ପରାଶର ଉଵାଚ । ଇତୀରିତସ୍ତେନ ସ ରାଜଵର୍ଯ୍ଯ ସ୍ତତ୍ଯାଜ ଭେଦଂ ପରମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଃ । ସ ଚାପି ଜାତିସ୍ମରଣାପ୍ତବୋଧ- ସ୍ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମନ୍ଯପଵର୍ଗମାପ
ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଭିନ୍ନତାର ଭାବକୁ ଛାଡି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଲେ; ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ଇତି ଭରତଃନରେନ୍ଦ୍ରସାରଵୃତ୍ତଂ କଥଯତି ଯଶ୍ଵ ଶ୍ଵୃଣୋତି ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ । ସ ଵିମଲମତିରେତି ନାତ୍ମମୋହଂ ଭଵତି ଚ ସଂସରଣେଷୁ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ କେହି ଏହି ଭାରତ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଉତ୍ତମ କଥା କହିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ନିର୍ମଳ ମନ ପାଇବେ, ଆତ୍ମାର ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଓ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ କଥିତା ଗୁରୁଣା ସମ୍ଯଗ୍ଭୂସମୁଦ୍ରାଦିସଂସ୍ଥିତିଃ । ସୂର୍ଯାଦିନାଂ ଚ ସଂସ୍ଥାନଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚାତିଵିସ୍ତରାତ୍ ॥ ୩,୧.
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଗୁରୁଦେବ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରୂପ ଏବଂ ତାରାମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି।
ଦେଵାଦୀନାଂ ତଥା ସୃଷ୍ଟିର୍ଋଷୀଣାଂ ଚାପି ଵର୍ଣିତା । ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତସ୍ଯ ଚ ॥ ୩,୧.
ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଏହା ସବୁ ବିବରଣା କରାଯାଇଛି।
ଧ୍ରୁଵପ୍ରହ୍ଲାଦଚରିତଂ ଵିସ୍ତରାଚ୍ଚ ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯଶେଷାଣି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ ୩,୧.
ଧ୍ରୁବ ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ କଥା ତୁମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛ; ଏବେ ମୁଁ ଅନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାଂଶ୍ଚୈଵ ଶକ୩ ଏଵପୁରୋଗମାନ୍ । ଭଵତା କଥିତାନେତାଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଗୁରୋ ॥ ୩,୧.
ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ନେତା ଓ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଦେବ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଅତୀତାନାଗତାନୀହ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଵୈ । ତାନ୍ଯହଂ ଭଵତଃ ସମ୍ଯକ୍ଲଥଯାମି ଯଥା କ୍ରମମ୍ ॥ ୩,୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି ଓ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଆସିବାକୁ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ କହିବି।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଂ ପରଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ତଥା । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ତଥା ॥ ୩,୧.
ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ତାପରେ ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ତାପରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ଥିଲେ।
ଷଡେତେ ମନଵୋତୀତାଃ ସାଂପ୍ରତଂ ତୁ ରଵେଃ ସୁତଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଯଂ ଯସ୍ତ୍ଵେତତ୍ମପ୍ତମଂ ଵର୍ତତେନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୧.
ଏହି ଛଅ ଜଣ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈବସ୍ବତ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ମନୁ।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ତୁ କଥିତଂ କଲ୍ପାଦାଵନ୍ତରଂ ମଯା । ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଵତ୍କଥିତା ମଯା ॥ ୩,୧.
ମୁଁ କଲ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର, ଦେବତାମାନେ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵର୍ଷିଂସ୍ତତ୍ସୁତାଂସ୍ତଥା ॥ ୩,୧.
ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ପାରାଵତାଃ ସତୁଷିତା ଦେଵାଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ । ଵିପଶ୍ଚିତ୍ତତ୍ର ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଯାସୀନ୍ମହାବଲଃ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପାରାବତ ଓ ସତୁଷିତ ଦେବତା ଥିଲେ; ସେଠାରେ ବିପଶ୍ଚିତ ବଡ଼ ପ୍ରଭଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
ଊର୍ଜସ୍ତଂଭସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ଵାତୋଥ* ପୃଷଭସ୍ତଥା । (*ପାଠ. ଦତ୍ତୋଗ୍ନୀ ଋଷଭସ୍ତଥା) ନିରଯଶ୍ଚ ପରୀଵାଂଶ୍ଚ ତତ୍ର ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽଭଵନ୍ ॥ ୩,୧.
ଉର୍ଜ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, ବାତ, ଋଷଭ, ନିରୟ ଓ ପରୀବାନ୍—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସେହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ।
ଚୈତ୍ରକିଂପୁରୁଷାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁତାଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ଦ୍ଵିତୀଯମେତଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତମନ୍ତରଂ ଶୃଣୁ ଚୋତ୍ତମମ୍ ॥ ୩,୧.
ଚୈତ୍ର, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱାରୋଚିଷଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ; ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି—ଏବେ ତୃତୀୟଟି ଶୁଣ।
ତୃତୀଯେପ୍ଯନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୁତ୍ତମୋ ନାମ ଯୋ ମନୁଃ । ସୁଶାନ୍ତିର୍ନାମ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମୈତ୍ରେଯାସୀତ୍ସୁତାଞ୍ଛୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ହେଉଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ସୁଶାନ୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ଏବେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
ସୁଧାମାନସ୍ତଥା ସତ୍ଯା ଜପାଶ୍ଚାଥ ପ୍ରତର୍ଦନାଃ । ଵଶଵର୍ତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୧.
ସୁଧାମାନ, ସତ୍ୟା, ଜପା, ପ୍ରତର୍ଦନ ଓ ବଶବର୍ତ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି ।
ଵସିଷ୍ଠତନଯା ହ୍ଯେତେ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଭଵନ୍ । ଅଜଃ ପରଶୁଦୀପ୍ତାଦ୍ଯାସ୍ତଥୋତ୍ତମମନୋଃ ସୁତାଃ ॥ ୩,୧.
ଏମାନେ ସବୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ । ଅଜ, ପରଶୁଦୀପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ।
ତାମସସ୍ଯାନ୍ତରେ ଦେଵାଃ ସୁପାରା ହରଯସ୍ତଥା । ସତ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଧିଯଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତଵିଂଶତିକା ଗଣାଃ ॥ ୩,୧.
ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ସୁପାର, ହରୟ, ସତ୍ୟ ଓ ସୁଧିୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ସେଠି ସପ୍ତବିଂଶତି ଗୋଷ୍ଠୀ ଦେବମାନେ ଥିଲେ ।
ଶିଵିରିନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ଚାସୀଚ୍ଛତଯଜ୍ଞୋପଲକ୍ଷମଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ଯେ ତେଷାଂ ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମ ଥିଲା ଶିବି, ଯିଏ ଶତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉଥିଲେ । ଏବେ ସେ ସମୟର ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ଧାମା ପୁଥୁଃ କାତ୍ଯଶ୍ଚୈତ୍ରୋଗ୍ନିର୍ଧନକସ୍ତଥା । ପୀଵରଶ୍ଚର୍ଷଯୋ ହ୍ଯେତେ ସପ୍ତ ତତ୍ରାପି ଚାନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା, ପୁଥୁ, କାତ୍ୟ, ଚିତ୍ରାଗ୍ନି, ଧନକ, ପୀବର ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।
ନରଃ ଖ୍ଯାତିଃ କେତୁରୂପୋ ଜାନୁଜଙ୍ଘାଦଯସ୍ତଥା । ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତାମସସ୍ଯାସନ୍ନାଜାନଃ ସୁମହାବଲାଃ ॥ ୩,୧.
