ତତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭଗଵାନ୍ ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଥା ପୁନଃ । ସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତ୍ଯଵ୍ଯଯାତ୍ମା କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ରଜୋଗୁଣଃ ॥ ୩,୨.
ତାପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ପୂର୍ବର ପରି ପୁନଃ, ଅବିନାଶୀ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ମନଵୋ ଭୂଭୁଜଃସେଂଦ୍ରା ଦେଵାଃସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତଥା । ସାତ୍ତ୍ଵିକୋଂଶଃ ସ୍ଥିତିକରୋ ଜଗତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୨.
ମନୁମାନେ, ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦେବମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି — ଏମାନେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ।
ଚଦୁର୍ଯୁଗୋପ୍ଯସୌ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଥିତିଵ୍ଯାପାରଲକ୍ଷମଃ । ଯୁଗଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ କୁରୁତେ ତଥା ମୈତ୍ରେଯ ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା, ଜଗତର ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସେହି ବିଷ୍ଣୁ; ମୈତ୍ରେୟ, ଏହା ଶୁଣ।
କୃତେ ଯୁଗେ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ କପିଲାଦିସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ଦଦାତି ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ ॥ ୩,୨.
କୃତ ଯୁଗରେ, କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲଗ୍ନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଚକ୍ରଵର୍ତିସ୍ଵରୂପେଣ ତ୍ରେତାଯାମପି ସ ପ୍ରଭୂଃ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ନିଗ୍ରହ କୁର୍ଵନ୍ପରିପାତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ ॥ ୩,୨.
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଚକ୍ରବର୍ତି ରୂପରେ ତିନି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଶାନ୍ତି ରଖିଥିଲେ।
ଵେଦମେକଂ ଚତୁର୍ଭେଦଂ କୃତ୍ଵା ଶାଖାଶତୈର୍ଵିଭୁଃ । କରୋତି ବହୁଲଂ ଭୂଯୋ ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପ ଧରି, ଏକ ବେଦକୁ ଚାରିଟି ଭାଗରେ ବିଭଜି, ଶଖା ଶତ ଶତ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ଵେଦାଂସ୍ତୁ ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯସ୍ଯ କଲେରନ୍ତେ ପୁନର୍ହରିଃ । କଲ୍କିସ୍ଵରୂପୀ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତନ୍ମାର୍ଗେ ସ୍ଥାପଯତି ପ୍ରଭୁଃ ॥ ୩,୨.
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭଜିବା ପରେ, କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ହରି କଳ୍କି ରୂପରେ ଅସଦାଚାରୀମାନେଙ୍କୁ ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିଥିଲେ।
ଏଵମେତଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଶଶ୍ଵତ୍ପାତି କରୋତି ଚ । ହନ୍ତି ଚାନ୍ତେଷ୍ଵନନ୍ତାତ୍ମା ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ମଵ୍ଦ୍ଯତିରେକି ଯତ୍ ॥ ୩,୨.
ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ସଦା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ କରିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କିଛି ନାହିଁ।
ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ମହାତ୍ମନଃ । ତଦତ୍ରାନ୍ଯତ୍ର ଵା ଵିପ୍ର ସଦ୍ଭାଵଃ କଥିତସ୍ତଵ ॥ ୩,୨.
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମୁନି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯଶେଷାଣି କଥିତାନି ମଯା ତଵା । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାଂଶ୍ଚୈଵ କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମି ତେ ॥ ୩,୨.
ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ତାଙ୍କର ଶାସକମାନେ ବିଷୟରେ କହିଛି; ଆଉ କଣ କହିବି?
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ। ଜ୍ଞାତମେତନ୍ମଯା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯଥା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୌ ଵିଷ୍ଣୁତଶ୍ଚ ନ ପରଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତତଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶିଖିଛି ଯେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ତୁ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵ୍ଯସ୍ତା ଵେଦା ମହାତ୍ମନା । ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପେଣ ଯଥା ତେନ ଯୁଗେଯୁଗେ
ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିପରି ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଵ୍ଯାସୋ ଯୋ ଯ ଆସୀନ୍ମହାମୁନେ । ତଂତମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭଗଵଞ୍ଛାଖାଭେଦାଂଶ୍ଚ ମେ ଵଦ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିଏ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ମହାମୁନି? ତୁମେ ମୋତେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଓ ବେଦର ଶଖା ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କହ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ଵେଦଦ୍ରୁ ମସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ଶାଖାଭେଦାସ୍ସହସ୍ରଶଃ । ନ ଶକ୍ତୋ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ସଂକ୍ଷେପେଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତମ୍
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶଖା ବିଭାଗ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ଦ୍ଵାପରେଦ୍ଵାପରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ଯାସରୂପୀ ମହାମୁନେ । ଵେଦମେକଂ ସୁବହୁଧା କୁରୁତେ ଜଗତୋ ହିତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ମହାମୁନି, ବିଷ୍ଣୁ ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ଏକ ବେଦକୁ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଵୀର୍ଯଂ ତେଜୋ ବଲଂ ଚାଲ୍ପଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵେଦଭେଦାନ୍କରୋତି ସଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ବଳ କମିଯିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯଯାସୌ କୁରୁତେ ତନ୍ଵା ଵେଦମେକଂ ପୃଥକ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଦଵ୍ଯାସାଭିଧାନା ତୁ ସା ଚ ମୂର୍ତିର୍ମଧୁଦ୍ଵିଷଃ
ଯେ ଦେହରେ ପ୍ରଭୁ ବେଦକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ମଧୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଏହି ରୂପକୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵଂତରେ ଵ୍ଯାସା ଯେଯେ ସ୍ଯୁସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଯଥା ଚ ଭେଦଶ୍ଶାଖାନାଂ ଵ୍ଯାସେନ କ୍ରିଯତେ ମୁନେ
କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କେଉଁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବଂ ବେଦବ୍ୟାସ କିପରି ଶଖା ବିଭାଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ଅଷ୍ଟଵିଂଶତିକୃତ୍ଵୋ ଵୈ ଵେଦୋ ଵ୍ଯସ୍ତୋ ସହର୍ଷିଭିଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଂତରେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
୨୮ ଥର ବେଦ ରୁଷିମାନେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନଃପୁନ।
ଵେଦଵ୍ଯାସା ଵ୍ଯତୀତା ଯେ ହ୍ଯଷ୍ଟାଵିଂଶତି ସତ୍ତମ । ଚତୁର୍ଧା ଯୈଃ କୃତୋ ଵେଦୋ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
ଓ ସତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ୨୮ ଜଣ ବେଦବ୍ୟାସ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହିପରି।
ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରଥମେ ଵ୍ଯସ୍ତସ୍ସ୍ଵଯଂ ଵେଦଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ ଵେଦଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦବ୍ୟାସ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ।
ତୃତୀଯେ ଚୋଶନା ଵ୍ଯାସଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ଚ ବୃହସ୍ପତିଃ । ସଵିତା ପଂଚମେ ଵ୍ଯାସଃ ଷଷ୍ଠେ ମୃତ୍ଯୁସ୍ସମୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ଉଶନା ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ; ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି; ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରଭୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ।
ସପ୍ତମେ ଚ ତଥୈଵେଂଦ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚାଷ୍ଟମେ ସ୍ମୃତଃ । ସାରସ୍ଵତଶ୍ଚ ନଵମେ ତ୍ରିଧାମା ଦଶମେ ସ୍ମୃତଃ
ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଅଷ୍ଟମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ନବମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାରସ୍ବତଙ୍କୁ ଏବଂ ଦଶମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତିନିଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ତ୍ରିଧାମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଏକାଦଶୋ ତୁ ତ୍ରିଶିଖୋ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତତଃ ପରଃ । ତ୍ରଯୋଦଶୋ ଚାଂତରିକ୍ଷୋ ଵର୍ଣୀ ଚାପି ଚତୁର୍ଦଶୋ
ଏକାଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତ୍ରିଶିଖ, ତାଙ୍କ ପରେ ଭରଦ୍ବାଜ, ତ୍ରୟୋଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବର୍ଣ୍ଣୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତ୍ରଯ୍ଯାରୁଣଃ ପଂଚଦଶୋ ଷୋଡଶୋ ତୁ ଧନଂଜଯଃ । କ୍ରତୁଂଜଯଃ ସପ୍ତଦଶୋ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଜଯସ୍ସ୍ମୃତଃ
ପଂଦର ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣ, ଷୋଳ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧନଞ୍ଜୟ, ସତର ମନ୍ବନ୍ତରରେ କ୍ରତୁଞ୍ଜୟ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉପରେ ଜୟଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଭରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚ ଗୌତମଃ । ଗୌତମାଦୁତ୍ତରୋ ଵ୍ଯାସୋ ହର୍ଯ୍ଯାତ୍ମା ଯୋଭିଧୀଯତେ
ତାପରେ ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କୁ ଗୌତମ, ଗୌତମଠାରୁ ପରେ ଯିଏ ହର୍ୟ୍ୟାତ୍ମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ବ୍ୟାସ।
ଅଥ ହର୍ଯ୍ଯାତ୍ମନଓଁତେ ଚ ସ୍ମୃତୋ ଵାଜଶ୍ରଵା ମୁନିଃ । ସୋମଶୁଷ୍କାଯଣସ୍ତସ୍ମାତ୍ତୃଣବିଂଦୁରିତି ସ୍ମୃତଃ
ହର୍ୟ୍ୟାତ୍ମା ପରେ ବାଜଶ୍ରବା ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରୁ ସୋମଶୁଷ୍କାୟଣ, ତାଙ୍କଠାରୁ ତୃଣବିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଋକ୍ଷୋଭୂଦ୍ଭାର୍ଗଵସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଯୋଭିଧୀଯତେ । ତସ୍ମାଦସ୍ମତ୍ପିତା ଶକ୍ତିର୍ଵ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାଦହଂ ମୁନେ
ତୃଣବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଋକ୍ଷ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭୂଦ୍ଭାର୍ଗବ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭଲିଖ୍ୟାତ ଭାଲ୍ମୀକି, ତାଙ୍କଠାରୁ ମୋର ପିତା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ୟାସଠାରୁ ମୁଁ ନିଜେ, ମୁନି।
ଜାତୁକର୍ଣୋଭଵନ୍ମତ୍ତଃ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ତତଃ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିରିତ୍ଯେତେ ଵେଦଵ୍ଯାସାଃ ପୁରାତନାଃ
ମୋଠାରୁ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ପରେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ, ଏଭଳି ଏହି ଅଠେଇଜଣ ପୁରାତନ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ନାମ ଜଣାପଡ଼େ।
ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ତୁ ତୈଃ କୃତୋ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାତ୍ର ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଥିଲା, ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ।