ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂପ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥଂ ନୁ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣି ଚ ଭୂପତେ ॥ ୨,୧୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ କ'ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ? କିମ୍ବା ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ? ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁମାନେ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା।
ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପଦମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ତନ୍ନୃପ ॥ ୨,୧୪.
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି ଲୋକ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦ ଚାହେ, ପୁଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହେ। ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ, ରାଜା।
କର୍ମ ଯଜ୍ଞାତ୍ମକଂ ଶ୍ରେଯଃ ଫଲଂ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଫଲେ ତଦେଵାନଭିସଂହିତେ ॥ ୨,୧୪.
ଯଜ୍ଞ ରୂପ କର୍ମ ମଙ୍ଗଳ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ହେଉଛି ତାହାର ଲକ୍ଷଣ। ଫଳ ଯଦିଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହଁ, ମୁଖ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ତାହାରେ ଅଛି।
ଆତ୍ମା ଧ୍ଯେଯଃ ସଦା ଭୂପ ଯୋଗଯୁକ୍ତୈସ୍ତଥା ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେମାନେ ସଦା ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜା। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଏକତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ, ଯାହା ପରମ ଆତ୍ମାର ମଙ୍ଗଳ।
ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯେଵମନେକାନି ଶତଶୋଯ ସହସ୍ରସଃ । ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ନ ତ୍ଵେତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ଏଠାରେ ଅନେକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯାହା ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବେ ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଧର୍ମାଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତେ କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ଧନଂ ଯଦି । ଵ୍ଯଯଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ କସ୍ମାତ୍କାମପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୁପଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୧୪.
ଧର୍ମ ପାଇଁ ଯଦି ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯଦି ଏହା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହୁଏ।
ପୁତ୍ରଶ୍ଚେତ୍ପରମାର୍ଥଃ ସ୍ଯାତ୍ସୋଽପ୍ଯନ୍ଯସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର । ପରମାର୍ଥଭୂତଃ ସୋନ୍ଯସ୍ଯ ପରମାର୍ଥୋ ହି ତତ୍ପିତା ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ପୁଅକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଯାଞ୍ଚାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ହେବ; କାରଣ, ପିତା ପାଇଁ ପୁଅ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ପିତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ନ ପରମାର୍ଥୋସ୍ତି ଜଗତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଚରାଚରେ । ପରମାର୍ଥୋ ହି କାର୍ଯାଣି କାରଣାନାମଶେଷତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଏହି ଚରାଚର ଜଗତରେ କୌଣସି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ କାରଣର ଫଳ।
ରାଜ୍ଯାଦିପ୍ରାପ୍ତିରତ୍ରୋକ୍ତା ପରମାର୍ଥତଯା ଯଦି । ପରମାର୍ଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ଵୈ ତତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏପରି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମନିଷ୍ପାଦ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ମତଂ ତଵ । ପରମାର୍ଥଭୂତଂ ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଗଦତୋ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ତୁମେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକୁ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭେଦରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ ବୋଲି ଭାବ, ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଯତ୍ତୁ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ମୃଦା କାରଣଭୂତଯା । ତତ୍କାରଣାନୁଗମନାଜ୍ଜ୍ଞାଯତେ ନୃପ ମୃଣ୍ମଯମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ମାଟିକୁ ଯଦି କାରଣ ଭାବରେ ନେଇ କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ କାମ ମାଟିର ଫଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵିନାଶିଭିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ସମିଦାଜ୍ଯକୁଶାଦିଭିଃ । ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କ୍ରିଯା ଯା ତୁ ସା ଭଵିତ୍ରୀ ଵିନାଶିନୀ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁ — ଦରବା, ଘିଅ, କୁଶ ଇତ୍ୟାଦି — ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ସେ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହେବ।
ଅନାଶୋ ପରମାର୍ଥଶ୍ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞୌରଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ । ତତ୍ତୁ ନାଶି ନ ସନ୍ଦେହୋ ନାଶିଦ୍ରଵ୍ଯୋପପାଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଅବିନାଶୀକୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ନଶ୍ୱର, ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଦେଵାଫଲଦଂ କର୍ମ ପରମାର୍ଥୋ ମତସ୍ତଵ । ମୁକ୍ତିସାଧନଭୂତତ୍ଵାତ୍ପରମାର୍ଥୋ ନ ସାଧନମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଯେ କର୍ମ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ, ତୁମେ ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; କାରଣ ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵାତ୍ମନୋ ଭୂପୁ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଶବ୍ଦିତମ୍ । ଭେଦକାରି ପରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ନ ଭେଦଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ପରମାତ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ମିଥ୍ଯୈତଦନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହି ନୈତି ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯତାଂ ଯତଃ ॥ ୨,୧୪.
ପରମାତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମାଙ୍କର ଏକତାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ଏହା ସେଇ ବସ୍ତୁର ଗୁଣ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ଯଶେଷାଣି ନୃଵୈତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଵ୍ଯଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଆଦି ନାହିଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବିନାଶୀ।
ପରଜ୍ଞାନମଯୋ ସଦ୍ଭିର୍ନାମଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ । ନ ଯୋଗଵାନ୍ନ ଯୁକ୍ତୋଭୂନ୍ନୈଵ ପାର୍ଥିଵ ଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ସେ ପରାଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ନାନା ନାମ ଓ ଜାତି ଦ୍ୱାରା କୁହନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ଯୋଗରେ ନିମଗ୍ନ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ରାଜନ୍।
ତସ୍ଯାତ୍ମପରଦେହେଷୁ ସତୋପ୍ଯେକମଯଂ ହି ଯତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ପରମାର୍ଥୋଽସୌ ଦ୍ଵୈତିନୋଽତଥ୍ଯର୍ଶିନଃ ॥ ୨,୧୪.
ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେହିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ।
ଵେଣୁରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଭେଦେନ ଭେଦଃ ଷଙ୍ଜାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଭେଦଵ୍ଯାପିନୋଵାଯୋସ୍ତଥାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ବାଂଶୀର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପବନ ସମସ୍ତେ ଉପରେ ଏକାକାର ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଏକସ୍ଵରୂପଭେଦଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମକର୍ମାଵୃତିପ୍ରଜଃ । ଦେଵାଦିଭେଦେଽପଧ୍ଵସ୍ତେ ନାସ୍ତ୍ଯେଵାଵରଣେ ହି ସଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନତା କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମର ଆବରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦେବତା ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନତା ଦୂର ହେଲେ, ସେଠି କୌଣସି ଆବରଣ ରହିନଥାଏ।
ପରାଶର ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ମୌନିନଂ ଭୂଯଶ୍ଵିନ୍ତଯାନଂ ମହୀପତିମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଵିପ୍ରୋଽସାଵଦୂ ତୌନ୍ତର୍ଗତାଂ କଥାମ୍
ପରାଶର କହିଲେ — ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ମନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ମୁନି ପୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗଳ୍ପଟି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ନୃପଶାଦ୍ଦୂଲ! ଯଦୂଗୋତମୃବୁଣା ପୁରା । ଅଵବୋଧଂ ଜନଯତା ନିଦାଘସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ— ପୂର୍ବେ ଯଦୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ ଋଭୁ ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ, ସେ କଥା ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଭୁର୍ନାମାଭଵତ୍ ପୁତ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । ଵିଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵସଦ୍ରାଵୋ ନିସର୍ଗାଦେଵ ଭୂପତେ
ହେ ଭୂପତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଋଭୁ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରୁ ନିଜେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ନିଦାଘୋଽବୂତ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ଯତନଯଃ ପୁରା । ପ୍ରାଦାଦଶେଷଵିଜ୍ଞାନଂ ସ ତସ୍ମୈ ପରଯା ମୁଦା
ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ନିଦାଘ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ଋଭୁ ମହାନ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଅଵାପ୍ଯଜ୍ଞାନତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାଦୂତୈଵାସନାମ । ସ ଋଭୁସ୍ତର୍କଯାମାସ ନିଦାଘସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର
କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲାପରେ ମଧ୍ୟ ନିଦାଘ ତାହାର ସାର୍ଥକତା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଋଭୁ ରାଜା, ନିଦାଘଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ଵୀରନଗରଂ ନାମ ଵୈ ପୁରମ୍ । ସମୃଦ୍ଧମତିରମ୍ଯଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ନିଵେଶିତମ୍
ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ବିରନଗର ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ସହର ଥିଲା, ଯାହା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
ରମ୍ଯୋପଵନପର୍ଯ୍ଯନ୍ତେ ସ ତସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ ! ନିଦାଘୋ ନାମ ଯୋଗଜ୍ଞ ଋଭୁଶିଷ୍ଯୋଽଵସତ୍ ପୁରା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ସେ ସହରର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୋଗଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଋଭୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘ ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ।
ଦିଵ୍ଯେଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରେ ତୁ ସମତୀତେଽସ୍ଯ ତତ୍ପୁରମ୍ । ଜଗାମ ସ ଋଭୁଃ ଶିଷ୍ଯଂ ନିଦାଘମଵଲୋକକଃ
ସେ ସହରରେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ଋଭୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।