ନର, ଖ୍ୟାତି, କେତୁରୂପ, ଜାନୁଜଂଘ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ତାମସ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ପଞ୍ଚମେ ଵାପି ମୈତ୍ରେଯ ରୈଵତୋ ନାମ ନାମତଃ । ମନୁର୍ଵିଭୁଶ୍ଚ ତତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଵାଂଶ୍ଚାତ୍ରାନ୍ତରେ ଶୃଣୁ ॥ ୩,୧.
ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ରୈବତ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ବିଭୁ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ ।
ଅମିତାଭା ଭୂତରଯା ଵୈକୁଣ୍ଠାଃ ସୁସମେଧସଃ । ଏତେ ଦେଵଗଣାସ୍ତତ୍ର ଚତୁର୍ଦଶ ଚତୁର୍ଦଶ ॥ ୩,୧.
ଅମିତାଭା, ଭୂତରୟା, ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ସୁସମେଧସ—ଏମାନେ ସେଠିରେ ଚଉଦ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ ।
ହିରଣ୍ଯରୋମା ଵେଦାଶ୍ରିରୂର୍ଧ୍ଵବାହୁସ୍ତଥାଵରଃ । ଵେଦବାହୁଃ ସୁଧାମା ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚ ମହାମୁନିଃ । ଏତେ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଵିପ୍ର ତତ୍ରାସନ୍ରୈଵତେନ୍ତରେ ॥ ୩,୧.
ହିରଣ୍ୟରୋମା, ବେଦାଶ୍ରୀ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବେଦବାହୁ, ସୁଧାମା, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ—ଏମାନେ ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।
ବଲବନ୍ଧୁଶ୍ଚ ସଂଭାଵ୍ଯଃ ସତ୍ଯକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ତତ୍ସୁତାଃ । ନରେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ବଭୂଵୁର୍ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୩,୧.
ବଳବନ୍ଧୁ, ସଂଭାବ୍ୟ, ସତ୍ୟକା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେଇଥିଲେ ।
ସ୍ଵାରୋଚିଷଶ୍ଚୌତ୍ତମଶ୍ଚ ତାମସୋ ରୈଵତସ୍ତଥା । ପ୍ରିଯଵ୍ରତାନ୍ଵଯା ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରୋ ମନଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୩,୧.
ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ—ଏହି ଚାରି ମନୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୁମାରାଧ୍ଯ ତପସା ସ ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାନେତାଲ୍ଲଂବ୍ଧଵାନାତ୍ମଵଂଶଜାନ୍ ॥ ୩,୧.
ରାଜା ଋଷି ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତପସ୍ୟା କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ବଂଶର ପୁଅମାନେକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ।
ଷଷ୍ଠେ ମନ୍ଵଂରତେ ଚାସୀଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷାଖ୍ଯସ୍ତଥା ମନୁଃ । ମନୋଜଵସ୍ତଥୈଵେନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଵାନପି ନିବୋଧ ମେ ॥ ୩,୧.
ଛଅଟିଏ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଚାକ୍ଷୁଷ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ମନୋଜବ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।
ଆପ୍ଯାଃ ପ୍ରସୂତା ଭଵ୍ଯାଶ୍ଚ ପୃଥୁକାଶ୍ଚା ଦିଵୌକସଃ । ମହାନୁଭାଵା ଲେଖାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ହ୍ଯଷ୍ଟକା ଗଣାଃ ॥ ୩,୧.
ଆପ୍ୟା, ପ୍ରସୂତ, ଭବ୍ୟା, ପୃଥୁକା ଓ ଲେଖା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା, ଅନ୍ୟ ତିନି ସହିତ ମିଶି ଏଠାରେ ଆଠ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ ।
ସୁମେଧା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ହଵିଷ୍ମାନୁତ୍ତମୋ ମଧୁଃ । ଅତିନାମା ସହିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ସପ୍ତାସନ୍ନିତି ଚର୍ଷଯଃ ॥ ୩,୧.
ସୁମେଧା, ବିରଜା, ହବିଷ୍ମାନ, ଉତ୍ତମ, ମଧୁ, ଅତିନାମା ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ଏମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ ।