ସୂତକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ନେଲେ।
ଏକ ଆସୀଦୂ ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତଂ ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ । ଚାତୁର୍ହୋତ୍ରମଭୂଦୂ ଯସ୍ମିସ୍ତନ ଯଜ୍ଞମଥାକରୋତ୍
ଏକ ସମୟରେ ଯଜୁର୍ବେଦ ଏକଟି ଥିଲା; ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ, ଯାହାରୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ହୋତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପରେ ୟଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ଯଜୁଭିଂସ୍ତୁ ଋଗୂଭିର୍ହୋତ୍ରଂ ତଥା ମୁନିଃ । ଔଦୂଗାତ୍ରଂ ସାମଭିଶ୍ଚକ୍ର ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯଥର୍ଵଭିଃ
ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଋଗ୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋତା, ସାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଗାତା, ଏବଂ ଅଥର୍ବମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ତତଃ ସ ଋଚମୁଦ୍ଧ ତ୍ଯ ଋଗ୍ଵେଦଂ ତୃତଵାନ୍ ମୁନିଃ । ଯଜୂଷି ଚ ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ସାମଵେଦଞ୍ଚ ସାମଭିଃ
ତାପରେ ମୁନି ଋକ୍ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ଋଗ୍ବେଦ ତିଆରି କଲେ, ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଏବଂ ସାମମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା କରି ସାମବେଦ ତିଆରି କଲେ।
ରାଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଵେଦେନ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଚ ପ୍ରଭୁଃ । କାରଯାମାସ ମୈତ୍ରେଯ! ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଞ୍ଚ ଯଥାସ୍ଥିତି
ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଥିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।
ସୋଽଯମେକୋ ମହାଵେଦସ୍ତରୁସ୍ତେନ ପୃଥକୂକୃତଃ । ଚତୁଧା ତୁ ତତୋ ଜାତଂ ଵେଦପାଦପକାନନମ୍
ଏହି ଏକ ମହାବେଦ ଗଛକୁ ବ୍ୟାସ ବିଭଜନ କଲେ; ତାହାରୁ ବେଦର ଚାରି ଭାଗ, ଗଛର ଶାଖା ପରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ବିଭେଦ ପ୍ରଥମଂ ଵିପ୍ର! ପୈଲ ଋଗୂଵେଦପାଦପମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତଯେ ପ୍ରାଦାଦ ବାସ୍କଲାଯ ଚସଂହିତେ
ପ୍ରଥମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୈଳ ଋଗ୍ବେଦର ଗଛକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ; ଏକଟି ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟଟି ବାସ୍କଳକୁ।
ଚତୁର୍ଧା ସ ବିଭେଦାଥ ବାସ୍କଲିଦ୍ରିଜ!ସଂହିତାମ୍ । ବୌଧ୍ଯାଦିବ୍ଯୋ ଦଦୌ ତାସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ସ ମହାମୁନିଃ
ତାପରେ, ବାସ୍କଳ ବଂଶଜ, ବାସ୍କଳଙ୍କ ସଂହିତାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କଲେ, ଏବଂ ମହାମୁନି ଏହି ଚାରି ଭାଗକୁ ବୌଧ୍ୟ ଆଦି ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ବୌଧ୍ଯାଗ୍ରିମାଠରୌ ତଦୂଦୂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯପରାଶରୌ । ପ୍ରତିଶାଖାସ୍ତୁ ଶାଖାଯାସ୍ତସାଯାସ୍ତ ଜଗୃହୁମୁନେ
ବୌଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନିମାଠର, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ପରାଶର—ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ, ମୁନି, ସେହି ପାଠଶାଳାରୁ ନିଜନିଜ ଶାଖା ନେଇଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିରେକାନ୍ତୁ ସଂହିତାଂ ସ୍ଵସୁତଂ ତତଃ । ମାଣ୍ଡୂକଯଂ ମହାତ୍ମାନଂ ମୈତ୍ରଯାଧ୍ଯାପଯତ୍ ତଦା
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା ମାଣ୍ଡୂକାୟଙ୍କୁ, ସେହି ସମୟରେ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃସଂହିତାଂ ତାମଧୀତଵାନ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ସେହି ସଂହିତା ପଢ଼ିଥିଲେ।
ଚକାର ସଂହିତାଃ ପଞ୍ଚ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ଚ ତାଃ । ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତୁ ଯେ ପଞ୍ଚ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶ୍ଵୃଣା
ସେ ପାଞ୍ଚଟି ସଂହିତା ରଚନା କରି, ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ।
ମୁଦୂଗଲୋ ଗୋମୁଖଶ୍ଚୈଵ ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ଶାଲୀଯ ଏବ ଚ। ଶିଶିରଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାସୀନ୍ମତ୍ରେଯ! ସୁମହାମୁନିଃ
ମୁଦୂଗଳ, ଗୋମୁଖ, ବାତ୍ସ୍ୟ, ଶାଳୀୟ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶିଶିର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାମୁନି, ମୈତ୍ରେୟ।
ସଂହିତାତ୍ରିତଯଂ ଚକ୍ର ଶାକପୂର୍ଣିରଥତରମ । ନିରୁକ୍ତମକରୋତ୍ ତଦୂଜ୍ଵତୁର୍ଥଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଶାକପୂର୍ଣ୍ଣି ତିନିଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ଏବଂ ଉଜ୍ବତୁ ନାମକ ମହାମୁନି ନିରୁକ୍ତ ତିଆରି କଲେ।
କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ଵୈତାଲିକସ୍ତଦୂଦୂ ବଲାକଶ୍ଵ ମହାମତିଃ । ନିରୁକ୍ତକୃଜ୍ଵତୁର୍ଥୋଽଭୂଦୂ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ
କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବୈତାଳିକ ଓ ବଳାକ—ଏହି ତିନିଜଣ ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତାଃ ପ୍ରତିଶାଖାଭ୍ଯୋଽପ୍ଯନୁଶାଖା ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ ! ବାସ୍କଲିଶ୍ଚାପରାସ୍ତିସ୍ତ୍ରଃ ସଂହିତାଃ କୃତଵାନ ଦ୍ରିଜ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରତିଶାଖାମାନେ ଠାରୁ ଅନେକ ଉପଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାସ୍କଲି ତିନିଟି ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।
ଶିଷ୍ଯଃ କାଲାଯନିର୍ଗାର୍ଗ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଶ୍ଚ କଥାଜଵଃ । ଇତ୍ଯେତ ବହୁଧା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂହିତା ଯୈଃ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ
ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ହେଉଛନ୍ତି କାଳାୟନି, ଗାର୍ଗ୍ୟ ଓ ତୃତୀୟ କଥାଜବ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ସଂହିତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଯଜୁର୍ଵେଦତରୋଃ ଶାଖାଃ ସପ୍ତଵିଂଶନ୍ମହାମତିଃ । ଵୈଶମ୍ପାଯନନାମାସୌ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଶ୍ଚକାର ଵୈ
ପରାଶର କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତରୁର ସତେଇଟି ଶାଖା ତିଆରି କଲେ।
ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ତାଶ୍ଚ ଜଗୃହୁସ୍ତେଽପ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ତୁ ତତ୍ରାଭୂଦ୍ ବ୍ରହ୍ମରାତସୁତୋ ଦ୍ରିଜଃ
ସେ ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମରାତଙ୍କ ପୁଅ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜ।
ଶିଷ୍ଯଃ ପରଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିପରଃ ସଦା । ଋଷିର୍ଯୋଽଦ୍ଯ ମହାମେରୌଃ ସମାଜେ ନାଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଏବଂ ଯିଏ ଆଜି ମହାମେରୁର ସଭାକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ।