ଚାକ୍ଷୁଷାଶ୍ଚ ପଵିତ୍ରାଶ୍ଚ କନିଷ୍ଠା ଭ୍ରାଜିକାସ୍ତଥା । ଵାଚଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଵୈ ଦେଵାଃସପ୍ତର୍ଷୀନପି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୨.
ଚାକ୍ଷୁଷ, ପବିତ୍ର, କନିଷ୍ଠ, ଭ୍ରାଜିକ ଓ ବାଚବୃଦ୍ଧ — ଏହିମାନେ ଦେବମାନେ; ଏବେ ମୋଠୁ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଅଗ୍ନିବାହୁଃ ଶୁଚିଃ ଶୁକ୍ରୋ ମାଗଧୋଗ୍ନୀଧ୍ର ଏଵ ଚ । ଯୁକ୍ତସ୍ତଥା ଜିତଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ମନୁପୁତ୍ରାନତଃ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୨.
ଅଗ୍ନିବାହୁ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମାଗଧ, ଓଗ୍ନୀଧ୍ର, ଯୁକ୍ତ ଓ ଜିତ — ଏହିମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ; ଏବେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଊରୁଗଂଭୀରବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦ୍ଯା ମନୋସ୍ତସ୍ଯ ସୁତା ନୃପାଃ । କଥିତା ମୁନିଶାର୍ଦୁଲ ପାଲଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ମହୀମ୍ ॥ ୩,୨.
ଉରୁଗ, ଗମ୍ଭୀର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ — ଏହିମାନେ ସେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରିବେ, ଯେପରି ଏହା କହାଯାଇଛି।
ଚତୁର୍ଯୁଗାନ୍ତେ ଵେଦାନାଂ ଜାଯତେ କିଲ ଵିପ୍ଲଵଃ । ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ତି ତାନେତ୍ଯ ଭୁଵଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଦିଵଃ ॥ ୩,୨.
ଚତୁର୍ଯୁଗର ଶେଷରେ ବେଦମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବା କଥା ଅଛି; ତାପରେ, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦିବରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ବେଦମାନେ ପୁନଃ ପ୍ରଚଳିତ କରନ୍ତି।
କୃତେକୃତେ ସ୍ମୃତେର୍ଵିପ୍ର ପ୍ରଣେତା ଜାଯତେ ମନୁଃ । ଦେଵା ଯଜ୍ଞଭୁଜସ୍ତେ ତୁ ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତୁ ତତ୍ ॥ ୩,୨.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନୁ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାରକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଯାଏଁ ରହନ୍ତି।
ଭଵନ୍ତି ଯେ ମନୋଃ ପୁତ୍ରା ଯାଵନ୍ମନ୍ଵଂରତଂ ତୁ ତୈଃ । ତଦନ୍ଵଯୋଦ୍ଭଵୈଶ୍ଚୈଵ ତାଵଦ୍ଭୂଃ ପରୀପାଲ୍ଯତେ ॥ ୩,୨.
ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶଜମାନେ ଯେପରି ରହନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଯାଏଁ ପୃଥିବୀ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ମନୁଃସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଦେଵା ଭୂପାଲାଶ୍ଚ ମନୋଃ ସୁତାଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ଶକ୍ରଶ୍ଚୈଵାଧିକାରିମଃ ॥ ୩,୨.
ମନୁ, ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବମାନେ, ଭୂପାଳମାନେ — ଯେମାନେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ — ଏମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ।
ଚତୁର୍ଦଶଭିରେତୈସ୍ତୁ ଗତୈର୍ମନ୍ଵନ୍ତରୈର୍ଦ୍ଵିଜ । ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯତଃ କଲ୍ପୋ ନିଃଶେଷ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଚତୁର୍ଦଶ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ, ଏକ ଶହସ୍ର ଯୁଗ ସମାନ ଏକ କଳ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା କଥା ଅଛି।
ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣା ଚ ନିଶା ତତୋ ଭଵତି ସତ୍ତମ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଧରଃ ଶେତେ ଶେଷାହାଵଂବୁସଂପ୍ଲଵେ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଦିନର ସମାନ ରାତି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ; ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ଶେଷ ନାମରେ ଜଳର ବନ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଖିଲଂ ଗ୍ରସ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନାଦିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ । ସ୍ଵମାଯାସଂସ୍ଥିତୋ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଭୂତୋ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୩,୨.
ତିନି ଲୋକକୁ ଗ୍ରସି ନିଅନ୍ତି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିଜ ମାୟାରେ ବସି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ସ ଜନାର୍ଦନ ରହନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭଗଵାନ୍ ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଥା ପୁନଃ । ସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତ୍ଯଵ୍ଯଯାତ୍ମା କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ରଜୋଗୁଣଃ ॥ ୩,୨.
ତାପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ପୂର୍ବର ପରି ପୁନଃ, ଅବିନାଶୀ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ମନଵୋ ଭୂଭୁଜଃସେଂଦ୍ରା ଦେଵାଃସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତଥା । ସାତ୍ତ୍ଵିକୋଂଶଃ ସ୍ଥିତିକରୋ ଜଗତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ॥ ୩,୨.
ମନୁମାନେ, ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦେବମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି — ଏମାନେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ।
ଚଦୁର୍ଯୁଗୋପ୍ଯସୌ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଥିତିଵ୍ଯାପାରଲକ୍ଷମଃ । ଯୁଗଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ କୁରୁତେ ତଥା ମୈତ୍ରେଯ ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା, ଜଗତର ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସେହି ବିଷ୍ଣୁ; ମୈତ୍ରେୟ, ଏହା ଶୁଣ।
କୃତେ ଯୁଗେ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ କପିଲାଦିସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ଦଦାତି ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ ॥ ୩,୨.
କୃତ ଯୁଗରେ, କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲଗ୍ନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଚକ୍ରଵର୍ତିସ୍ଵରୂପେଣ ତ୍ରେତାଯାମପି ସ ପ୍ରଭୂଃ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ନିଗ୍ରହ କୁର୍ଵନ୍ପରିପାତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ ॥ ୩,୨.
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଚକ୍ରବର୍ତି ରୂପରେ ତିନି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଶାନ୍ତି ରଖିଥିଲେ।
ଵେଦମେକଂ ଚତୁର୍ଭେଦଂ କୃତ୍ଵା ଶାଖାଶତୈର୍ଵିଭୁଃ । କରୋତି ବହୁଲଂ ଭୂଯୋ ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ ॥ ୩,୨.
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପ ଧରି, ଏକ ବେଦକୁ ଚାରିଟି ଭାଗରେ ବିଭଜି, ଶଖା ଶତ ଶତ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ଵେଦାଂସ୍ତୁ ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯସ୍ଯ କଲେରନ୍ତେ ପୁନର୍ହରିଃ । କଲ୍କିସ୍ଵରୂପୀ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତନ୍ମାର୍ଗେ ସ୍ଥାପଯତି ପ୍ରଭୁଃ ॥ ୩,୨.
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭଜିବା ପରେ, କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ହରି କଳ୍କି ରୂପରେ ଅସଦାଚାରୀମାନେଙ୍କୁ ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିଥିଲେ।
ଏଵମେତଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଶଶ୍ଵତ୍ପାତି କରୋତି ଚ । ହନ୍ତି ଚାନ୍ତେଷ୍ଵନନ୍ତାତ୍ମା ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ମଵ୍ଦ୍ଯତିରେକି ଯତ୍ ॥ ୩,୨.
ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ସଦା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ କରିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କିଛି ନାହିଁ।
ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ମହାତ୍ମନଃ । ତଦତ୍ରାନ୍ଯତ୍ର ଵା ଵିପ୍ର ସଦ୍ଭାଵଃ କଥିତସ୍ତଵ ॥ ୩,୨.
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମୁନି।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯଶେଷାଣି କଥିତାନି ମଯା ତଵା । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାଂଶ୍ଚୈଵ କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମି ତେ ॥ ୩,୨.
ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ତାଙ୍କର ଶାସକମାନେ ବିଷୟରେ କହିଛି; ଆଉ କଣ କହିବି?
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ। ଜ୍ଞାତମେତନ୍ମଯା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯଥା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୌ ଵିଷ୍ଣୁତଶ୍ଚ ନ ପରଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତତଃ
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶିଖିଛି ଯେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଏତତ୍ତୁ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵ୍ଯସ୍ତା ଵେଦା ମହାତ୍ମନା । ଵେଦଵ୍ଯାସସ୍ଵରୂପେଣ ଯଥା ତେନ ଯୁଗେଯୁଗେ
ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିପରି ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ଵ୍ଯାସୋ ଯୋ ଯ ଆସୀନ୍ମହାମୁନେ । ତଂତମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭଗଵଞ୍ଛାଖାଭେଦାଂଶ୍ଚ ମେ ଵଦ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କିଏ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ମହାମୁନି? ତୁମେ ମୋତେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଓ ବେଦର ଶଖା ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କହ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ । ଵେଦଦ୍ରୁ ମସ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯ ଶାଖାଭେଦାସ୍ସହସ୍ରଶଃ । ନ ଶକ୍ତୋ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ସଂକ୍ଷେପେଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତମ୍
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶଖା ବିଭାଗ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ଦ୍ଵାପରେଦ୍ଵାପରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ଯାସରୂପୀ ମହାମୁନେ । ଵେଦମେକଂ ସୁବହୁଧା କୁରୁତେ ଜଗତୋ ହିତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ମହାମୁନି, ବିଷ୍ଣୁ ବେଦବ୍ୟାସ ରୂପରେ ଏକ ବେଦକୁ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଵୀର୍ଯଂ ତେଜୋ ବଲଂ ଚାଲ୍ପଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵେଦଭେଦାନ୍କରୋତି ସଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେର ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ବଳ କମିଯିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ବେଦକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଯଯାସୌ କୁରୁତେ ତନ୍ଵା ଵେଦମେକଂ ପୃଥକ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଦଵ୍ଯାସାଭିଧାନା ତୁ ସା ଚ ମୂର୍ତିର୍ମଧୁଦ୍ଵିଷଃ
ଯେ ଦେହରେ ପ୍ରଭୁ ବେଦକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ମଧୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଏହି ରୂପକୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵଂତରେ ଵ୍ଯାସା ଯେଯେ ସ୍ଯୁସ୍ତାନ୍ନିବୋଧ ମେ । ଯଥା ଚ ଭେଦଶ୍ଶାଖାନାଂ ଵ୍ଯାସେନ କ୍ରିଯତେ ମୁନେ
କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କେଉଁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବଂ ବେଦବ୍ୟାସ କିପରି ଶଖା ବିଭାଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ଅଷ୍ଟଵିଂଶତିକୃତ୍ଵୋ ଵୈ ଵେଦୋ ଵ୍ଯସ୍ତୋ ସହର୍ଷିଭିଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଂତରେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
୨୮ ଥର ବେଦ ରୁଷିମାନେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନଃପୁନ।
ଵେଦଵ୍ଯାସା ଵ୍ଯତୀତା ଯେ ହ୍ଯଷ୍ଟାଵିଂଶତି ସତ୍ତମ । ଚତୁର୍ଧା ଯୈଃ କୃତୋ ଵେଦୋ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃପୁନଃ
ଓ ସତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ୨୮ ଜଣ ବେଦବ୍ୟାସ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହିପରି।