ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵର୍ଷିଂସ୍ତତ୍ସୁତାଂସ୍ତଥା ॥ ୩,୧.
ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ପାରାଵତାଃ ସତୁଷିତା ଦେଵାଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ । ଵିପଶ୍ଚିତ୍ତତ୍ର ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଯାସୀନ୍ମହାବଲଃ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପାରାବତ ଓ ସତୁଷିତ ଦେବତା ଥିଲେ; ସେଠାରେ ବିପଶ୍ଚିତ ବଡ଼ ପ୍ରଭଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
ଊର୍ଜସ୍ତଂଭସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ଵାତୋଥ* ପୃଷଭସ୍ତଥା । (*ପାଠ. ଦତ୍ତୋଗ୍ନୀ ଋଷଭସ୍ତଥା) ନିରଯଶ୍ଚ ପରୀଵାଂଶ୍ଚ ତତ୍ର ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ଉର୍ଜ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, ବାତ, ଋଷଭ, ନିରୟ ଓ ପରୀବାନ୍—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସେହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ।
ଚୈତ୍ରକିଂପୁରୁଷାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁତାଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ଦ୍ଵିତୀଯମେତଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତମନ୍ତରଂ ଶୃଣୁ ଚୋତ୍ତମମ୍ ॥ ୩,୧.
ଚୈତ୍ର, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱାରୋଚିଷଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ; ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି—ଏବେ ତୃତୀୟଟି ଶୁଣ।
ତୃତୀଯେପ୍ଯନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୁତ୍ତମୋ ନାମ ଯୋ ମନୁଃ । ସୁଶାନ୍ତିର୍ନାମ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଯାସୀତ୍ସୁତାଞ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ହେଉଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ସୁଶାନ୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ଏବେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
ସୁଧାମାନସ୍ତଥା ସତ୍ଯା ଜପାଶ୍ଚାଥ ପ୍ରତର୍ଦନାଃ । ଵଶଵର୍ତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୧.
ସୁଧାମାନ, ସତ୍ୟା, ଜପା, ପ୍ରତର୍ଦନ ଓ ବଶବର୍ତ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି ।
ଵସିଷ୍ଠତନଯା ହ୍ଯେତେ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଭଵନ୍ । ଅଜଃ ପରଶୁଦୀପ୍ତାଦ୍ଯାସ୍ତଥୋତ୍ତମମନୋଃ ସୁତାଃ ॥ ୩,୧.
ଏମାନେ ସବୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ । ଅଜ, ପରଶୁଦୀପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ।
ତାମସସ୍ଯାନ୍ତରେ ଦେଵାଃ ସୁପାରା ହରଯସ୍ତଥା । ସତ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଧିଯଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତଵିଂଶତିକା ଗଣାଃ ॥ ୩,୧.
ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ସୁପାର, ହରୟ, ସତ୍ୟ ଓ ସୁଧିୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ସେଠି ସପ୍ତବିଂଶତି ଗୋଷ୍ଠୀ ଦେବମାନେ ଥିଲେ ।
ଶିଵିରିନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ଚାସୀଚ୍ଛତଯଜ୍ଞୋପଲକ୍ଷମଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ଯେ ତେଷାଂ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମ ଥିଲା ଶିବି, ଯିଏ ଶତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉଥିଲେ । ଏବେ ସେ ସମୟର ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ଧାମା ପୁଥୁଃ କାତ୍ଯଶ୍ଚୈତ୍ରୋଗ୍ନିର୍ଧନକସ୍ତଥା । ପୀଵରଶ୍ଚର୍ଷଯୋ ହ୍ଯେତେ ସପ୍ତ ତତ୍ରାପି ଚାନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା, ପୁଥୁ, କାତ୍ୟ, ଚିତ୍ରାଗ୍ନି, ଧନକ, ପୀବର ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।
ନରଃ ଖ୍ଯାତିଃ କେତୁରୂପୋ ଜାନୁଜଙ୍ଘାଦଯସ୍ତଥା । ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତାମସସ୍ଯାସନ୍ନାଜାନଃ ସୁମହାବଲାଃ ॥ ୩,୧.
ନର, ଖ୍ୟାତି, କେତୁରୂପ, ଜାନୁଜଂଘ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ତାମସ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ପଞ୍ଚମେ ଵାପି ମୈତ୍ରେଯ ରୈଵତୋ ନାମ ନାମତଃ । ମନୁର୍ଵିଭୁଶ୍ଚ ତତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଵାଂଶ୍ଚାତ୍ରାନ୍ତରେ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ରୈବତ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ବିଭୁ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ ।
ଅମିତାଭା ଭୂତରଯା ଵୈକୁଣ୍ଠାଃ ସୁସମେଧସଃ । ଏତେ ଦେଵଗଣାସ୍ତତ୍ର ଚତୁର୍ଦଶ ଚତୁର୍ଦଶ ॥ ୩,୧.
ଅମିତାଭା, ଭୂତରୟା, ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ସୁସମେଧସ—ଏମାନେ ସେଠିରେ ଚଉଦ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ ।
ହିରଣ୍ଯରୋମା ଵେଦାଶ୍ରିରୂର୍ଧ୍ଵବାହୁସ୍ତଥାଵରଃ । ଵେଦବାହୁଃ ସୁଧାମା ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚ ମହାମୁନିଃ । ଏତେ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଵିପ୍ର ତତ୍ରାସନ୍ରୈଵତେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ହିରଣ୍ୟରୋମା, ବେଦାଶ୍ରୀ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବେଦବାହୁ, ସୁଧାମା, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ—ଏମାନେ ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।
ବଲବନ୍ଧୁଶ୍ଚ ସଂଭାଵ୍ଯଃ ସତ୍ଯକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ତତ୍ସୁତାଃ । ନରେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ବଭୂଵୁର୍ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୩,୧.
ବଳବନ୍ଧୁ, ସଂଭାବ୍ୟ, ସତ୍ୟକା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେଇଥିଲେ ।
ସ୍ଵାରୋଚିଷଶ୍ଚୌତ୍ତମଶ୍ଚ ତାମସୋ ରୈଵତସ୍ତଥା । ପ୍ରିଯଵ୍ରତାନ୍ଵଯା ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରୋ ମନଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ—ଏହି ଚାରି ମନୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୁମାରାଧ୍ଯ ତପସା ସ ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାନେତାଲ୍ଲଂବ୍ଧଵାନାତ୍ମଵଂଶଜାନ୍ ॥ ୩,୧.
ରାଜା ଋଷି ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତପସ୍ୟା କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ବଂଶର ପୁଅମାନେକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ।
ଷଷ୍ଠେ ମନ୍ଵଂରତେ ଚାସୀଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷାଖ୍ଯସ୍ତଥା ମନୁଃ । ମନୋଜଵସ୍ତଥୈଵେନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଵାନପି ନିବୋଧ ମେ ॥ ୩,୧.
ଛଅଟିଏ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଚାକ୍ଷୁଷ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ମନୋଜବ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।
ଆପ୍ଯାଃ ପ୍ରସୂତା ଭଵ୍ଯାଶ୍ଚ ପୃଥୁକାଶ୍ଚା ଦିଵୌକସଃ । ମହାନୁଭାଵା ଲେଖାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ହ୍ଯଷ୍ଟକା ଗଣାଃ ॥ ୩,୧.
ଆପ୍ୟା, ପ୍ରସୂତ, ଭବ୍ୟା, ପୃଥୁକା ଓ ଲେଖା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା, ଅନ୍ୟ ତିନି ସହିତ ମିଶି ଏଠାରେ ଆଠ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ ।
ସୁମେଧା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ହଵିଷ୍ମାନୁତ୍ତମୋ ମଧୁଃ । ଅତିନାମା ସହିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ସପ୍ତାସନ୍ନିତି ଚର୍ଷଯଃ ॥ ୩,୧.
ସୁମେଧା, ବିରଜା, ହବିଷ୍ମାନ, ଉତ୍ତମ, ମଧୁ, ଅତିନାମା ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ଏମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।
ଊରୁଃ ପୂରୁଃ ଶତଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରମୁଖାଃ ସୁମହାବଲାଃ । ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ମନୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ପୃଥିଵୀପତଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ଉରୁ, ପୁରୁ ଓ ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଇଥିଲେ ।
ଵିଵସ୍ଵତଃ ସୁତୋ ଵିପ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ମନୁଃ ସଂଵର୍ତତେ ଧୀମାନ୍ ସାଂପ୍ରତଂ ସପ୍ତମେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଏହି ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରର ମନୁ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି ।
ଆଦିତ୍ଯଵସୁରୁଦ୍ରାଦ୍ଯା ଦେଵାଶ୍ଚାତ୍ର ମହାମୁନେ । ପୁରନ୍ଦରସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ମୈତ୍ରେଯ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ ॥ ୩,୧.
ଓ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ପୁରନ୍ଦର, ତିରିଶି ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଵଶିଷ୍ଠଃ କାଶ୍ଯପୋଥାତ୍ରିର୍ଜମଦଗ୍ନିଃ ସଗୌତମଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଭରଦ୍ଵାଜୌ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ବଶିଷ୍ଠ, କାଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଜମଦଗ୍ନି, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ—ଏହି ସାତ ଜଣେ ହେଲେ ସପ୍ତ ଋଷି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଶ୍ଚ ନୃଗଶ୍ଚୈଵ ଧୃଷ୍ଟଃ ଶର୍ଯାତିରେଵ ଚ । ନରିଷ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଖ୍ଯାତୋ ନାଭାଗୋରିଷ୍ଟ ଏଵ ଚ ॥ ୩,୧.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଭାଗ ଓ ଇଷ୍ଟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
କରୂଷଶ୍ଚ ପୃଷଧ୍ରଶ୍ଚ ସୁମହାଂଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ । ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯୈତେ ନଵ ପୁତ୍ରାଃ ସୁଧାର୍ମିକାଃ ॥ ୩,୧.
କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ସୁମହାନ୍—ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ନଉ ଜଣେ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ଧର୍ମିକ ପୁଅ।
ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିରନୌପମ୍ଯା ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତା ସ୍ଥିତୌ ସ୍ଥିତା । ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵଶେଷେଷୁ ଦେଵତ୍ଵେନାଧିତିଷ୍ଠତି ॥ ୩,୧.
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅପୂର୍ବ ଓ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଭରିପୂର; ସେ ତିନି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତା ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ।
ଅଂଶେନ ତସ୍ଯା ଜଜ୍ଞେଽସୌ ଯଜ୍ଞଃସ୍ଵାଯଂଭୁଵେନ୍ତରେ । ଆକୂତ୍ଯାଂ ମାନସୋ ଦେଵ ଉତ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରଥମେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହି ଶକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା; ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆକୂତିରୁ ମନସ୍ଜନ୍ମ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତତଃ ପୁନଃ ସ ଵୈ ଦେଵଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ଵାରୋଚିଷେନ୍ତରେ । ତୁଷିତାଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ହ୍ଯାଜିଷସ୍ତୁଷିତୈଃ ସହ ॥ ୩,୧.
ପରେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଦେବତା ତୁଷିତାରୁ ଆଜିତ ଭାବେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଔତ୍ତମପ୍ଯନ୍ତରେ ଦେଵସ୍ତୁଷିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ସ ଵୈ । ସତ୍ଯାଯାମଭଵତ୍ସତ୍ଯଃ ସତ୍ଯୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ ॥ ୩,୧.
ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସେ ଦେବତା ପୁନି ତୁଷିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସତ୍ୟାରେ ସେ ସତ୍ୟ ହେଲେ, ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।