ମୃନ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦୂନ୍ମୃଦା ଲିପ୍ତ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣଭିଃ
ମାଟିର ଘରକୁ ଯଦି ମାଟି ଲେପିଦିଅଯାଏ, ତେବେ ଘର ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
. ଯଵ-ଗୋଧୂମ-ମୁଦୂଗାଦି ଘୃତଂ ତୈଲଂ ପଯୋ ଦଧି । ଗୁଡ ଫଲାଦୀନି ତଥା ପାର୍ଥିଵାଃ ପରମାଣଵଃ
ଯବ, ଗହମ, ଡାଲ, ଘିଅ, ତେଲ, ଦୁଧ, ଦହି, ଗୁଡ଼, ଫଳ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ତଦେତଦୂ ଭଵତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୃଷ୍ଟାମୃଷ୍ଟଵିଚାରି ଯତ୍ । ତନ୍ମନଃ ସମାତାଲମ୍ବି କାର୍ଯ୍ଯଂ ସାମ୍ଯଂ ହି ମୁକ୍ତଯ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମିଠା ଓ ଅମିଠା ଭେଦ ବିଚାର କର; ମନକୁ ସମଭାବରେ ରଖ, କାରଣ ସମତା ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।
ଇତାଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚ୍ସ୍ତସ୍ଯ ପରମାର୍ଥାଶ୍ରିତଂ ନୃଫ! ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଭାଗେ ନିଦାଘୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି, ରାଜା ନିଦାଘ ମହାନ୍ତଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—
ପ୍ରସୀଦ ମଦ୍ଧିତାର୍ଥାଯ କଥ୍ଯତାଂ ଯସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ । ନଷ୍ଟୋ ମୋହସ୍ତଵାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚାଂସ୍ଯେତାନି ମେ ଦ୍ରିଜ
ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୋର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଗଲା।
ଋଭୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ରିଜ! ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ
ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋଭୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଯିବି, କାରଣ ତୁମକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଦେଲି।
ଏଵମେକମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦି ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିଦାଘେନ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃ ସରମ୍ । ପୂଜିତଃ ପରଯା ଭତଯା ଇଚ୍ଛାତଃ ପ୍ରଯଯାଵୃଭୁଃ
ଏଭଳି କହି, ନିଦାଘ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ ଋଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଋଭୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲିଗଲେ।
ଋବୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ର ତୁ ସମତୀତେ ନରେଶ୍ଵର! ନିଦାଘଜ୍ଞାନଦାନାଯ ତଦେଵ ନଗରଂ ଯଯୌ
ହେ ରାଜା, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ସେଇ ସହରକୁ ପୁଣି ଗଲେ।
ନଗରସ୍ଯ ଵହିଃ ସୋଽଥ ନିଦାଘଂ ଦଦୃଶେ ମୁନିଃ । ମହାବଲପରୀଵାରେ ପୁରଂ ଵିଶତି ପାର୍ଥିଵେ
ତାପରେ, ସହରର ବାହାରେ ମୁନି ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଦଳ ସହିତ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ।
ଦୂରେ ସ୍ଥିତଂ ମହାଭାଗଂ ଜଂନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦ ଵର୍ଜ୍ଜକମ୍ । କ୍ଷୁ ତ୍କ୍ଷାମକଣ୍ଠମାଯାନ୍ତମରାଣ୍ଯାତ୍ ସସମିତୁକୁଶମ୍
ସେ ଦୂରରେ ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇ ଦାନ୍ତିଲେ, ଗଳା ଶୁଖିଯାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରୁ ଦରି, କୁଶ ଓ ସମିତ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଵା ନିଦାଘଂ ସ ଋଭୁରୁପଗମ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ କସ୍ମାଦେକାନ୍ତେ ସ୍ଥୀଯତେ ଭଵତା ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଭୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଠି ଏକାକି କାହିଁକି ଦାନ୍ତିଛ?'
ବୋ ଵିପ୍ର ! ଜନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦୋ ମହାନେଷ ମହନିଷ ଜନିଶ୍ଵରେ । ପ୍ରଵିଵିକ୍ଷୌ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ଭିଡ଼ ଅଛି, ଏହି ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ସହରର ବାହାରେ ଦାନ୍ତିଛି।'
ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ମତୋ ମମ
'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କୁହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଭାବେ।'
ଯୋଽଯଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୁନ୍ମତ୍ତମଦ୍ରିଶ୍ଵୃଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛିର୍ତମ୍ । ଅଧିରୂଢୋ ନରେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ପରଲୋକସ୍ତଥେତରଃ
'ଯିଏ ବଡ଼ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଗିରି ଶିଖର ପରି ଉଁଚା, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ।'
ଏତୌ ହି ଗଜ-ରାଜାନୌ ଯୁଗପଦୂ ଦଶିତୌ ମମ । ବଵତା ନ ଵିଶେଷେଣ ପୃଥକୂଚିହ୍ନପିଲକ୍ଷଣୌ
'ଏହି ଦୁଇଜଣ, ରାଜା ଓ ହାତୀ, ମୋ ପାଖରେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରୁନାହାଁ।'
ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗ ! ଵିଶେଷୋ ଭଵତାନଯୋଃ । ଜ୍ଞାତୁ ମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ କୋଽତ୍ର ଗଜଃ କୋ ଵା ନରାଧିପଃ
'ତେଣୁ, ହେ ମହାନ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ'ଣ, ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କିଏ ହାତୀ ଏବଂ କିଏ ରାଜା।'
ଗଜୋ ଯୋଽଯମଧୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଉପର୍ଯ୍ଯସ୍ଯୈଷ ଭୂପତିଃ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଳେ ଯିଏ ଅଛି ସେ ହାତୀ; ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା।'
ଜାନାମ୍ଯହଂ ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତଥା ମାମଵବୋଧମ । ଅଵଃଶହ୍ଦନିଗଦ୍ଯ କିଂ କିଞ୍ଚୋଦ୍ଧ୍ଵ ମଭିଧୀଯତେ
'ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ପରି ଜାଣେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି କାହିଁକି କହୁଛ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କ'ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସହସାରୁହ୍ମ ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ତ ଋବୁମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ କଥଯାମ୍ଯେଷ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ରୁଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୁଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଥିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।'
ଉପର୍ଯ୍ଯହଂ ଯଥା ରାଜା ତ୍ଵମଧଃ କୂଞ୍ଜରୋ ଯଥା । ଅଵବୋଧାଯ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଦସିତୋ ମଯା
'ଯେପରି ଏବେ ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ, ହାତୀ ପରି, ଏଭଳି ଉଦାହରଣ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଖାଇଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ବୁଝିବାକୁ।'
ତ୍ଵଂ ରାଜେଵ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ସ୍ଥିତୋଽହଂ ଗଜଵଦ୍ ଯଦି । ତଦେତତ୍ ତ୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କତମସ୍ତ୍ଵମହଂ ତତା
'ଯଦି ତୁମେ ରାଜା ପରି ଓ ମୁଁ ହାତୀ ପରି ଦାନ୍ତିଛି, ତେବେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ତୁମେ ଏବଂ କିଏ ମୁଁ, ଏହା କୁହ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସତ୍ଵରଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଗୃହ୍ମ ଚରଣାଵୁଭୌ । ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ଭଗଵାନାଚାର୍ଯ୍ଯସ୍ତ୍ଵମୃବୁଧ୍ରୁର୍ଵମ୍
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପାଦ ଧରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ହେଉଛ ଆଦରଣୀୟ ଗୁରୁ ଋଭୁ, ମୁଁ ହେଉଛି ନିଦାଘ।'
ନାନ୍ଯସ୍ଯାଦୂ ତସଂସ୍କାରସ୍କୃତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଯଥାଚାର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ତନ ତ୍ଵାଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତମହ ଗୁରୁମ୍ ।। 16 ତଵୋପଦେଶଦାନାଯ ପୂର୍ଵ୍ଵଶୁଶ୍ରୂଷଣାଦୃତଃ । ଗୁରୁସ୍ତେଽହମୃଭୁର୍ନାମ୍ରା ନିଦାଘ! ସମୁପାଗତଃ
'ଅନ୍ୟ କାହାର ମନ ଏତେ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମନ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁରୁ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ। ତୁମ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ, ଆଗରୁ ଯେପରି ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣୁଥିଲି, ମୁଁ ନିଦାଘ ପାଇଁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଋଭୁ ହୋଇ ଆସିଛ।'
ତଦେତଦୁପଦିଷ୍ଟଂ ସଙ୍କ୍ଷ ପେଣ ମହାମତେ । ପରମାର୍ଥସାରଭୂତଂ ଯଦଦୂତୈମଶେଷତଃ
'ଏହିପରି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ସାର ଉପଦେଶ ଦେଇଛି, ଯେପରି ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଛି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ଵିଦ୍ରାନ୍ ନିଦାଘଂ ସ ଋବୁର୍ଗୁରୁଃ । ନଦାଘୋଽପ୍ଯୁପଦେଶୀନ ତେନାଦୂତୈପରୋଽଭଵତ୍
ଏଭଳି କହି, ଗୁରୁ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ନିଦାଘ ଉପଦେଶ ପାଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ହେଲେ।
ସର୍ଵ୍ଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ଦଦୃଶେ ସ ତଦାନ୍ମନଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମପରୋ ମୁକ୍ତିପଵାପ ପରମାଂ ଦ୍ରିଜ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏକାଟିଆ ଭାବରେ ଦେଖିଲା; ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ତଥା ତ୍ଵମପି ଧର୍ମ୍ମଜ୍ଞ ! ତୁଲ୍ଯାତ୍ମରିପୁବାନ୍ଧଵଃ । ଭଵ ସର୍ଵ୍ଵଗତଂ ଜାନନ୍ନାତ୍ମାନମଵନୀପତେ
ତେଣୁ, ହେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ରାଜନ୍! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ହେବା।
ସିତନୀଲାଦିଭେଦେନ ଯଥୈକଃ ଦୃଶ୍ଯତେ ନଭଃ । ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟିଭିରାତ୍ମାପି ତଥୈକଂ ସନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ ସିଧା, ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ; ସେପରି ଏକାଟିଆ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏକଃ ସମସ୍ତଂ ଯଦିହାସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ ତଦଚ୍ଯୁତୋ ନାସ୍ତି ପରଂ ତତୋଽନ୍ଯତ୍ । ସୋଽହଂ ସ ଚ ତ୍ଵଂ ସ ଚ ସର୍ଵ୍ଵମେତ- ଦାତ୍ମଖରୂପଂ ତ୍ଯଜ ଭେଦମୋହମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଏକାଟିଆ କିଛି ଅଛି, ସେହିଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ସେ, ତୁମେ ସେ, ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେଇ; ତେଣୁ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନରୁ ହେଉଥିବା ଭିନ୍ନତାର ମୋହକୁ ଛାଡ।