ସ ତସ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ଦ୍ରାରାଲୋକନଗୋଚରେ । ସ୍ଥିତସ୍ତେନ ଗୃହୀତାର୍ଘ୍ଯୋ ନିଜଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵେଶିତଃ
ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ନିଦାଘ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଋଭୁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ନିଦାଘ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ପର୍କ୍ଷାଲିତାଙ ଘ୍ରିପାଣିଂ ଚ କୃତାସନପରିଗ୍ରହମ୍ । ଉଵାଚ ସ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠୋ ଭୂଜ୍ଯତାମିତି ସାଦରମ୍
ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ ଭଲଭାବେ ବସାଇଦେଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦାଘ ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ— 'ଦୟାକରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । ଭୋ ଵିପ୍ରଵର୍ଯ୍ଯ! ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦନ୍ନଂ ଭଵତୋ ଗୃହେ । ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ କଦନ୍ନେଷୁ ନ ପ୍ରୀତିଃ ସତତ ମମ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ କେଉଁ ଭୋଜନ ମିଳିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ସବୁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନି।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଭକ୍ତ-ଯାଵକ-ଵାଠ୍ଯାନାମପୂପାନାଞ୍ଚ ମେ ଗୃହେ । ଯଦୂ ରୋଚତେ ଦ୍ରିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ!ତତ୍ ତ୍ଵଂ ଭୁଙ ଶ୍ର୍ଵ ଯଥେଚ୍ଛଯା
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ମୋ ଘରେ ଭାତ, ଯବ, ଆଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । କଦନ୍ନାନି ଦ୍ରିଜୈତାନି ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ । ସଂଯାଵ-ପାଯସାଦୀନି ଦ୍ରପ୍ସ୍ଯଫାଣିତାଵନ୍ତି ଚ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ଏସବୁ ଚାଉଳର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ। ମୋତେ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ— ଯେପରି ସୁଜି, ଖିର, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଦହି ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ହେ ହେ ଶାଲିନି ମଦଗେହେ ଯତ କିଞ୍ଚିଦତିଶୋଭନମ୍ । ଭକ୍ଷ୍ଯୋପସାଧନଂ ମଷ୍ଟଂ ତେନାସ୍ଯାନ୍ନାଂ ପ୍ରସାଧଯ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ହେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏହି ଅତିଥିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ତିଆରି କର।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ତେନ ସା ପତ୍ରୀ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜସ୍ଯ ଯତ୍ । ପ୍ରସାଧିତଵତୀ ତଦୂ ଵୈ ଭର୍ତ୍ତୁର୍ଵଚନଗୌରଵାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।'
ତଂ ଭୁକ୍ତଵନ୍ତମିଚ୍ଛାତୋ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ମହାମୁନିମ୍ । ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ଭୂପାଲ! ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତଃ ସ୍ଥିତଃ
ମହାମୁନି ଇଚ୍ଛାମତେ ଭଲ ଭୋଜନ କରିସାରିବା ପରେ, ନିଦାଘ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦଢ଼ି ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଅପି ତେ ପରମା ତୃପ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ତୁଷ୍ଟିରେଵ ଚ । ଅପି ତେ ମାନସଂ ଖସ୍ଥମାହାରେଣ କୃତଂ ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ଆପଣଙ୍କର ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ହେଲା କି? ଆପଣ ଖୁସି ହେଲେ କି? ଏହି ଭୋଜନରେ ଆପଣଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା କି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?'
କ୍କ ନିଵାସୋ ଭଵାନ୍ ଵିପ୍ର ! କ୍କ ଚ ଗନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ଆଗମ୍ଯତେ ଚ ଭଵତା ଯତସ୍ତଜ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋଚ୍ଯତାମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ଘର କେଉଁଠି? ଆପଣ କେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଋବୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦୂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୃପ୍ତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁ ନ୍ନାଭଵତ୍ ତୃପ୍ତିଃ କସ୍ମାନ୍ମାଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଋଭୁ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକ ଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଖାଇଲେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ମୋତେ ଭୋକ ଲାଗିନଥିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିନି—ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି?
