ଵେଣୁରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଭେଦେନ ଭେଦଃ ଷଙ୍ଜାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଭେଦଵ୍ଯାପିନୋଵାଯୋସ୍ତଥାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ବାଂଶୀର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପବନ ସମସ୍ତେ ଉପରେ ଏକାକାର ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଏକସ୍ଵରୂପଭେଦଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମକର୍ମାଵୃତିପ୍ରଜଃ । ଦେଵାଦିଭେଦେଽପଧ୍ଵସ୍ତେ ନାସ୍ତ୍ଯେଵାଵରଣେ ହି ସଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନତା କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମର ଆବରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦେବତା ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନତା ଦୂର ହେଲେ, ସେଠି କୌଣସି ଆବରଣ ରହିନଥାଏ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ମୌନିନଂ ଭୂଯଶ୍ଵିନ୍ତଯାନଂ ମହୀପତିମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଵିପ୍ରୋଽସାଵଦୂ ତୌନ୍ତର୍ଗତାଂ କଥାମ୍
ପରାଶର କହିଲେ — ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ମନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ମୁନି ପୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗଳ୍ପଟି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ନୃପଶାଦ୍ଦୂଲ! ଯଦୂଗୋତମୃବୁଣା ପୁରା । ଅଵବୋଧଂ ଜନଯତା ନିଦାଘସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ— ପୂର୍ବେ ଯଦୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ ଋଭୁ ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେ କଥା ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଭୁର୍ନାମାଭଵତ୍ ପୁତ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଵିଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵସଦ୍ରାଵୋ ନିସର୍ଗାଦେଵ ଭୂପତେ
ହେ ଭୂପତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଋଭୁ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରୁ ନିଜେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ନିଦାଘୋଽବୂତ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ଯତନଯଃ ପୁରା । ପ୍ରାଦାଦଶେଷଵିଜ୍ଞାନଂ ସ ତସ୍ମୈ ପରଯା ମୁଦା
ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ନିଦାଘ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ଋଭୁ ମହାନ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଅଵାପ୍ଯଜ୍ଞାନତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାଦୂତୈଵାସନାମ । ସ ଋଭୁସ୍ତର୍କଯାମାସ ନିଦାଘସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର
କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲାପରେ ମଧ୍ୟ ନିଦାଘ ତାହାର ସାର୍ଥକତା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଋଭୁ ରାଜା, ନିଦାଘଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ଵୀରନଗରଂ ନାମ ଵୈ ପୁରମ୍ । ସମୃଦ୍ଧମତିରମ୍ଯଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ନିଵେଶିତମ୍
ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ବିରନଗର ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ସହର ଥିଲା, ଯାହା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
ରମ୍ଯୋପଵନପର୍ଯ୍ଯନ୍ତେ ସ ତସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ ! ନିଦାଘୋ ନାମ ଯୋଗଜ୍ଞ ଋଭୁଶିଷ୍ଯୋଽଵସତ୍ ପୁରା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ସେ ସହରର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୋଗଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଋଭୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘ ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ।
ଦିଵ୍ଯେଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରେ ତୁ ସମତୀତେଽସ୍ଯ ତତ୍ପୁରମ୍ । ଜଗାମ ସ ଋଭୁଃ ଶିଷ୍ଯଂ ନିଦାଘମଵଲୋକକଃ
ସେ ସହରରେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ଋଭୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ସ ତସ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ଦ୍ରାରାଲୋକନଗୋଚରେ । ସ୍ଥିତସ୍ତେନ ଗୃହୀତାର୍ଘ୍ଯୋ ନିଜଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵେଶିତଃ
ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ନିଦାଘ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଋଭୁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ନିଦାଘ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ପର୍କ୍ଷାଲିତାଙ ଘ୍ରିପାଣିଂ ଚ କୃତାସନପରିଗ୍ରହମ୍ । ଉଵାଚ ସ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠୋ ଭୂଜ୍ଯତାମିତି ସାଦରମ୍
ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ ଭଲଭାବେ ବସାଇଦେଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦାଘ ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ— 'ଦୟାକରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । ଭୋ ଵିପ୍ରଵର୍ଯ୍ଯ! ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦନ୍ନଂ ଭଵତୋ ଗୃହେ । ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ କଦନ୍ନେଷୁ ନ ପ୍ରୀତିଃ ସତତ ମମ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ କେଉଁ ଭୋଜନ ମିଳିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ସବୁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନି।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଭକ୍ତ-ଯାଵକ-ଵାଠ୍ଯାନାମପୂପାନାଞ୍ଚ ମେ ଗୃହେ । ଯଦୂ ରୋଚତେ ଦ୍ରିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ!ତତ୍ ତ୍ଵଂ ଭୁଙ ଶ୍ର୍ଵ ଯଥେଚ୍ଛଯା
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ମୋ ଘରେ ଭାତ, ଯବ, ଆଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । କଦନ୍ନାନି ଦ୍ରିଜୈତାନି ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ । ସଂଯାଵ-ପାଯସାଦୀନି ଦ୍ରପ୍ସ୍ଯଫାଣିତାଵନ୍ତି ଚ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ଏସବୁ ଚାଉଳର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ। ମୋତେ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ— ଯେପରି ସୁଜି, ଖିର, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଦହି ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ହେ ହେ ଶାଲିନି ମଦଗେହେ ଯତ କିଞ୍ଚିଦତିଶୋଭନମ୍ । ଭକ୍ଷ୍ଯୋପସାଧନଂ ମଷ୍ଟଂ ତେନାସ୍ଯାନ୍ନାଂ ପ୍ରସାଧଯ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ହେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏହି ଅତିଥିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ତିଆରି କର।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ତେନ ସା ପତ୍ରୀ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜସ୍ଯ ଯତ୍ । ପ୍ରସାଧିତଵତୀ ତଦୂ ଵୈ ଭର୍ତ୍ତୁର୍ଵଚନଗୌରଵାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।'
ତଂ ଭୁକ୍ତଵନ୍ତମିଚ୍ଛାତୋ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ମହାମୁନିମ୍ । ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ଭୂପାଲ! ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତଃ ସ୍ଥିତଃ
ମହାମୁନି ଇଚ୍ଛାମତେ ଭଲ ଭୋଜନ କରିସାରିବା ପରେ, ନିଦାଘ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦଢ଼ି ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଅପି ତେ ପରମା ତୃପ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ତୁଷ୍ଟିରେଵ ଚ । ଅପି ତେ ମାନସଂ ଖସ୍ଥମାହାରେଣ କୃତଂ ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ଆପଣଙ୍କର ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ହେଲା କି? ଆପଣ ଖୁସି ହେଲେ କି? ଏହି ଭୋଜନରେ ଆପଣଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା କି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?'
କ୍କ ନିଵାସୋ ଭଵାନ୍ ଵିପ୍ର ! କ୍କ ଚ ଗନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ଆଗମ୍ଯତେ ଚ ଭଵତା ଯତସ୍ତଜ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋଚ୍ଯତାମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ଘର କେଉଁଠି? ଆପଣ କେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଋବୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦୂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୃପ୍ତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁ ନ୍ନାଭଵତ୍ ତୃପ୍ତିଃ କସ୍ମାନ୍ମାଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଋଭୁ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକ ଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଖାଇଲେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ମୋତେ ଭୋକ ଲାଗିନଥିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିନି—ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି?
ଵହ୍ନିନା ପାର୍ଥିଵେ ଧାତୌ କ୍ଷଯିତେ କ୍ଷୁ ତ୍ସନୁଦ୍ଭଵଃ । ଭଵତ୍ଯମ୍ଭାଂସ ଚ କ୍ଷୀଣୋ ନୃଣାଂ ତୃଡ଼ପି ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦେହର ମାଟି ଅଂଶ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଖରାପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋକ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେହର ଜଳ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ଲୋକଙ୍କର ତିଆଁ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତ୍ତୃଷୌ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ରିଜ । ତତଃ କ୍ଷୁ ତ୍ସମ୍ଭଵାଭାଵାତ୍ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୋକ ଓ ତିଆଁ ଦେହର ଗୁଣ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ଭୋକ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ସଦା ତୃପ୍ତ।
ମନସଃ ସ୍ଵସ୍ଥତା ତୁଷ୍ଟିଶ୍ଵିତ୍ତଧର୍ମ୍ମାଵିମୌ ଦ୍ରିଜ । ଚେତସୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ ପୃଚ୍ଛ ପୁମାନେବିର୍ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ମନର ସନ୍ତୋଷ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ—ଏହି ଦୁଇଟି ମନର ଗୁଣ। ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଟକି ନାହିଁ।
କ୍ଵ ନିଵାସସ୍ତଵେତ୍ଯୁକ୍ତଂ କ୍ଵ ଗନ୍ତାସି ସ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା । କୁ ତଶ୍ଵାଗମ୍ଯତେ ତତ୍ର ତ୍ରିତଯେଽପି ନିବୋଧ ମେ
ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି—'ଆପଣ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି? କେଉଁଠି ଯିବେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି?'—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁମାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵଗତୋ ଵ୍ଯାପା ଆକାଶଵଦଯଂ ଯତଃ । କୁତଃ କୁତ୍ର କ୍ଵ ଗନ୍ତାସୀତ୍ଯେତଦପ୍ଯର୍ଥଵତ୍ କଥମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି, ସେପରି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ତେଣୁ 'କେଉଁଠୁ, କେଉଁଠି, କେଉଁଠିକୁ ଯିବେ'—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ନାହଂ ଗନ୍ତା ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯେଚ ନ ଚ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯେ ନୈଵାହମପ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଯିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ଆସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଏକ ଠାରେ ବନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ ନୁହ, ତୁମେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନୁହ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମଷ୍ଟଂ ନ ମଷ୍ଟମପ୍ଯେଷା ଜିଜ୍ଞାସା ମେ କୃତା ତଵ । କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସୀତି ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ରିଜସତ୍ତମ
‘ମୋର’ ଓ ‘ମୋର ନୁହେଁ’ ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି; ଏହାର ଉତ୍ତର ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମସ୍ଵାଦୂଥଵା ମୃଷ୍ଟଂ ଭୁଞ୍ଜତୋଽନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ । ମୃଷ୍ଟମେଵ ଯଦାମୃଷ୍ଟଂ ତଦୈଵୋଦୂ ଗକାରକମ୍
ଖାଇବା ବେଳେ ଅନ୍ନ ମିଠା ନା ଅମିଠା? ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ମିଠା ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅମିଠା ହୋଇଯାଏ।
ଅମୃଷ୍ଟଂ ଜାଯତେ ମୃଷ୍ଟଂ ମୃଷ୍ଟାଦୁଦ୍ରିଜତେ ଜନଃ । ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ କିମନ୍ନଂ ରୁଚିକାରକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅମିଠା ଅନ୍ନ ଥାଏ, ସେଠି ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ମିଠା ଥିବା ଅନ୍ନକୁ ଲୋକ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଣ ଅନ୍ନକୁ ରୁଚିକର କରେ?