ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଦୋଷାଯ ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣାଃ
'ମୁଁ' ବୋଲି କେବଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ଦୋଷର କଥା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।
ଜିହ୍ଵା ବ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୋଷ୍ଠୌ ତାଲୁକ ନୃପ! ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵେ ଵାଙୂନିଷ୍ପାଦନହେତଵଃ
ହେ ରାଜା! ଜିଭ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ କେହି ମୁଁ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମସ୍ତେ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।
କିଂହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତଥାପି ଵାଗ୍ ନାହମେତଦ୍ ଵକ୍ତୁ ମିତ୍ଥଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ବାକ୍ କିଏ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ? ଯଦିଓ ବାକ୍ ଏହିପରି କହେ, ତଥାପି ବାକ୍ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍ ଯତଃ ପୁସଃ ଶିରଃ ପାଣ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣାଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍! କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେହ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଆଦି ଅନେକ ଅଂଶର ଏକ ଗଠନ; ଏହି ଅଂଶମାନଙ୍କୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ହେ ରାଜା?
ଯଦ୍ଯନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋଽପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ ! ତଦୈଷୋଽହମଯଞ୍ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ
ଯଦି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅନ୍ୟ ଅଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍।
ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ ଵିଫଲଂ ଵଚଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏକ ମାନବ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ 'ଆପଣ କିଏ?' କିମ୍ବା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିବିକା ଚେଯମିମେ ଵାହାଃ ପୁରଃ ସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେତନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ
ଆପଣ ରାଜା, ଏହା ହେଉଛି ପାଳଙ୍କି, ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବହକ, ଏହା ଆଗର ରାସ୍ତା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କର, ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଟିକେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵୃକ୍ଷଦୂ ଦାରୁ ତତଶ୍ଚୈଯଂ ଶିବିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠିତା । କିଂ ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଵାସ୍ଯାଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥଵା ନୃପ
ପାଳଙ୍କି ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି, ହେ ରାଜା; ତେବେ ଏହାକୁ ଗଛ ବୋଲି କିମ୍ବା କାଠ ବୋଲି କହିବି କି?
ଵୃକ୍ଷାରୂଢୋ ମହାରାଜୋ ନାଯଂ ଵଦତି ତେ ଜନଃ । ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିବିକାଗତମ୍
କେହି କହେନି 'ମହାରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି', କିମ୍ବା 'ଆପଣ କାଠ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି', ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ପାଳଙ୍କିରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଶିବିକା ଦାରୁସଙ୍ଗାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଆନ୍ଵଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତଦ୍ଭଦେ ଶିବିକା ତ୍ଵଯା
ପାଳଙ୍କି କାଠ ଯୋଗାଯୋଗରେ, ତିଆରି ଓ ଗଠନ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା! ତେବେ ଏହି ପାଳଙ୍କି ଆପଣ ସହିତ ଅଛି।
ଏଵଂ ଛତ୍ରଶଲାକାନାଂ ପୃଥଗୂଭାଗୋ ଵିମୃଶ୍ଯତାମ୍ । କ୍ଵ ଯାତଂ ଛତ୍ରମିତ୍ଯେଷ ନ୍ଯାଯସ୍ତ୍ଵଯି ତଥା ମଯି
ଏହିପରି ଛତା ଓ ତାହାର କାଠି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗକୁ ବିଚାର କରନ୍ତୁ; ତେବେ କହନ୍ତୁ, ଛତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଆପଣ ଓ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁହୁଏ।
ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଜୋ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞଯଂ ଵିଜ୍ଞଯା କର୍ମ୍ମହେତୁଷୁ
ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈର ଜନ୍ମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ପୁମାନ୍ନ ଦେଵୋ ନ ନରୋ ନ ପଶୁର୍ନ ଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାକୃତିବେଦାସ୍ତୁ ଭୂପୈତେ କର୍ମ୍ମଯୋନଯଃ
ମଣିଷ ନ ଦେବ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ପଶୁ, ନ ଗଛ; ଏହି ଦେହର ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା, ହେ ରାଜା, କେବଳ କର୍ମର ଫଳ।
ଵସ୍ତୁ ରାଜେତି ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଥାନ୍ଯଜ୍ଵ ନୃପେତ୍ଥଂ ତନ୍ନ ସତ୍ସଙ୍କଲ୍ପନାମଯମ୍
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହାକୁ 'ରାଜା' ବୋଲାଯାଏ, କିମ୍ବା ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଚେଲାମାନେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ହେ ରାଜା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଯତ୍ତୁ କାଲାନ୍ତରେଣାପି ନାନ୍ଯାଂ ସଂଜ୍ଞାମୁପୈତି ଵୈ । ପରିଣାମାଦିସମ୍ଭୂତାଂ ତଦୂସ୍ତୁ ନୃପ! ତଜ୍ଵ କିମ୍
ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ ନେଇନଥାଏ, କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ସେଠି ଥାଉ, ହେ ରାଜା; ତାହା ସହ ଆପଣଙ୍କର କଣ ସମ୍ପର୍କ?
ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋ ରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କିଂ ତ୍ଵା ଭୂପ ! ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ବାପାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ବାପା—ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ବୋଲି କହିବି, ହେ ରାଜା?
ତ୍ଵଂ କିମେତଚ୍ଛିରଃ କିଂ ନୁ ଗ୍ରୀଵା ତଵ ତଥୋଦରମ୍ । କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵଂ ଵା ତଵୈତତ୍ କିଂ ମହୀପତେ
ତୁମେ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କି? କିମ୍ବା ଏହି ଗଳା, ଏହି ପେଟ ତୁମର? କିମ୍ବା ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ? ଏହା ସବୁ ତୁମେ ନିଜେ, କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ତୁମର, ରାଜନ?
ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ ଭୂପ ! ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋଽହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣୋ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ
ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ। 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦକ୍ଷ ହେଇ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତତ୍ତ୍ଵେ ମଯାହମିତି ଭାଷିତୁମ୍ । ପଥକ୍ କରଣନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ଶକ୍ଯତେ ନପତେ! କଥମ୍
ଏଭଳି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଏହି ଅଟେ ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ରାଜନ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉପାୟ ତିଆରି କରିନଥିଲି?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯେତି ଵଚଃ ପରମାର୍ଥସମନ୍ଵିତମ୍ । ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ତମାହ ନୃପତିର୍ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନମ୍ର ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରମାର୍ଥମଯଂ ଵଚଃ । ଶ୍ରୁତେ ତସ୍ମିନ୍ଭ୍ରମନ୍ତୀଵ ମନସୋ ମମ ଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୨,୧୪.
ରାଜା କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ପରମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ମୋ ମନର ଚେତନାଗୁଡ଼ିକ ଭାସିଯିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଏତଦ୍ଵିଵେକଵିଜ୍ଞାନଂ ଯଦଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ । ଭଵତା ଦର୍ଶିତଂ ଵିପ୍ର ତତ୍ପରଂ ପ୍ରକୃତେର୍ମହତ୍ ॥ ୨,୧୪.
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଦେଖାଇଥିବା ଏହି ବିବେକ ଓ ଜ୍ଞାନ, ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହା ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ନାହଂ ଵହାମି ଶିବିକାଂ ଶିବିକା ନ ମଯି ସ୍ଥିତା । ଶରୀରମନ୍ଯଦସ୍ମତ୍ତୋ ଯେନେଯଂ ଶିବିକା ଧୃତା ॥ ୨,୧୪.
ମୁଁ ଶିବିକା ବୋହି ନାହିଁ, ଶିବିକା ମୋ ଉପରେ ରହି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିବିକା ବୋହାଯାଉଛି।
ଗୁଣପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ କର୍ମଚୋଦିତା । ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଗୁଣା ହ୍ଯେତେ କିଂ ମମେତି ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, କର୍ମର ଉତ୍ତେଜନାରେ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣମାନେ କାମ କରନ୍ତି— ଏହା ସହିତ ମୋର କଣ ସମ୍ପର୍କ, ଆପଣ କହିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ପରମାର୍ଥଜ୍ଞ ମମ ଶ୍ରୋତ୍ରପଥଂ ଗତେ । ମନୋ ଵିହ୍ଵଲତାମେତି ପରମାର୍ଥାର୍ଥିତାଂ ଗତମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ପରମ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ପୂର୍ଵମେଵ ମହାଭାଗଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ପ୍ରଷ୍ଟୁମଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋ ଗତ୍ଵା ଶ୍ରେଯଃ କିଂ ତ୍ଵତ୍ର ଶଂସ ମେ ॥ ୨,୧୪.
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମହାଭାଗ କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲି। ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ତଦନ୍ତରେ ଚ ଭଵତା ଯଦେତଦ୍ଵାକ୍ଯମୀରିତମ୍ । ତେନୈଵ ପରମାର୍ଥାର୍ଥଂ ତ୍ଵଯି ଚେତଃ ପ୍ରଧାଵତି ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ମୋ ମନକୁ ପୁଣିଥରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେଲା।
କପିଲର୍ଷିର୍ଭଗଵତଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵିଷ୍ଣୋରଂଶୋ ଜଗନ୍ମୋହନାଶାଯୋର୍ଵୀମୁପାଗତଃ ॥ ୨,୧୪.
କପିଳ ଋଷି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ, ଯିଏ ସଂସାରର ମୋହ ଓ ଆଶାର କାରଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିଛନ୍ତି।
ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ନୂନମସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାମତ୍ର ଗତୋ ଯଥୈତଦ୍ଭାଵତୋଚ୍ଯତେ ॥ ୨,୧୪.
ଏହି ଭଗବାନ୍ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏହିଭଳି କହାଯାଉଛି।
ତନ୍ମହ୍ଯଂ ପ୍ରଣତାଯ ତ୍ଵଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପରମଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ତଦ୍ଵଦାଖିଲ ଵିଜ୍ଞାନଜଲଵୀଚ୍ଯୁଦଧିର୍ଭଵାନ୍ ॥ ୨,୧୪.
ତେଣୁ, ମୁଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇଛି, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଏକ ସାଗର।