ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ। ଜ୍ଞାତମେତନ୍ମଯା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯଥା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୌ ଵିଷ୍ଣୁତଶ୍ଚ ନ ପରଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତତଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶିଖିଛି ଯେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ତୁ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵ୍ଯସ୍ତା ଵେଦା ମହାତ୍ମନା । ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପେଣ ଯଥା ତେନ ଯୁଗେଯୁଗେ
ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିପରି ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଵ୍ଯାସୋ ଯୋ ଯ ଆସୀନ୍ମହାମୁନେ । ତଂତମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭଗଵଞ୍ଛାଖାଭେଦାଂଶ୍ଚ ମେ ଵଦ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିଏ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ମହାମୁନି? ତୁମେ ମୋତେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଓ ବେଦର ଶଖା ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କହ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ଵେଦଦ୍ରୁ ମସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ଶାଖାଭେଦାସ୍ସହସ୍ରଶଃ । ନ ଶକ୍ତୋ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ସଂକ୍ଷେପେଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତମ୍
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶଖା ବିଭାଗ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ଦ୍ଵାପରେଦ୍ଵାପରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ଯାସରୂପୀ ମହାମୁନେ । ଵେଦମେକଂ ସୁବହୁଧା କୁରୁତେ ଜଗତୋ ହିତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ମହାମୁନି, ବିଷ୍ଣୁ ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ଏକ ବେଦକୁ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଵୀର୍ଯଂ ତେଜୋ ବଲଂ ଚାଲ୍ପଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵେଦଭେଦାନ୍କରୋତି ସଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ବଳ କମିଯିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯଯାସୌ କୁରୁତେ ତନ୍ଵା ଵେଦମେକଂ ପୃଥକ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଦଵ୍ଯାସାଭିଧାନା ତୁ ସା ଚ ମୂର୍ତିର୍ମଧୁଦ୍ଵିଷଃ
ଯେ ଦେହରେ ପ୍ରଭୁ ବେଦକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ମଧୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଏହି ରୂପକୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵଂତରେ ଵ୍ଯାସା ଯେଯେ ସ୍ଯୁସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଯଥା ଚ ଭେଦଶ୍ଶାଖାନାଂ ଵ୍ଯାସେନ କ୍ରିଯତେ ମୁନେ
କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କେଉଁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବଂ ବେଦବ୍ୟାସ କିପରି ଶଖା ବିଭାଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ଅଷ୍ଟଵିଂଶତିକୃତ୍ଵୋ ଵୈ ଵେଦୋ ଵ୍ଯସ୍ତୋ ସହର୍ଷିଭିଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଂତରେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
୨୮ ଥର ବେଦ ରୁଷିମାନେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନଃପୁନ।
ଵେଦଵ୍ଯାସା ଵ୍ଯତୀତା ଯେ ହ୍ଯଷ୍ଟାଵିଂଶତି ସତ୍ତମ । ଚତୁର୍ଧା ଯୈଃ କୃତୋ ଵେଦୋ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
ଓ ସତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ୨୮ ଜଣ ବେଦବ୍ୟାସ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହିପରି।
ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରଥମେ ଵ୍ଯସ୍ତସ୍ସ୍ଵଯଂ ଵେଦଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ ଵେଦଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦବ୍ୟାସ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ।
ତୃତୀଯେ ଚୋଶନା ଵ୍ଯାସଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ଚ ବୃହସ୍ପତିଃ । ସଵିତା ପଂଚମେ ଵ୍ଯାସଃ ଷଷ୍ଠେ ମୃତ୍ଯୁସ୍ସମୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ଉଶନା ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ; ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି; ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରଭୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ।
ସପ୍ତମେ ଚ ତଥୈଵେଂଦ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚାଷ୍ଟମେ ସ୍ମୃତଃ । ସାରସ୍ଵତଶ୍ଚ ନଵମେ ତ୍ରିଧାମା ଦଶମେ ସ୍ମୃତଃ
ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଅଷ୍ଟମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ନବମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାରସ୍ବତଙ୍କୁ ଏବଂ ଦଶମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତିନିଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ତ୍ରିଧାମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଏକାଦଶୋ ତୁ ତ୍ରିଶିଖୋ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତତଃ ପରଃ । ତ୍ରଯୋଦଶୋ ଚାଂତରିକ୍ଷୋ ଵର୍ଣୀ ଚାପି ଚତୁର୍ଦଶୋ
ଏକାଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତ୍ରିଶିଖ, ତାଙ୍କ ପରେ ଭରଦ୍ବାଜ, ତ୍ରୟୋଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବର୍ଣ୍ଣୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତ୍ରଯ୍ଯାରୁଣଃ ପଂଚଦଶୋ ଷୋଡଶୋ ତୁ ଧନଂଜଯଃ । କ୍ରତୁଂଜଯଃ ସପ୍ତଦଶୋ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଜଯସ୍ସ୍ମୃତଃ
ପଂଦର ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣ, ଷୋଳ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧନଞ୍ଜୟ, ସତର ମନ୍ବନ୍ତରରେ କ୍ରତୁଞ୍ଜୟ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉପରେ ଜୟଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଭରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚ ଗୌତମଃ । ଗୌତମାଦୁତ୍ତରୋ ଵ୍ଯାସୋ ହର୍ଯ୍ଯାତ୍ମା ଯୋଭିଧୀଯତେ
ତାପରେ ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କୁ ଗୌତମ, ଗୌତମଠାରୁ ପରେ ଯିଏ ହର୍ୟ୍ୟାତ୍ମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ବ୍ୟାସ।
ଅଥ ହର୍ଯ୍ଯାତ୍ମନଓଁତେ ଚ ସ୍ମୃତୋ ଵାଜଶ୍ରଵା ମୁନିଃ । ସୋମଶୁଷ୍କାଯଣସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୃଣବିଂଦୁରିତି ସ୍ମୃତଃ
ହର୍ୟ୍ୟାତ୍ମା ପରେ ବାଜଶ୍ରବା ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରୁ ସୋମଶୁଷ୍କାୟଣ, ତାଙ୍କଠାରୁ ତୃଣବିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଋକ୍ଷୋଭୂଦ୍ଭାର୍ଗଵସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଯୋଭିଧୀଯତେ । ତସ୍ମାଦସ୍ମତ୍ପିତା ଶକ୍ତିର୍ଵ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାଦହଂ ମୁନେ
ତୃଣବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଋକ୍ଷ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭୂଦ୍ଭାର୍ଗବ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭଲିଖ୍ୟାତ ଭାଲ୍ମୀକି, ତାଙ୍କଠାରୁ ମୋର ପିତା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ୟାସଠାରୁ ମୁଁ ନିଜେ, ମୁନି।
ଜାତୁକର୍ଣୋଭଵନ୍ମତ୍ତଃ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ତତଃ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିରିତ୍ଯେତେ ଵେଦଵ୍ଯାସାଃ ପୁରାତନାଃ
ମୋଠାରୁ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ପରେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ, ଏଭଳି ଏହି ଅଠେଇଜଣ ପୁରାତନ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ନାମ ଜଣାପଡ଼େ।
ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ତୁ ତୈଃ କୃତୋ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାତ୍ର ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଥିଲା, ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ।
ଭଵିଷ୍ଯେ ଦ୍ଵାପରେ ଚାପି ଦ୍ରୌ ଣିର୍ଵ୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵ୍ଯତୀତେ ମମ ପୁତ୍ରେସ୍ମିନ୍ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନେ ମୁନେ
ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ୱାପରରେ ଦ୍ରୌଣି ବ୍ୟାସ ହେବେ, ମୋ ପୁଅ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ପରେ, ମୁନି।
ଧ୍ରୁଵମେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଓମିତ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ବୃହତ୍ଵାଦ୍ବୃଂହଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ଯେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ 'ଓଁ' ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି; ଏହାର ବଡ଼ତ୍ୱ ଓ ବିସ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଣଵାଵସ୍ଥିତଂ ନିତ୍ଯଂ ଭୂର୍ଭୁଵସ୍ସ୍ଵରିତୀର୍ଯ୍ଯତେ । ଋଗ୍ଯଜୁସ୍ସାମାଥର୍ଵାଣୋ ଯତ୍ତସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଚିରକାଳ ପ୍ରଣବ 'ଭୂଃ', 'ଭୁଃ' ଓ 'ସ୍ୱଃ' ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦର ସାର, ସେହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଜଗତଃ ପ୍ରଲଯୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୋର୍ଯତ୍ତତ୍କାରଣସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ମହତଃ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ସୁବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯେଉଁଠିଏ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଅଗାଧାପାରମକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଜଗତ୍ସଂମୋହନାଲଯମ୍ । ସ୍ଵପ୍ରକାଶପ୍ରଵୃତ୍ତିଭ୍ଯାଂ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଯୋଜନମ୍
ଯେଉଁଠିଏ ଅପାର, ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରେ, ଯାହାର ନିଜ ଆଲୋକ ଓ କ୍ରିୟା ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।
ସଂଖ୍ଯଜ୍ଞାନଵତାଂ ନିଷ୍ଠା ଗତିଶ୍ଶମଦମାତ୍ମନାମ୍ । ଯତ୍ତଦଵ୍ଯକ୍ତମମୃତଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଯେଉଁଠିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଆଧାର, ଶାନ୍ତ ଓ ଦମୀ ଲୋକଙ୍କର ପଥ, ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅମୃତ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ।
ପ୍ରଧାନମାତ୍ମଯୋନିଶ୍ଚ ଗୁହାସଂସ୍ଥଂ ଚ ଶବ୍ଦ୍ଯତେ । ଅଵିଭାଗଂ ତଥା ଶୁକ୍ରମକ୍ଷଯଂ ବହୁଧାତ୍ମକମ୍
ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମାର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳୀ, ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ ଓ ବହୁରୂପୀ।
ପରମବ୍ରହ୍ମଣେ ତସ୍ମୈ ନିତ୍ଯମେଵ ନମୋନମଃ । ଯଦ୍ରୂ ପଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ପରମାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣଃ
ଯେଉଁଠିଏ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ବାସୁଦେବଙ୍କର ପରମ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ, ସେହିଠାରେ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।
ଏତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିଧା ଭେଦମଭେଦମପି ସ ପ୍ରଭୁଃ । ସର୍ଵଭେଦେଷ୍ଵଭେଦୋସୌ ଭିଦ୍ଯତେ ଭିନ୍ନବୁଦ୍ଧିଭିଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ପ୍ରଭୁ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଓ ଏକତାରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ସମସ୍ତ ଭେଦରେ ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସ ଋଙ୍ମଯସ୍ସାମମଯଃ ସର୍ଵାତ୍ମା ସ ଯଜୁର୍ମଯଃ । ଋଗ୍ଯଜୁସ୍ସାମସାରାତ୍ମା ସ ଏଵାତ୍ମା ଶରୀରିଣାମ୍
ସେ ଋକ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁସ୍ ମୟ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା; ସେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମର ସାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା।