ଋବୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦୂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୃପ୍ତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁ ନ୍ନାଭଵତ୍ ତୃପ୍ତିଃ କସ୍ମାନ୍ମାଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଋଭୁ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକ ଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଖାଇଲେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ମୋତେ ଭୋକ ଲାଗିନଥିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିନି—ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି?
ଵହ୍ନିନା ପାର୍ଥିଵେ ଧାତୌ କ୍ଷଯିତେ କ୍ଷୁ ତ୍ସନୁଦ୍ଭଵଃ । ଭଵତ୍ଯମ୍ଭାଂସ ଚ କ୍ଷୀଣୋ ନୃଣାଂ ତୃଡ଼ପି ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦେହର ମାଟି ଅଂଶ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଖରାପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋକ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେହର ଜଳ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ଲୋକଙ୍କର ତିଆଁ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତ୍ତୃଷୌ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ରିଜ । ତତଃ କ୍ଷୁ ତ୍ସମ୍ଭଵାଭାଵାତ୍ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୋକ ଓ ତିଆଁ ଦେହର ଗୁଣ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ଭୋକ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ସଦା ତୃପ୍ତ।
ମନସଃ ସ୍ଵସ୍ଥତା ତୁଷ୍ଟିଶ୍ଵିତ୍ତଧର୍ମ୍ମାଵିମୌ ଦ୍ରିଜ । ଚେତସୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ ପୃଚ୍ଛ ପୁମାନେବିର୍ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ମନର ସନ୍ତୋଷ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ—ଏହି ଦୁଇଟି ମନର ଗୁଣ। ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଟକି ନାହିଁ।
କ୍ଵ ନିଵାସସ୍ତଵେତ୍ଯୁକ୍ତଂ କ୍ଵ ଗନ୍ତାସି ସ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା । କୁ ତଶ୍ଵାଗମ୍ଯତେ ତତ୍ର ତ୍ରିତଯେଽପି ନିବୋଧ ମେ
ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି—'ଆପଣ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି? କେଉଁଠି ଯିବେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି?'—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁମାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵଗତୋ ଵ୍ଯାପା ଆକାଶଵଦଯଂ ଯତଃ । କୁତଃ କୁତ୍ର କ୍ଵ ଗନ୍ତାସୀତ୍ଯେତଦପ୍ଯର୍ଥଵତ୍ କଥମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି, ସେପରି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ତେଣୁ 'କେଉଁଠୁ, କେଉଁଠି, କେଉଁଠିକୁ ଯିବେ'—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ନାହଂ ଗନ୍ତା ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯେଚ ନ ଚ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯେ ନୈଵାହମପ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଯିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ଆସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଏକ ଠାରେ ବନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ ନୁହ, ତୁମେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନୁହ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମଷ୍ଟଂ ନ ମଷ୍ଟମପ୍ଯେଷା ଜିଜ୍ଞାସା ମେ କୃତା ତଵ । କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସୀତି ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ରିଜସତ୍ତମ
‘ମୋର’ ଓ ‘ମୋର ନୁହେଁ’ ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି; ଏହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମସ୍ଵାଦୂଥଵା ମୃଷ୍ଟଂ ଭୁଞ୍ଜତୋଽନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ମୃଷ୍ଟମେଵ ଯଦାମୃଷ୍ଟଂ ତଦୈଵୋଦୂ ଗକାରକମ୍
ଖାଇବା ବେଳେ ଅନ୍ନ ମିଠା ନା ଅମିଠା? ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ମିଠା ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅମିଠା ହୋଇଯାଏ।
ଅମୃଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ମୃଷ୍ଟଂ ମୃଷ୍ଟାଦୁଦ୍ରିଜତେ ଜନଃ । ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ କିମନ୍ନଂ ରୁଚିକାରକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅମିଠା ଅନ୍ନ ଥାଏ, ସେଠି ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ମିଠା ଥିବା ଅନ୍ନକୁ ଲୋକ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଣ ଅନ୍ନକୁ ରୁଚିକର କରେ?
ମୃନ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦୂନ୍ମୃଦା ଲିପ୍ତ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣଭିଃ
ମାଟିର ଘରକୁ ଯଦି ମାଟି ଲେପିଦିଅଯାଏ, ତେବେ ଘର ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
. ଯଵ-ଗୋଧୂମ-ମୁଦୂଗାଦି ଘୃତଂ ତୈଲଂ ପଯୋ ଦଧି । ଗୁଡ ଫଲାଦୀନି ତଥା ପାର୍ଥିଵାଃ ପରମାଣଵଃ
ଯବ, ଗହମ, ଡାଲ, ଘିଅ, ତେଲ, ଦୁଧ, ଦହି, ଗୁଡ଼, ଫଳ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ତଦେତଦୂ ଭଵତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୃଷ୍ଟାମୃଷ୍ଟଵିଚାରି ଯତ୍ । ତନ୍ମନଃ ସମାତାଲମ୍ବି କାର୍ଯ୍ଯଂ ସାମ୍ଯଂ ହି ମୁକ୍ତଯ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମିଠା ଓ ଅମିଠା ଭେଦ ବିଚାର କର; ମନକୁ ସମଭାବରେ ରଖ, କାରଣ ସମତା ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।
ଇତାଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚ୍ସ୍ତସ୍ଯ ପରମାର୍ଥାଶ୍ରିତଂ ନୃଫ! ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଭାଗେ ନିଦାଘୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି, ରାଜା ନିଦାଘ ମହାନ୍ତଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—
ପ୍ରସୀଦ ମଦ୍ଧିତାର୍ଥାଯ କଥ୍ଯତାଂ ଯସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ । ନଷ୍ଟୋ ମୋହସ୍ତଵାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚାଂସ୍ଯେତାନି ମେ ଦ୍ରିଜ
ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୋର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଗଲା।
ଋଭୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ରିଜ! ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ
ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋଭୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଯିବି, କାରଣ ତୁମକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଦେଲି।
ଏଵମେକମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦି ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିଦାଘେନ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃ ସରମ୍ । ପୂଜିତଃ ପରଯା ଭତଯା ଇଚ୍ଛାତଃ ପ୍ରଯଯାଵୃଭୁଃ
ଏଭଳି କହି, ନିଦାଘ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ ଋଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଋଭୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲିଗଲେ।
ଋବୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ର ତୁ ସମତୀତେ ନରେଶ୍ଵର! ନିଦାଘଜ୍ଞାନଦାନାଯ ତଦେଵ ନଗରଂ ଯଯୌ
ହେ ରାଜା, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ସେଇ ସହରକୁ ପୁଣି ଗଲେ।
ନଗରସ୍ଯ ଵହିଃ ସୋଽଥ ନିଦାଘଂ ଦଦୃଶେ ମୁନିଃ । ମହାବଲପରୀଵାରେ ପୁରଂ ଵିଶତି ପାର୍ଥିଵେ
ତାପରେ, ସହରର ବାହାରେ ମୁନି ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଦଳ ସହିତ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ।
ଦୂରେ ସ୍ଥିତଂ ମହାଭାଗଂ ଜଂନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦ ଵର୍ଜ୍ଜକମ୍ । କ୍ଷୁ ତ୍କ୍ଷାମକଣ୍ଠମାଯାନ୍ତମରାଣ୍ଯାତ୍ ସସମିତୁକୁଶମ୍
ସେ ଦୂରରେ ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇ ଦାନ୍ତିଲେ, ଗଳା ଶୁଖିଯାଇଛି, ଅରଣ୍ୟରୁ ଦରି, କୁଶ ଓ ସମିତ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଵା ନିଦାଘଂ ସ ଋଭୁରୁପଗମ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ କସ୍ମାଦେକାନ୍ତେ ସ୍ଥୀଯତେ ଭଵତା ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଭୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଠି ଏକାକି କାହିଁକି ଦାନ୍ତିଛ?'
ବୋ ଵିପ୍ର ! ଜନସମ୍ମର୍ଦ୍ଦୋ ମହାନେଷ ମହନିଷ ଜନିଶ୍ଵରେ । ପ୍ରଵିଵିକ୍ଷୌ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ଭିଡ଼ ଅଛି, ଏହି ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ସହରର ବାହାରେ ଦାନ୍ତିଛି।'
ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ମତୋ ମମ
'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କୁହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଭାବେ।'
ଯୋଽଯଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୁନ୍ମତ୍ତମଦ୍ରିଶ୍ଵୃଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛିର୍ତମ୍ । ଅଧିରୂଢୋ ନରେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ପରଲୋକସ୍ତଥେତରଃ
'ଯିଏ ବଡ଼ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଗିରି ଶିଖର ପରି ଉଁଚା, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ।'
ଏତୌ ହି ଗଜ-ରାଜାନୌ ଯୁଗପଦୂ ଦଶିତୌ ମମ । ବଵତା ନ ଵିଶେଷେଣ ପୃଥକୂଚିହ୍ନପିଲକ୍ଷଣୌ
'ଏହି ଦୁଇଜଣ, ରାଜା ଓ ହାତୀ, ମୋ ପାଖରେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରୁନାହାଁ।'
ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗ ! ଵିଶେଷୋ ଭଵତାନଯୋଃ । ଜ୍ଞାତୁ ମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ କୋଽତ୍ର ଗଜଃ କୋ ଵା ନରାଧିପଃ
'ତେଣୁ, ହେ ମହାନ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ'ଣ, ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କିଏ ହାତୀ ଏବଂ କିଏ ରାଜା।'
ଗଜୋ ଯୋଽଯମଧୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଉପର୍ଯ୍ଯସ୍ଯୈଷ ଭୂପତିଃ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଳେ ଯିଏ ଅଛି ସେ ହାତୀ; ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା।'
ଜାନାମ୍ଯହଂ ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତଥା ମାମଵବୋଧମ । ଅଵଃଶହ୍ଦନିଗଦ୍ଯ କିଂ କିଞ୍ଚୋଦ୍ଧ୍ଵ ମଭିଧୀଯତେ
'ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ପରି ଜାଣେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି କାହିଁକି କହୁଛ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କ'ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସହସାରୁହ୍ମ ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ତ ଋବୁମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ କଥଯାମ୍ଯେଷ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ରୁଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୁଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଥିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।'