ଏଵଂ ଛତ୍ରଶଲାକାନାଂ ପୃଥଗୂଭାଗୋ ଵିମୃଶ୍ଯତାମ୍ । କ୍ଵ ଯାତଂ ଛତ୍ରମିତ୍ଯେଷ ନ୍ଯାଯସ୍ତ୍ଵଯି ତଥା ମଯି
ଏହିପରି ଛତା ଓ ତାହାର କାଠି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗକୁ ବିଚାର କରନ୍ତୁ; ତେବେ କହନ୍ତୁ, ଛତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଆପଣ ଓ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁହୁଏ।
ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଜୋ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞଯଂ ଵିଜ୍ଞଯା କର୍ମ୍ମହେତୁଷୁ
ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈର ଜନ୍ମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ପୁମାନ୍ନ ଦେଵୋ ନ ନରୋ ନ ପଶୁର୍ନ ଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାକୃତିବେଦାସ୍ତୁ ଭୂପୈତେ କର୍ମ୍ମଯୋନଯଃ
ମଣିଷ ନ ଦେବ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ପଶୁ, ନ ଗଛ; ଏହି ଦେହର ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା, ହେ ରାଜା, କେବଳ କର୍ମର ଫଳ।
ଵସ୍ତୁ ରାଜେତି ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଥାନ୍ଯଜ୍ଵ ନୃପେତ୍ଥଂ ତନ୍ନ ସତ୍ସଙ୍କଲ୍ପନାମଯମ୍
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହାକୁ 'ରାଜା' ବୋଲାଯାଏ, କିମ୍ବା ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଚେଲାମାନେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ହେ ରାଜା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଯତ୍ତୁ କାଲାନ୍ତରେଣାପି ନାନ୍ଯାଂ ସଂଜ୍ଞାମୁପୈତି ଵୈ । ପରିଣାମାଦିସମ୍ଭୂତାଂ ତଦୂସ୍ତୁ ନୃପ! ତଜ୍ଵ କିମ୍
ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ ନେଇନଥାଏ, କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ସେଠି ଥାଉ, ହେ ରାଜା; ତାହା ସହ ଆପଣଙ୍କର କଣ ସମ୍ପର୍କ?
ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋ ରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କିଂ ତ୍ଵା ଭୂପ ! ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ବାପାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ବାପା—ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ବୋଲି କହିବି, ହେ ରାଜା?
ତ୍ଵଂ କିମେତଚ୍ଛିରଃ କିଂ ନୁ ଗ୍ରୀଵା ତଵ ତଥୋଦରମ୍ । କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵଂ ଵା ତଵୈତତ୍ କିଂ ମହୀପତେ
ତୁମେ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କି? କିମ୍ବା ଏହି ଗଳା, ଏହି ପେଟ ତୁମର? କିମ୍ବା ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ? ଏହା ସବୁ ତୁମେ ନିଜେ, କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ତୁମର, ରାଜନ?
ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ ଭୂପ ! ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋଽହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣୋ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ
ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ। 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦକ୍ଷ ହେଇ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତତ୍ତ୍ଵେ ମଯାହମିତି ଭାଷିତୁମ୍ । ପଥକ୍ କରଣନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ଶକ୍ଯତେ ନପତେ! କଥମ୍
ଏଭଳି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଏହି ଅଟେ ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ରାଜନ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉପାୟ ତିଆରି କରିନଥିଲି?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯେତି ଵଚଃ ପରମାର୍ଥସମନ୍ଵିତମ୍ । ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ତମାହ ନୃପତିର୍ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନମ୍ର ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରମାର୍ଥମଯଂ ଵଚଃ । ଶ୍ରୁତେ ତସ୍ମିନ୍ଭ୍ରମନ୍ତୀଵ ମନସୋ ମମ ଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ରାଜା କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ପରମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ମୋ ମନର ଚେତନାଗୁଡ଼ିକ ଭାସିଯିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଏତଦ୍ଵିଵେକଵିଜ୍ଞାନଂ ଯଦଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ । ଭଵତା ଦର୍ଶିତଂ ଵିପ୍ର ତତ୍ପରଂ ପ୍ରକୃତେର୍ମହତ୍ ॥ ୨,୧୪.
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଦେଖାଇଥିବା ଏହି ବିବେକ ଓ ଜ୍ଞାନ, ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହା ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ନାହଂ ଵହାମି ଶିବିକାଂ ଶିବିକା ନ ମଯି ସ୍ଥିତା । ଶରୀରମନ୍ଯଦସ୍ମତ୍ତୋ ଯେନେଯଂ ଶିବିକା ଧୃତା ॥ ୨,୧୪.
ମୁଁ ଶିବିକା ବୋହି ନାହିଁ, ଶିବିକା ମୋ ଉପରେ ରହି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିବିକା ବୋହାଯାଉଛି।
ଗୁଣପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ କର୍ମଚୋଦିତା । ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଗୁଣା ହ୍ଯେତେ କିଂ ମମେତି ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, କର୍ମର ଉତ୍ତେଜନାରେ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣମାନେ କାମ କରନ୍ତି— ଏହା ସହିତ ମୋର କଣ ସମ୍ପର୍କ, ଆପଣ କହିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ପରମାର୍ଥଜ୍ଞ ମମ ଶ୍ରୋତ୍ରପଥଂ ଗତେ । ମନୋ ଵିହ୍ଵଲତାମେତି ପରମାର୍ଥାର୍ଥିତାଂ ଗତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ପରମ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ପୂର୍ଵମେଵ ମହାଭାଗଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ପ୍ରଷ୍ଟୁମଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋ ଗତ୍ଵା ଶ୍ରେଯଃ କିଂ ତ୍ଵତ୍ର ଶଂସ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମହାଭାଗ କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲି। ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ତଦନ୍ତରେ ଚ ଭଵତା ଯଦେତଦ୍ଵାକ୍ଯମୀରିତମ୍ । ତେନୈଵ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଂ ତ୍ଵଯି ଚେତଃ ପ୍ରଧାଵତି ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ମୋ ମନକୁ ପୁଣିଥରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେଲା।
କପିଲର୍ଷିର୍ଭଗଵତଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵିଷ୍ଣୋରଂଶୋ ଜଗନ୍ମୋହନାଶାଯୋର୍ଵୀମୁପାଗତଃ ॥ ୨,୧୪.
କପିଳ ଋଷି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ, ଯିଏ ସଂସାରର ମୋହ ଓ ଆଶାର କାରଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିଛନ୍ତି।
ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ନୂନମସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାମତ୍ର ଗତୋ ଯଥୈତଦ୍ଭାଵତୋଚ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ଭଗବାନ୍ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏହିଭଳି କହାଯାଉଛି।
ତନ୍ମହ୍ଯଂ ପ୍ରଣତାଯ ତ୍ଵଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପରମଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ତଦ୍ଵଦାଖିଲ ଵିଜ୍ଞାନଜଲଵୀଚ୍ଯୁଦଧିର୍ଭଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ତେଣୁ, ମୁଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇଛି, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଏକ ସାଗର।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂପ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥଂ ନୁ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣି ଚ ଭୂପତେ ॥ ୨,୧୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ କ'ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ? କିମ୍ବା ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ? ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁମାନେ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା।
ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପଦମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ତନ୍ନୃପ ॥ ୨,୧୪.
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି ଲୋକ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦ ଚାହେ, ପୁଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହେ। ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ, ରାଜା।
କର୍ମ ଯଜ୍ଞାତ୍ମକଂ ଶ୍ରେଯଃ ଫଲଂ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଫଲେ ତଦେଵାନଭିସଂହିତେ ॥ ୨,୧୪.
ଯଜ୍ଞ ରୂପ କର୍ମ ମଙ୍ଗଳ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ହେଉଛି ତାହାର ଲକ୍ଷଣ। ଫଳ ଯଦିଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହଁ, ମୁଖ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ତାହାରେ ଅଛି।
ଆତ୍ମା ଧ୍ଯେଯଃ ସଦା ଭୂପ ଯୋଗଯୁକ୍ତୈସ୍ତଥା ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେମାନେ ସଦା ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜା। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଏକତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ, ଯାହା ପରମ ଆତ୍ମାର ମଙ୍ଗଳ।
ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯେଵମନେକାନି ଶତଶୋଯ ସହସ୍ରସଃ । ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ନ ତ୍ଵେତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ଏଠାରେ ଅନେକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯାହା ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବେ ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଧର୍ମାଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତେ କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥୋ ଧନଂ ଯଦି । ଵ୍ଯଯଶ୍ଚ କ୍ରିଯତେ କସ୍ମାତ୍କାମପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୁପଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୨,୧୪.
ଧର୍ମ ପାଇଁ ଯଦି ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯଦି ଏହା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହୁଏ।
ପୁତ୍ରଶ୍ଚେତ୍ପରମାର୍ଥଃ ସ୍ଯାତ୍ସୋଽପ୍ଯନ୍ଯସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର । ପରମାର୍ଥଭୂତଃ ସୋନ୍ଯସ୍ଯ ପରମାର୍ଥୋ ହି ତତ୍ପିତା ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ପୁଅକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଯାଞ୍ଚାଯାଏ, ରାଜନ୍, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ହେବ; କାରଣ, ପିତା ପାଇଁ ପୁଅ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ପିତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ନ ପରମାର୍ଥୋସ୍ତି ଜଗତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଚରାଚରେ । ପରମାର୍ଥୋ ହି କାର୍ଯାଣି କାରଣାନାମଶେଷତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଏଭଳି, ଏହି ଚରାଚର ଜଗତରେ କୌଣସି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ କାରଣର ଫଳ।
ରାଜ୍ଯାଦିପ୍ରାପ୍ତିରତ୍ରୋକ୍ତା ପରମାର୍ଥତଯା ଯଦି । ପରମାର୍ଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ଵୈ ତତଃ ॥ ୨,୧୪.
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏପରି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୁହେଁ।
ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମନିଷ୍ପାଦ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ମତଂ ତଵ । ପରମାର୍ଥଭୂତଂ ତତ୍ରାପି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଗଦତୋ ମମ ॥ ୨,୧୪.
ତୁମେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକୁ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭେଦରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ ବୋଲି ଭାବ, ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।