ଊରୁଃ ପୂରୁଃ ଶତଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରମୁଖାଃ ସୁମହାବଲାଃ । ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ମନୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ପୃଥିଵୀପତଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ଉରୁ, ପୁରୁ ଓ ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଇଥିଲେ ।
ଵିଵସ୍ଵତଃ ସୁତୋ ଵିପ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ମନୁଃ ସଂଵର୍ତତେ ଧୀମାନ୍ ସାଂପ୍ରତଂ ସପ୍ତମେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଏହି ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରର ମନୁ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି ।
ଆଦିତ୍ଯଵସୁରୁଦ୍ରାଦ୍ଯା ଦେଵାଶ୍ଚାତ୍ର ମହାମୁନେ । ପୁରନ୍ଦରସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ମୈତ୍ରେଯ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ ॥ ୩,୧.
ଓ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ପୁରନ୍ଦର, ତିରିଶି ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଵଶିଷ୍ଠଃ କାଶ୍ଯପୋଥାତ୍ରିର୍ଜମଦଗ୍ନିଃ ସଗୌତମଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଭରଦ୍ଵାଜୌ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ବଶିଷ୍ଠ, କାଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଜମଦଗ୍ନି, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ—ଏହି ସାତ ଜଣେ ହେଲେ ସପ୍ତ ଋଷି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଶ୍ଚ ନୃଗଶ୍ଚୈଵ ଧୃଷ୍ଟଃ ଶର୍ଯାତିରେଵ ଚ । ନରିଷ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଖ୍ଯାତୋ ନାଭାଗୋରିଷ୍ଟ ଏଵ ଚ ॥ ୩,୧.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଭାଗ ଓ ଇଷ୍ଟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
କରୂଷଶ୍ଚ ପୃଷଧ୍ରଶ୍ଚ ସୁମହାଂଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ । ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯୈତେ ନଵ ପୁତ୍ରାଃ ସୁଧାର୍ମିକାଃ ॥ ୩,୧.
କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ସୁମହାନ୍—ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ନଉ ଜଣେ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ଧର୍ମିକ ପୁଅ।
ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିରନୌପମ୍ଯା ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତା ସ୍ଥିତୌ ସ୍ଥିତା । ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵଶେଷେଷୁ ଦେଵତ୍ଵେନାଧିତିଷ୍ଠତି ॥ ୩,୧.
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅପୂର୍ବ ଓ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଭରିପୂର; ସେ ତିନି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତା ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ।
ଅଂଶେନ ତସ୍ଯା ଜଜ୍ଞେଽସୌ ଯଜ୍ଞଃସ୍ଵାଯଂଭୁଵେନ୍ତରେ । ଆକୂତ୍ଯାଂ ମାନସୋ ଦେଵ ଉତ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରଥମେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହି ଶକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା; ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆକୂତିରୁ ମନସ୍ଜନ୍ମ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତତଃ ପୁନଃ ସ ଵୈ ଦେଵଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ଵାରୋଚିଷେନ୍ତରେ । ତୁଷିତାଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ହ୍ଯାଜିଷସ୍ତୁଷିତୈଃ ସହ ॥ ୩,୧.
ପରେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଦେବତା ତୁଷିତାରୁ ଆଜିତ ଭାବେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଔତ୍ତମପ୍ଯନ୍ତରେ ଦେଵସ୍ତୁଷିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ସ ଵୈ । ସତ୍ଯାଯାମଭଵତ୍ସତ୍ଯଃ ସତ୍ଯୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ ॥ ୩,୧.
ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସେ ଦେବତା ପୁନି ତୁଷିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସତ୍ୟାରେ ସେ ସତ୍ୟ ହେଲେ, ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।
ତାମସସ୍ଯାନ୍ତରେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ପୁନରେଵ ହି । ହର୍ଯାଯାଂ ହରିଭିଃ ସାର୍ଧ ହରିରେଵ ବଭୂଵ ହ ॥ ୩,୧.
ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ହର୍ୟାରୁ ହରି ହେଲେ, ହରିମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ରୈଵତେପ୍ଯନ୍ତରେ ଦେଵଃସଂଭୂତ୍ଯାଂ ମାନସୋ ହରିଃ । ସଂଭୂତୋ ରୈଵତୈଃ ସାର୍ଧ ଦେଵୈର୍ଦେଵଵରୋ ହରିଃ ॥ ୩,୧.
ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମ୍ଭୂତିରୁ ଦିବ୍ୟ ହରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ରୈବତ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।
ଚାକ୍ଷୁଷେ ଚାନ୍ତରେ ଦେଵୋ ଵୈକୁଣ୍ଠଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଵିକୁଣ୍ଠାଯାମସୌ ଜଜ୍ଞେ ଵୈକୁଣ୍ଠୈର୍ଦୈଵତୈଃ ସହ ॥ ୩,୧.
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବତା ବୈକୁଣ୍ଠ, ବିକୁଣ୍ଠାରୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେତ୍ର ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତଥା ଵୈଵସ୍ଵତେ ଦ୍ଵିଜ । ଵାମନଃ କାଶ୍ଯପାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରଦିତ୍ଯାଂ ସଂବଭୂଵ ହ ॥ ୩,୧.
ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ଓ ଦ୍ୱିଜ, ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ଭାବେ ଆଦିତି ଓ କାଶ୍ୟପଙ୍କରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତ୍ରିଭିଃ କ୍ରମୈରିମାଂଲ୍ଲୋକାଞ୍ଜିତ୍ଵା ଯେନ ମହାତ୍ମନା । ପୁରନ୍ଦରାଯ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଦତ୍ତଂ ନିହତକଣ୍ଟକମ୍ ॥ ୩,୧.
ମହାତ୍ମା ବାମନ ତିନି ପଦରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଜିତି, ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକ ଦେଲେ, ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି।
ଇତ୍ଯେତାସ୍ତନଵସ୍ତସ୍ଯ ସପ୍ତମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଵୈ । ସପ୍ତସ୍ଵେଵାଭଵନ୍ଵିପ୍ର ଯାଭିଃ ସଂଵର୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୩,୧.
ଏହି ହେଉଛି ସେ ଦେବତାଙ୍କର ସାତ ମନ୍ବନ୍ତରର ରୂପ; ଓ ବିପ୍ର, ଯେଉଁ ରୂପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ପାଳିତ ହେଲେ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଷ୍ଟମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ଶକ୍ତ୍ଯା ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମାତ୍ସ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶୋର୍ଧାତୋଃ ପ୍ରଵେଶନାତ୍ ॥ ୩,୧.
ଏହି ବିଶ୍ୱ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି; ତେଣୁ ସେ 'ବିଷ୍ଣୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ, 'ବିଶ' ଧାତୁରୁ ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ପ୍ରବେଶ କରିବା'।
ସର୍ଵେ ଚ ଦେଵା ମନଵଃ ସମସ୍ତାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଯେ ମନୁସୂନଵଶ୍ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚଯୋଽଯଂ ତ୍ରିଦଶେଶଭୂତୋ ଵିଷ୍ଣୋରଶୋଷାସ୍ତୁ ଵିଭୂତଯସ୍ତାଃ ॥ ୩,୧.
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମନୁ, ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ତିରିଶି ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ—ଏମାନେ ସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଶୋଷ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉପାଦି।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ଯେତାନି ଭଵତା ସପ୍ତ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଵୈ । ଭଵିଷ୍ଯାଣ୍ଯପି ଵିପ୍ରର୍ଷ ମମାଖ୍ଯାତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି ॥ ୩,୨.
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଆପଣ ସାତ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି; ଓ ବିପ୍ର ଋଷି, ଆଗକୁ ଆସିବା ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞାଭୂତ୍ତନଯା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ । ମନୁର୍ଯମୋ ଯମୀ ଚୈଵ ତଦପତ୍ଯାନି ଵୈ ମୁନେ ॥ ୩,୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞା, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟା; ମନୁ, ଯମ ଓ ଯମୀ—ଏମାନେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ଓ ମୁନି।
ଅସହନ୍ତୀ ତୁ ସା ଭର୍ତୁସ୍ତେଜଶ୍ଛାଯାଂ ଯୁଯୋଜ ଵୈ । ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣେଽରଣ୍ଯଂସ୍ଵଯଂ ଚ ତପସେ ଯଯୌ ॥ ୩,୨.
ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କର ତେଜ ଭଲିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜ ଛାୟାକୁ ପତିଙ୍କ ସହିତ ରଖିଲେ, ଆଉ ନିଜେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସଂଜ୍ଞେଯମିତ୍ଯଥାର୍କଶ୍ଚ ଛାଯାଯାମାତ୍ମଜତ୍ରଯମ୍ । ଶନୈଶ୍ଚରଂ ମନୁଂ ଚାନ୍ଯଂ ତପତୀଂ ଚାପ୍ଯଜାଜନତ୍ ॥ ୩,୨.
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସଂଜ୍ଞା ଭାବି, ଛାୟାରେ ତିନିଟି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଶନି, ଏକ ଅନ୍ୟ ମନୁ ଓ ତପତୀ।
ଛାଯାସଂଜ୍ଞା ଦଦୌ ଶାପଂ ଯମାଯ କୁପିତା ଯଦା । ତଦାନ୍ଯେଯମସୌ ବୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯାସୀଦ୍ଯମସୂର୍ଯଯୋଃ ॥ ୩,୨.
ଛାୟା, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଯମକୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଯମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଯେ ସେ ଆସଲ ସଂଜ୍ଞା ନୁହେଁ।
ତତୋ ଵିଵସ୍ଵାନାଖ୍ଯାତାଂ ତଯୈଵାରଣ୍ଯସଂସ୍ଥିତାମ୍ । ସମାଧିଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦଦୃଶେ ତାମଶ୍ଵାଂ ତପସି ସ୍ଥିତାମ୍ ॥ ୩,୨.
ତାପରେ ବିବସ୍ବାନ୍ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱୀ ରୂପରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସଂଜ୍ଞାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଵାଜିରୂପଧରଃ ସୋଥ ତସ୍ଯାଂ ଦେଵାଵଥାଶ୍ଵିନୌ । ଜନଯାମାସ ରେଵନ୍ତଂ ରେତସୋଂତେ ଚ ଭାସ୍କରଃ ॥ ୩,୨.
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱର ରୂପ ଧରି, ସଂଜ୍ଞାରେ ଦେଉ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଶେଷରେ ରେବନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଆନିନ୍ଯେ ଚ ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ । ତେଜସଃ ଶମନଂ ଚାସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚକାର ହ ॥ ୩,୨.
ଭଗବାନ୍ ରବି ସଂଜ୍ଞାକୁ ପୁନି ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଆଣିଲେ, ଆଉ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜ କମାଇଲେ।
ଭ୍ରମମାରୋପ୍ଯ ସୂର୍ଯଂ ତୁ ତସ୍ଯ ତେଜୋନିଶାତନମ୍ । କୃତଵାନଷ୍ଟମଂ ଭାଗଂ ସ ଵ୍ଯଶାତଯଦଵ୍ଯଯମ୍ ॥ ୩,୨.
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ଚକ୍ରରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ ତେଜର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ କାଟି ଦେଲେ, ଶେଷ ତେଜ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲା।
ଯତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତେଜସ୍ଶାତିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯମାନମପତତ୍ତଦ୍ଭୂମୌ ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୩,୨.
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଯେଉଁ ଭାଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତେଜ କାଟିଥିଲେ, ସେ ଭାଗ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳାରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଗଲା।
ତ୍ଵଷ୍ଟୈଵ ତେଜସା ତେନ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚକ୍ରମକଲ୍ପଯତ୍ । ତ୍ରିଶୂଲଂ ଚୈଵ ଶର୍ଵସ୍ଯ ଶିବିକାଂ ଧନଦସ୍ଯ ଚ ॥ ୩,୨.
ସେ ତେଜରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚକ୍ର, ଶିବଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ, ଧନଦାଙ୍କର ଶିବିକା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବାସ୍ତ୍ର ତିଆରି କଲେ।
ଶକ୍ତିଂ ଗୁହସ୍ଯ ଦେଵାନାମନ୍ଯେଷାଂ ଚ ଯଦାଯୁଧମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତେଜସା ତେନ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଵ୍ଯଵର୍ଧଯତ୍ ॥ ୩,୨.
ଗୁହାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସେ ତେଜରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଦେଲେ।