ଯତ୍ତୁ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ମୃଦା କାରଣଭୂତଯା । ତତ୍କାରଣାନୁଗମନାଜ୍ଜ୍ଞାଯତେ ନୃପ ମୃଣ୍ମଯମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ମାଟିକୁ ଯଦି କାରଣ ଭାବରେ ନେଇ କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ କାମ ମାଟିର ଫଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵିନାଶିଭିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ସମିଦାଜ୍ଯକୁଶାଦିଭିଃ । ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କ୍ରିଯା ଯା ତୁ ସା ଭଵିତ୍ରୀ ଵିନାଶିନୀ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁ — ଦରବା, ଘିଅ, କୁଶ ଇତ୍ୟାଦି — ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ସେ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହେବ।
ଅନାଶୋ ପରମାର୍ଥଶ୍ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞୌରଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ । ତତ୍ତୁ ନାଶି ନ ସନ୍ଦେହୋ ନାଶିଦ୍ରଵ୍ଯୋପପାଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଅବିନାଶୀକୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ନଶ୍ୱର, ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଦେଵାଫଲଦଂ କର୍ମ ପରମାର୍ଥୋ ମତସ୍ତଵ । ମୁକ୍ତିସାଧନଭୂତତ୍ଵାତ୍ପରମାର୍ଥୋ ନ ସାଧନମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଯେ କର୍ମ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ, ତୁମେ ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; କାରଣ ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵାତ୍ମନୋ ଭୂପୁ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଶବ୍ଦିତମ୍ । ଭେଦକାରି ପରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ନ ଭେଦଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ପରମାତ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ମିଥ୍ଯୈତଦନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହି ନୈତି ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯତାଂ ଯତଃ ॥ ୨,୧୪.
ପରମାତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମାଙ୍କର ଏକତାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ଏହା ସେଇ ବସ୍ତୁର ଗୁଣ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ଯଶେଷାଣି ନୃଵୈତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଵ୍ଯଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଆଦି ନାହିଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବିନାଶୀ।
ପରଜ୍ଞାନମଯୋ ସଦ୍ଭିର୍ନାମଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ । ନ ଯୋଗଵାନ୍ନ ଯୁକ୍ତୋଭୂନ୍ନୈଵ ପାର୍ଥିଵ ଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ସେ ପରାଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ନାନା ନାମ ଓ ଜାତି ଦ୍ୱାରା କୁହନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ଯୋଗରେ ନିମଗ୍ନ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ରାଜନ୍।
ତସ୍ଯାତ୍ମପରଦେହେଷୁ ସତୋପ୍ଯେକମଯଂ ହି ଯତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ପରମାର୍ଥୋଽସୌ ଦ୍ଵୈତିନୋଽତଥ୍ଯର୍ଶିନଃ ॥ ୨,୧୪.
ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେହିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ।
ଵେଣୁରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଭେଦେନ ଭେଦଃ ଷଙ୍ଜାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଭେଦଵ୍ଯାପିନୋଵାଯୋସ୍ତଥାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ବାଂଶୀର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପବନ ସମସ୍ତେ ଉପରେ ଏକାକାର ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଏକସ୍ଵରୂପଭେଦଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମକର୍ମାଵୃତିପ୍ରଜଃ । ଦେଵାଦିଭେଦେଽପଧ୍ଵସ୍ତେ ନାସ୍ତ୍ଯେଵାଵରଣେ ହି ସଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନତା କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମର ଆବରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦେବତା ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନତା ଦୂର ହେଲେ, ସେଠି କୌଣସି ଆବରଣ ରହିନଥାଏ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ମୌନିନଂ ଭୂଯଶ୍ଵିନ୍ତଯାନଂ ମହୀପତିମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଵିପ୍ରୋଽସାଵଦୂ ତୌନ୍ତର୍ଗତାଂ କଥାମ୍
ପରାଶର କହିଲେ — ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ମନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ମୁନି ପୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗଳ୍ପଟି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ନୃପଶାଦ୍ଦୂଲ! ଯଦୂଗୋତମୃବୁଣା ପୁରା । ଅଵବୋଧଂ ଜନଯତା ନିଦାଘସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ— ପୂର୍ବେ ଯଦୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ ଋଭୁ ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେ କଥା ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଭୁର୍ନାମାଭଵତ୍ ପୁତ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଵିଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵସଦ୍ରାଵୋ ନିସର୍ଗାଦେଵ ଭୂପତେ
ହେ ଭୂପତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଋଭୁ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରୁ ନିଜେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ନିଦାଘୋଽବୂତ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ଯତନଯଃ ପୁରା । ପ୍ରାଦାଦଶେଷଵିଜ୍ଞାନଂ ସ ତସ୍ମୈ ପରଯା ମୁଦା
ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ନିଦାଘ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ଋଭୁ ମହାନ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଅଵାପ୍ଯଜ୍ଞାନତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାଦୂତୈଵାସନାମ । ସ ଋଭୁସ୍ତର୍କଯାମାସ ନିଦାଘସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର
କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲାପରେ ମଧ୍ୟ ନିଦାଘ ତାହାର ସାର୍ଥକତା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଋଭୁ ରାଜା, ନିଦାଘଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ଵୀରନଗରଂ ନାମ ଵୈ ପୁରମ୍ । ସମୃଦ୍ଧମତିରମ୍ଯଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ନିଵେଶିତମ୍
ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ବିରନଗର ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ସହର ଥିଲା, ଯାହା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
ରମ୍ଯୋପଵନପର୍ଯ୍ଯନ୍ତେ ସ ତସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ ! ନିଦାଘୋ ନାମ ଯୋଗଜ୍ଞ ଋଭୁଶିଷ୍ଯୋଽଵସତ୍ ପୁରା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ସେ ସହରର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୋଗଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଋଭୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘ ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ।
ଦିଵ୍ଯେଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରେ ତୁ ସମତୀତେଽସ୍ଯ ତତ୍ପୁରମ୍ । ଜଗାମ ସ ଋଭୁଃ ଶିଷ୍ଯଂ ନିଦାଘମଵଲୋକକଃ
ସେ ସହରରେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ଋଭୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ସ ତସ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ଦ୍ରାରାଲୋକନଗୋଚରେ । ସ୍ଥିତସ୍ତେନ ଗୃହୀତାର୍ଘ୍ଯୋ ନିଜଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵେଶିତଃ
ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ନିଦାଘ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଋଭୁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ନିଦାଘ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ପର୍କ୍ଷାଲିତାଙ ଘ୍ରିପାଣିଂ ଚ କୃତାସନପରିଗ୍ରହମ୍ । ଉଵାଚ ସ ଦ୍ରିଜଶ୍ଵେଷ୍ଠୋ ଭୂଜ୍ଯତାମିତି ସାଦରମ୍
ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ ଭଲଭାବେ ବସାଇଦେଲେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦାଘ ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ— 'ଦୟାକରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । ଭୋ ଵିପ୍ରଵର୍ଯ୍ଯ! ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦନ୍ନଂ ଭଵତୋ ଗୃହେ । ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ କଦନ୍ନେଷୁ ନ ପ୍ରୀତିଃ ସତତ ମମ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ କେଉଁ ଭୋଜନ ମିଳିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ସବୁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନି।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଭକ୍ତ-ଯାଵକ-ଵାଠ୍ଯାନାମପୂପାନାଞ୍ଚ ମେ ଗୃହେ । ଯଦୂ ରୋଚତେ ଦ୍ରିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ!ତତ୍ ତ୍ଵଂ ଭୁଙ ଶ୍ର୍ଵ ଯଥେଚ୍ଛଯା
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ମୋ ଘରେ ଭାତ, ଯବ, ଆଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାନ୍ତୁ।'
ଋଭୁରୁଵାଚ । କଦନ୍ନାନି ଦ୍ରିଜୈତାନି ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ । ସଂଯାଵ-ପାଯସାଦୀନି ଦ୍ରପ୍ସ୍ଯଫାଣିତାଵନ୍ତି ଚ
ଋଭୁ କହିଲେ— 'ଏସବୁ ଚାଉଳର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ। ମୋତେ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ— ଯେପରି ସୁଜି, ଖିର, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଦହି ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।'
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ହେ ହେ ଶାଲିନି ମଦଗେହେ ଯତ କିଞ୍ଚିଦତିଶୋଭନମ୍ । ଭକ୍ଷ୍ଯୋପସାଧନଂ ମଷ୍ଟଂ ତେନାସ୍ଯାନ୍ନାଂ ପ୍ରସାଧଯ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ହେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏହି ଅତିଥିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ତିଆରି କର।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ତେନ ସା ପତ୍ରୀ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ଦ୍ରିଜସ୍ଯ ଯତ୍ । ପ୍ରସାଧିତଵତୀ ତଦୂ ଵୈ ଭର୍ତ୍ତୁର୍ଵଚନଗୌରଵାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଗୃହଳକ୍ଷ୍ମୀ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।'
ତଂ ଭୁକ୍ତଵନ୍ତମିଚ୍ଛାତୋ ମୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ମହାମୁନିମ୍ । ନିଦାଘଃ ପ୍ରାହ ଭୂପାଲ! ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତଃ ସ୍ଥିତଃ
ମହାମୁନି ଇଚ୍ଛାମତେ ଭଲ ଭୋଜନ କରିସାରିବା ପରେ, ନିଦାଘ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦଢ଼ି ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିଦାଘ ଉଵାଚ । ଅପି ତେ ପରମା ତୃପ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ତୁଷ୍ଟିରେଵ ଚ । ଅପି ତେ ମାନସଂ ଖସ୍ଥମାହାରେଣ କୃତଂ ଦ୍ରିଜ
ନିଦାଘ କହିଲେ— 'ଆପଣଙ୍କର ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ହେଲା କି? ଆପଣ ଖୁସି ହେଲେ କି? ଏହି ଭୋଜନରେ ଆପଣଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା କି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?'
କ୍କ ନିଵାସୋ ଭଵାନ୍ ଵିପ୍ର ! କ୍କ ଚ ଗନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ଆଗମ୍ଯତେ ଚ ଭଵତା ଯତସ୍ତଜ୍ଵ ଦ୍ରିଜୋଚ୍ଯତାମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ଘର କେଉଁଠି? ଆପଣ କେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।