ଵହ୍ନିନା ପାର୍ଥିଵେ ଧାତୌ କ୍ଷଯିତେ କ୍ଷୁ ତ୍ସନୁଦ୍ଭଵଃ । ଭଵତ୍ଯମ୍ଭାଂସ ଚ କ୍ଷୀଣୋ ନୃଣାଂ ତୃଡ଼ପି ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦେହର ମାଟି ଅଂଶ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଖରାପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋକ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେହର ଜଳ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ଲୋକଙ୍କର ତିଆଁ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତ୍ତୃଷୌ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ରିଜ । ତତଃ କ୍ଷୁ ତ୍ସମ୍ଭଵାଭାଵାତ୍ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୋକ ଓ ତିଆଁ ଦେହର ଗୁଣ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ଭୋକ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ସଦା ତୃପ୍ତ।
ମନସଃ ସ୍ଵସ୍ଥତା ତୁଷ୍ଟିଶ୍ଵିତ୍ତଧର୍ମ୍ମାଵିମୌ ଦ୍ରିଜ । ଚେତସୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ ପୃଚ୍ଛ ପୁମାନେବିର୍ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ମନର ସନ୍ତୋଷ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ—ଏହି ଦୁଇଟି ମନର ଗୁଣ। ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଟକି ନାହିଁ।
କ୍ଵ ନିଵାସସ୍ତଵେତ୍ଯୁକ୍ତଂ କ୍ଵ ଗନ୍ତାସି ସ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା । କୁ ତଶ୍ଵାଗମ୍ଯତେ ତତ୍ର ତ୍ରିତଯେଽପି ନିବୋଧ ମେ
ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି—'ଆପଣ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି? କେଉଁଠି ଯିବେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି?'—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁମାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵଗତୋ ଵ୍ଯାପା ଆକାଶଵଦଯଂ ଯତଃ । କୁତଃ କୁତ୍ର କ୍ଵ ଗନ୍ତାସୀତ୍ଯେତଦପ୍ଯର୍ଥଵତ୍ କଥମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି, ସେପରି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ତେଣୁ 'କେଉଁଠୁ, କେଉଁଠି, କେଉଁଠିକୁ ଯିବେ'—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ନାହଂ ଗନ୍ତା ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯେଚ ନ ଚ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯେ ନୈଵାହମପ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଯିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ଆସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଏକ ଠାରେ ବନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ ନୁହ, ତୁମେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନୁହ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମଷ୍ଟଂ ନ ମଷ୍ଟମପ୍ଯେଷା ଜିଜ୍ଞାସା ମେ କୃତା ତଵ । କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସୀତି ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ରିଜସତ୍ତମ
‘ମୋର’ ଓ ‘ମୋର ନୁହେଁ’ ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି; ଏହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମସ୍ଵାଦୂଥଵା ମୃଷ୍ଟଂ ଭୁଞ୍ଜତୋଽନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ମୃଷ୍ଟମେଵ ଯଦାମୃଷ୍ଟଂ ତଦୈଵୋଦୂ ଗକାରକମ୍
ଖାଇବା ବେଳେ ଅନ୍ନ ମିଠା ନା ଅମିଠା? ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ମିଠା ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅମିଠା ହୋଇଯାଏ।
ଅମୃଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ମୃଷ୍ଟଂ ମୃଷ୍ଟାଦୁଦ୍ରିଜତେ ଜନଃ । ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ କିମନ୍ନଂ ରୁଚିକାରକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅମିଠା ଅନ୍ନ ଥାଏ, ସେଠି ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ମିଠା ଥିବା ଅନ୍ନକୁ ଲୋକ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଣ ଅନ୍ନକୁ ରୁଚିକର କରେ?
ମୃନ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦୂନ୍ମୃଦା ଲିପ୍ତ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣଭିଃ
ମାଟିର ଘରକୁ ଯଦି ମାଟି ଲେପିଦିଅଯାଏ, ତେବେ ଘର ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
. ଯଵ-ଗୋଧୂମ-ମୁଦୂଗାଦି ଘୃତଂ ତୈଲଂ ପଯୋ ଦଧି । ଗୁଡ ଫଲାଦୀନି ତଥା ପାର୍ଥିଵାଃ ପରମାଣଵଃ
ଯବ, ଗହମ, ଡାଲ, ଘିଅ, ତେଲ, ଦୁଧ, ଦହି, ଗୁଡ଼, ଫଳ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ମାଟିର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ତଦେତଦୂ ଭଵତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୃଷ୍ଟାମୃଷ୍ଟଵିଚାରି ଯତ୍ । ତନ୍ମନଃ ସମାତାଲମ୍ବି କାର୍ଯ୍ଯଂ ସାମ୍ଯଂ ହି ମୁକ୍ତଯ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମିଠା ଓ ଅମିଠା ଭେଦ ବିଚାର କର; ମନକୁ ସମଭାବରେ ରଖ, କାରଣ ସମତା ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।
ଇତାଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚ୍ସ୍ତସ୍ଯ ପରମାର୍ଥାଶ୍ରିତଂ ନୃଫ! ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଭାଗେ ନିଦାଘୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି, ରାଜା ନିଦାଘ ମହାନ୍ତଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—
ପ୍ରସୀଦ ମଦ୍ଧିତାର୍ଥାଯ କଥ୍ଯତାଂ ଯସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ । ନଷ୍ଟୋ ମୋହସ୍ତଵାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚାଂସ୍ଯେତାନି ମେ ଦ୍ରିଜ
ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୋର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଗଲା।
ଋଭୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ରିଜ! ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ
ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋଭୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଯିବି, କାରଣ ତୁମକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଦେଲି।
ଏଵମେକମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦି ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିଦାଘେନ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃ ସରମ୍ । ପୂଜିତଃ ପରଯା ଭତଯା ଇଚ୍ଛାତଃ ପ୍ରଯଯାଵୃଭୁଃ
ଏଭଳି କହି, ନିଦାଘ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ ଋଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଋଭୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲିଗଲେ।
ଋବୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ର ତୁ ସମତୀତେ ନରେଶ୍ଵର! ନିଦାଘଜ୍ଞାନଦାନାଯ ତଦେଵ ନଗରଂ ଯଯୌ
ହେ ରାଜା, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋଭୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ସେଇ ସହରକୁ ପୁଣି ଗଲେ।
ନଗରସ୍ଯ ଵହିଃ ସୋଽଥ ନିଦାଘଂ ଦଦୃଶେ ମୁନିଃ । ମହାବଲପରୀଵାରେ ପୁରଂ ଵିଶତି ପାର୍ଥିଵେ
ତାପରେ, ସହରର ବାହାରେ ମୁନି ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଦଳ ସହିତ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ।