ଦୂରେ ସ୍ଥିତଂ ମହାଭାଗଂ ଜଂନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦ ଵର୍ଜ୍ଜକମ୍ । କ୍ଷୁ ତ୍କ୍ଷାମକଣ୍ଠମାଯାନ୍ତମରାଣ୍ଯାତ୍ ସସମିତୁକୁଶମ୍
ସେ ଦୂରରେ ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇ ଦାନ୍ତିଲେ, ଗଳା ଶୁଖିଯାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରୁ ଦରି, କୁଶ ଓ ସମିତ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଵା ନିଦାଘଂ ସ ଋଭୁରୁପଗମ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ କସ୍ମାଦେକାନ୍ତେ ସ୍ଥୀଯତେ ଭଵତା ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଭୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଠି ଏକାକି କାହିଁକି ଦାନ୍ତିଛ?'
ବୋ ଵିପ୍ର ! ଜନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦୋ ମହାନେଷ ମହନିଷ ଜନିଶ୍ଵରେ । ପ୍ରଵିଵିକ୍ଷୌ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ଭିଡ଼ ଅଛି, ଏହି ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ସହରର ବାହାରେ ଦାନ୍ତିଛି।'
ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ମତୋ ମମ
'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କୁହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଭାବେ।'
ଯୋଽଯଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୁନ୍ମତ୍ତମଦ୍ରିଶ୍ଵୃଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛିର୍ତମ୍ । ଅଧିରୂଢୋ ନରେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ପରଲୋକସ୍ତଥେତରଃ
'ଯିଏ ବଡ଼ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଗିରି ଶିଖର ପରି ଉଁଚା, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ।'
ଏତୌ ହି ଗଜ-ରାଜାନୌ ଯୁଗପଦୂ ଦଶିତୌ ମମ । ବଵତା ନ ଵିଶେଷେଣ ପୃଥକୂଚିହ୍ନପିଲକ୍ଷଣୌ
'ଏହି ଦୁଇଜଣ, ରାଜା ଓ ହାତୀ, ମୋ ପାଖରେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରୁନାହାଁ।'
ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗ ! ଵିଶେଷୋ ଭଵତାନଯୋଃ । ଜ୍ଞାତୁ ମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ କୋଽତ୍ର ଗଜଃ କୋ ଵା ନରାଧିପଃ
'ତେଣୁ, ହେ ମହାନ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ'ଣ, ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କିଏ ହାତୀ ଏବଂ କିଏ ରାଜା।'
ଗଜୋ ଯୋଽଯମଧୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଉପର୍ଯ୍ଯସ୍ଯୈଷ ଭୂପତିଃ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଳେ ଯିଏ ଅଛି ସେ ହାତୀ; ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା।'
ଜାନାମ୍ଯହଂ ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତଥା ମାମଵବୋଧମ । ଅଵଃଶହ୍ଦନିଗଦ୍ଯ କିଂ କିଞ୍ଚୋଦ୍ଧ୍ଵ ମଭିଧୀଯତେ
'ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ପରି ଜାଣେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି କାହିଁକି କହୁଛ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କ'ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସହସାରୁହ୍ମ ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ତ ଋବୁମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ କଥଯାମ୍ଯେଷ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ରୁଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୁଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଥିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।'
ଉପର୍ଯ୍ଯହଂ ଯଥା ରାଜା ତ୍ଵମଧଃ କୂଞ୍ଜରୋ ଯଥା । ଅଵବୋଧାଯ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଦସିତୋ ମଯା
'ଯେପରି ଏବେ ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ, ହାତୀ ପରି, ଏଭଳି ଉଦାହରଣ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଖାଇଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ବୁଝିବାକୁ।'
ତ୍ଵଂ ରାଜେଵ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ସ୍ଥିତୋଽହଂ ଗଜଵଦ୍ ଯଦି । ତଦେତତ୍ ତ୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କତମସ୍ତ୍ଵମହଂ ତତା
'ଯଦି ତୁମେ ରାଜା ପରି ଓ ମୁଁ ହାତୀ ପରି ଦାନ୍ତିଛି, ତେବେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ତୁମେ ଏବଂ କିଏ ମୁଁ, ଏହା କୁହ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସତ୍ଵରଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଗୃହ୍ମ ଚରଣାଵୁଭୌ । ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ଭଗଵାନାଚାର୍ଯ୍ଯସ୍ତ୍ଵମୃବୁଧ୍ରୁର୍ଵମ୍
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପାଦ ଧରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ହେଉଛ ଆଦରଣୀୟ ଗୁରୁ ଋଭୁ, ମୁଁ ହେଉଛି ନିଦାଘ।'
ନାନ୍ଯସ୍ଯାଦୂ ତସଂସ୍କାରସ୍କୃତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଯଥାଚାର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ତନ ତ୍ଵାଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତମହ ଗୁରୁମ୍ ।। 16 ତଵୋପଦେଶଦାନାଯ ପୂର୍ଵ୍ଵଶୁଶ୍ରୂଷଣାଦୃତଃ । ଗୁରୁସ୍ତେଽହମୃଭୁର୍ନାମ୍ରା ନିଦାଘ! ସମୁପାଗତଃ
'ଅନ୍ୟ କାହାର ମନ ଏତେ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମନ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁରୁ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ। ତୁମ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ, ଆଗରୁ ଯେପରି ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣୁଥିଲି, ମୁଁ ନିଦାଘ ପାଇଁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଋଭୁ ହୋଇ ଆସିଛ।'
ତଦେତଦୁପଦିଷ୍ଟଂ ସଙ୍କ୍ଷ ପେଣ ମହାମତେ । ପରମାର୍ଥସାରଭୂତଂ ଯଦଦୂତୈମଶେଷତଃ
'ଏହିପରି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ସାର ଉପଦେଶ ଦେଇଛି, ଯେପରି ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଛି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ଵିଦ୍ରାନ୍ ନିଦାଘଂ ସ ଋବୁର୍ଗୁରୁଃ । ନଦାଘୋଽପ୍ଯୁପଦେଶୀନ ତେନାଦୂତୈପରୋଽଭଵତ୍
ଏଭଳି କହି, ଗୁରୁ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ନିଦାଘ ଉପଦେଶ ପାଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ହେଲେ।
ସର୍ଵ୍ଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ଦଦୃଶେ ସ ତଦାନ୍ମନଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମପରୋ ମୁକ୍ତିପଵାପ ପରମାଂ ଦ୍ରିଜ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏକାଟିଆ ଭାବରେ ଦେଖିଲା; ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ତଥା ତ୍ଵମପି ଧର୍ମ୍ମଜ୍ଞ ! ତୁଲ୍ଯାତ୍ମରିପୁବାନ୍ଧଵଃ । ଭଵ ସର୍ଵ୍ଵଗତଂ ଜାନନ୍ନାତ୍ମାନମଵନୀପତେ
ତେଣୁ, ହେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ରାଜନ୍! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ହେବା।
ସିତନୀଲାଦିଭେଦେନ ଯଥୈକଃ ଦୃଶ୍ଯତେ ନଭଃ । ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟିଭିରାତ୍ମାପି ତଥୈକଂ ସନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ ସିଧା, ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ; ସେପରି ଏକାଟିଆ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏକଃ ସମସ୍ତଂ ଯଦିହାସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ ତଦଚ୍ଯୁତୋ ନାସ୍ତି ପରଂ ତତୋଽନ୍ଯତ୍ । ସୋଽହଂ ସ ଚ ତ୍ଵଂ ସ ଚ ସର୍ଵ୍ଵମେତ- ଦାତ୍ମଖରୂପଂ ତ୍ଯଜ ଭେଦମୋହମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଏକାଟିଆ କିଛି ଅଛି, ସେହିଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ସେ, ତୁମେ ସେ, ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେଇ; ତେଣୁ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନରୁ ହେଉଥିବା ଭିନ୍ନତାର ମୋହକୁ ଛାଡ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଇତୀରିତସ୍ତେନ ସ ରାଜଵର୍ଯ୍ଯ ସ୍ତତ୍ଯାଜ ଭେଦଂ ପରମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଃ । ସ ଚାପି ଜାତିସ୍ମରଣାପ୍ତବୋଧ- ସ୍ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମନ୍ଯପଵର୍ଗମାପ
ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଭିନ୍ନତାର ଭାବକୁ ଛାଡି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଲେ; ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ଇତି ଭରତଃନରେନ୍ଦ୍ରସାରଵୃତ୍ତଂ କଥଯତି ଯଶ୍ଵ ଶ୍ଵୃଣୋତି ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ । ସ ଵିମଲମତିରେତି ନାତ୍ମମୋହଂ ଭଵତି ଚ ସଂସରଣେଷୁ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ କେହି ଏହି ଭାରତ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଉତ୍ତମ କଥା କହିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ନିର୍ମଳ ମନ ପାଇବେ, ଆତ୍ମାର ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଓ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ।
ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ କଥିତା ଗୁରୁଣା ସମ୍ଯଗ୍ଭୂସମୁଦ୍ରାଦିସଂସ୍ଥିତିଃ । ସୂର୍ଯାଦିନାଂ ଚ ସଂସ୍ଥାନଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚାତିଵିସ୍ତରାତ୍ ॥ ୩,୧.
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଗୁରୁଦେବ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରୂପ ଏବଂ ତାରାମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି।
ଦେଵାଦୀନାଂ ତଥା ସୃଷ୍ଟିର୍ଋଷୀଣାଂ ଚାପି ଵର୍ଣିତା । ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତସ୍ଯ ଚ ॥ ୩,୧.
ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଏହା ସବୁ ବିବରଣା କରାଯାଇଛି।
ଧ୍ରୁଵପ୍ରହ୍ଲାଦଚରିତଂ ଵିସ୍ତରାଚ୍ଚ ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯଶେଷାଣି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ ୩,୧.
ଧ୍ରୁବ ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ କଥା ତୁମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛ; ଏବେ ମୁଁ ଅନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପାଂଶ୍ଚୈଵ ଶକ୩ ଏଵପୁରୋଗମାନ୍ । ଭଵତା କଥିତାନେତାଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଗୁରୋ ॥ ୩,୧.
ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ନେତା ଓ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଦେବ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଅତୀତାନାଗତାନୀହ ଯାନି ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଵୈ । ତାନ୍ଯହଂ ଭଵତଃ ସମ୍ଯକ୍ଲଥଯାମି ଯଥା କ୍ରମମ୍ ॥ ୩,୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି ଓ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଆସିବାକୁ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ କହିବି।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଂ ପରଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ତଥା । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ତଥା ॥ ୩,୧.
ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ତାପରେ ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ତାପରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ଥିଲେ।
ଷଡେତେ ମନଵୋତୀତାଃ ସାଂପ୍ରତଂ ତୁ ରଵେଃ ସୁତଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେଯଂ ଯସ୍ତ୍ଵେତତ୍ମପ୍ତମଂ ଵର୍ତତେନ୍ତରମ୍ ॥ ୩,୧.
ଏହି ଛଅ ଜଣ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈବସ୍ବତ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ମନୁ।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ତୁ କଥିତଂ କଲ୍ପାଦାଵନ୍ତରଂ ମଯା । ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଵତ୍କଥିତା ମଯା ॥ ୩,୧.
ମୁଁ କଲ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର, ଦେବତାମାନେ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।