ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରମାର୍ଥମଯଂ ଵଚଃ । ଶ୍ରୁତେ ତସ୍ମିନ୍ଭ୍ରମନ୍ତୀଵ ମନସୋ ମମ ଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ରାଜା କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ପରମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ମୋ ମନର ଚେତନାଗୁଡ଼ିକ ଭାସିଯିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଏତଦ୍ଵିଵେକଵିଜ୍ଞାନଂ ଯଦଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ । ଭଵତା ଦର୍ଶିତଂ ଵିପ୍ର ତତ୍ପରଂ ପ୍ରକୃତେର୍ମହତ୍ ॥ ୨,୧୪.
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଦେଖାଇଥିବା ଏହି ବିବେକ ଓ ଜ୍ଞାନ, ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହା ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ନାହଂ ଵହାମି ଶିବିକାଂ ଶିବିକା ନ ମଯି ସ୍ଥିତା । ଶରୀରମନ୍ଯଦସ୍ମତ୍ତୋ ଯେନେଯଂ ଶିବିକା ଧୃତା ॥ ୨,୧୪.
ମୁଁ ଶିବିକା ବୋହି ନାହିଁ, ଶିବିକା ମୋ ଉପରେ ରହି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିବିକା ବୋହାଯାଉଛି।
ଗୁଣପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ କର୍ମଚୋଦିତା । ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଗୁଣା ହ୍ଯେତେ କିଂ ମମେତି ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, କର୍ମର ଉତ୍ତେଜନାରେ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣମାନେ କାମ କରନ୍ତି— ଏହା ସହିତ ମୋର କଣ ସମ୍ପର୍କ, ଆପଣ କହିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ପରମାର୍ଥଜ୍ଞ ମମ ଶ୍ରୋତ୍ରପଥଂ ଗତେ । ମନୋ ଵିହ୍ଵଲତାମେତି ପରମାର୍ଥାର୍ଥିତାଂ ଗତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ପରମ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ପୂର୍ଵମେଵ ମହାଭାଗଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ପ୍ରଷ୍ଟୁମଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋ ଗତ୍ଵା ଶ୍ରେଯଃ କିଂ ତ୍ଵତ୍ର ଶଂସ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମହାଭାଗ କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲି। ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ତଦନ୍ତରେ ଚ ଭଵତା ଯଦେତଦ୍ଵାକ୍ଯମୀରିତମ୍ । ତେନୈଵ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଂ ତ୍ଵଯି ଚେତଃ ପ୍ରଧାଵତି ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ମୋ ମନକୁ ପୁଣିଥରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେଲା।
କପିଲର୍ଷିର୍ଭଗଵତଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵିଷ୍ଣୋରଂଶୋ ଜଗନ୍ମୋହନାଶାଯୋର୍ଵୀମୁପାଗତଃ ॥ ୨,୧୪.
କପିଳ ଋଷି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ, ଯିଏ ସଂସାରର ମୋହ ଓ ଆଶାର କାରଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିଛନ୍ତି।
ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ନୂନମସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାମତ୍ର ଗତୋ ଯଥୈତଦ୍ଭାଵତୋଚ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ଭଗବାନ୍ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏହିଭଳି କହାଯାଉଛି।
ତନ୍ମହ୍ଯଂ ପ୍ରଣତାଯ ତ୍ଵଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପରମଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ତଦ୍ଵଦାଖିଲ ଵିଜ୍ଞାନଜଲଵୀଚ୍ଯୁଦଧିର୍ଭଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ତେଣୁ, ମୁଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇଛି, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଏକ ସାଗର।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂପ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥଂ ନୁ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣି ଚ ଭୂପତେ ॥ ୨,୧୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ କ'ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ? କିମ୍ବା ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ? ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁମାନେ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା।
ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପଦମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ତନ୍ନୃପ ॥ ୨,୧୪.
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି ଲୋକ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦ ଚାହେ, ପୁଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହେ। ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ, ରାଜା।
କର୍ମ ଯଜ୍ଞାତ୍ମକଂ ଶ୍ରେଯଃ ଫଲଂ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଫଲେ ତଦେଵାନଭିସଂହିତେ ॥ ୨,୧୪.
ଯଜ୍ଞ ରୂପ କର୍ମ ମଙ୍ଗଳ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ହେଉଛି ତାହାର ଲକ୍ଷଣ। ଫଳ ଯଦିଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହଁ, ମୁଖ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ତାହାରେ ଅଛି।
ଆତ୍ମା ଧ୍ଯେଯଃ ସଦା ଭୂପ ଯୋଗଯୁକ୍ତୈସ୍ତଥା ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେମାନେ ସଦା ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜା। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଏକତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ, ଯାହା ପରମ ଆତ୍ମାର ମଙ୍ଗଳ।
ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯେଵମନେକାନି ଶତଶୋଯ ସହସ୍ରସଃ । ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ନ ତ୍ଵେତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ଏଠାରେ ଅନେକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯାହା ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବେ ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଧର୍ମାଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତେ କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ଧନଂ ଯଦି । ଵ୍ଯଯଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ କସ୍ମାତ୍କାମପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୁପଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୧୪.
ଧର୍ମ ପାଇଁ ଯଦି ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯଦି ଏହା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହୁଏ।
ପୁତ୍ରଶ୍ଚେତ୍ପରମାର୍ଥଃ ସ୍ଯାତ୍ସୋଽପ୍ଯନ୍ଯସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର । ପରମାର୍ଥଭୂତଃ ସୋନ୍ଯସ୍ଯ ପରମାର୍ଥୋ ହି ତତ୍ପିତା ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ପୁଅକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଯାଞ୍ଚାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ହେବ; କାରଣ, ପିତା ପାଇଁ ପୁଅ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ପିତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ନ ପରମାର୍ଥୋସ୍ତି ଜଗତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଚରାଚରେ । ପରମାର୍ଥୋ ହି କାର୍ଯାଣି କାରଣାନାମଶେଷତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଏହି ଚରାଚର ଜଗତରେ କୌଣସି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ କାରଣର ଫଳ।
ରାଜ୍ଯାଦିପ୍ରାପ୍ତିରତ୍ରୋକ୍ତା ପରମାର୍ଥତଯା ଯଦି । ପରମାର୍ଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ଵୈ ତତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏପରି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମନିଷ୍ପାଦ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ମତଂ ତଵ । ପରମାର୍ଥଭୂତଂ ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଗଦତୋ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ତୁମେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକୁ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭେଦରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ ବୋଲି ଭାବ, ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଯତ୍ତୁ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ମୃଦା କାରଣଭୂତଯା । ତତ୍କାରଣାନୁଗମନାଜ୍ଜ୍ଞାଯତେ ନୃପ ମୃଣ୍ମଯମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ମାଟିକୁ ଯଦି କାରଣ ଭାବରେ ନେଇ କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ କାମ ମାଟିର ଫଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵିନାଶିଭିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ସମିଦାଜ୍ଯକୁଶାଦିଭିଃ । ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ କ୍ରିଯା ଯା ତୁ ସା ଭଵିତ୍ରୀ ଵିନାଶିନୀ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁ — ଦରବା, ଘିଅ, କୁଶ ଇତ୍ୟାଦି — ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ସେ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହେବ।
ଅନାଶୋ ପରମାର୍ଥଶ୍ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞୌରଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ । ତତ୍ତୁ ନାଶି ନ ସନ୍ଦେହୋ ନାଶିଦ୍ରଵ୍ଯୋପପାଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଅବିନାଶୀକୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ନଶ୍ୱର, ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଦେଵାଫଲଦଂ କର୍ମ ପରମାର୍ଥୋ ମତସ୍ତଵ । ମୁକ୍ତିସାଧନଭୂତତ୍ଵାତ୍ପରମାର୍ଥୋ ନ ସାଧନମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଯେ କର୍ମ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ, ତୁମେ ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; କାରଣ ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵାତ୍ମନୋ ଭୂପୁ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଶବ୍ଦିତମ୍ । ଭେଦକାରି ପରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ନ ଭେଦଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ପରମାତ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ମିଥ୍ଯୈତଦନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହି ନୈତି ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯତାଂ ଯତଃ ॥ ୨,୧୪.
ପରମାତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମାଙ୍କର ଏକତାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ଏହା ସେଇ ବସ୍ତୁର ଗୁଣ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରେଯାଂସ୍ଯଶେଷାଣି ନୃଵୈତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ତମ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଵ୍ଯଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଆଦି ନାହିଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବିନାଶୀ।
ପରଜ୍ଞାନମଯୋ ସଦ୍ଭିର୍ନାମଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ । ନ ଯୋଗଵାନ୍ନ ଯୁକ୍ତୋଭୂନ୍ନୈଵ ପାର୍ଥିଵ ଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ସେ ପରାଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ନାନା ନାମ ଓ ଜାତି ଦ୍ୱାରା କୁହନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ଯୋଗରେ ନିମଗ୍ନ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ, ରାଜନ୍।
ତସ୍ଯାତ୍ମପରଦେହେଷୁ ସତୋପ୍ଯେକମଯଂ ହି ଯତ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ପରମାର୍ଥୋଽସୌ ଦ୍ଵୈତିନୋଽତଥ୍ଯର୍ଶିନଃ ॥ ୨,୧୪.
ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେହିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ।