ଯଦୂଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିବିକା ଚେଯଂ ତଦୂଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ମମତ୍ଵେନୋପବୃ ହିତଃ
ଏହି ପାଳଙ୍କି ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ, ତୁମର କିମ୍ବା ମୋର, କେବଳ ମମତା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଭଵନ୍ମୈନୀ ସ ଵହଞ୍ଛିବିକାଂ ଦ୍ରିଜ ! ସୋଽପି ରାଜାଵତୀର୍ଯ୍ଯୋର୍ଵ୍ଯଂ ତତ୍ପାଦୌ ଜଗୃହେ ତ୍ଵରନ୍
ଏପରି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଣିଥରେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଭୋ ଭୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ଶିବିକାଂ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଦ୍ରିଜ! କଥ୍ଯତାଂ କୋ ଭଵାନତ୍ର ଜାଲମରୂପଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦୟାକରି ପାଳଙ୍କି ଛାଡ଼, ମୋତେ ଦୟା କର; ଏଠାରେ ତୁମେ କିଏ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ କିଏ ଦଢ଼ିଆଛ, କହ।
ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣ୍ମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵିଦୂନ୍ ! ମହ୍ମ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ତ୍ଵଯା
ତୁମେ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛ, ଆସିବାର କାରଣ କଣ? ଏହି ସବୁ କହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦୂକ୍ତୁଂ ଭୂପ! ନ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଗମନକ୍ରିଯା
ଶୁଣ, ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ' ବୋଲି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚଳାଚଳ ହୁଏ।
ସୁଖଦୁଃ ଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେହାଦ୍ଯୁ ପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁ ଜନ୍ତୁର୍ଦେହାଦିମୃଚ୍ଛତି
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଦେହ ଆଦି ପାଏ।
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ବୂପାଲ ! ଜନ୍ତୋଃ ସର୍ଵତ୍ର କାରଣମ୍ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଯତଃ କସ୍ମାତ୍ କାରଣାଂ ପୃଚ୍ଛଯତେ ତ୍ଵଯା
ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; ତେବେ ତୁମେ କାରଣ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଧର୍ମାଧମାଂ ନ ସନ୍ଦେହଃ ସର୍ଵକାର୍ଯ୍ଯେଷୁ କାରଣମ୍ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦେହାଦ୍ଦ ହାନ୍ତରାଗମଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହ ମିଳେ, ପରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ତ୍ଵୈତଦ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମନଃ । ଵକ୍ତୁ ନ ଶକ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତୁ ତନ୍ମମେଚ୍ଛା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ମୁଁ ଯାହାକୁ 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିଛି, ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏହି କଥାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ମୋ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଯୋଽସ୍ତି ସୋଽହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍! କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଯୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯଦି କେହି ଅଛନ୍ତି, ତେବେ 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଲି କହିବାକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ? ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କହିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଦୋଷାଯ ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣାଃ
'ମୁଁ' ବୋଲି କେବଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ଦୋଷର କଥା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।
ଜିହ୍ଵା ବ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୋଷ୍ଠୌ ତାଲୁକ ନୃପ! ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵେ ଵାଙୂନିଷ୍ପାଦନହେତଵଃ
ହେ ରାଜା! ଜିଭ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ କେହି ମୁଁ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମସ୍ତେ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।
କିଂହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତଥାପି ଵାଗ୍ ନାହମେତଦ୍ ଵକ୍ତୁ ମିତ୍ଥଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ବାକ୍ କିଏ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ? ଯଦିଓ ବାକ୍ ଏହିପରି କହେ, ତଥାପି ବାକ୍ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍ ଯତଃ ପୁସଃ ଶିରଃ ପାଣ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣାଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍! କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେହ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଆଦି ଅନେକ ଅଂଶର ଏକ ଗଠନ; ଏହି ଅଂଶମାନଙ୍କୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ହେ ରାଜା?
ଯଦ୍ଯନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋଽପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ ! ତଦୈଷୋଽହମଯଞ୍ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ
ଯଦି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅନ୍ୟ ଅଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍।
ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ ଵିଫଲଂ ଵଚଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏକ ମାନବ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ 'ଆପଣ କିଏ?' କିମ୍ବା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିବିକା ଚେଯମିମେ ଵାହାଃ ପୁରଃ ସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେତନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ
ଆପଣ ରାଜା, ଏହା ହେଉଛି ପାଳଙ୍କି, ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବହକ, ଏହା ଆଗର ରାସ୍ତା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କର, ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଟିକେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵୃକ୍ଷଦୂ ଦାରୁ ତତଶ୍ଚୈଯଂ ଶିବିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠିତା । କିଂ ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଵାସ୍ଯାଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥଵା ନୃପ
ପାଳଙ୍କି ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି, ହେ ରାଜା; ତେବେ ଏହାକୁ ଗଛ ବୋଲି କିମ୍ବା କାଠ ବୋଲି କହିବି କି?
ଵୃକ୍ଷାରୂଢୋ ମହାରାଜୋ ନାଯଂ ଵଦତି ତେ ଜନଃ । ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିବିକାଗତମ୍
କେହି କହେନି 'ମହାରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି', କିମ୍ବା 'ଆପଣ କାଠ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି', ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ପାଳଙ୍କିରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଶିବିକା ଦାରୁସଙ୍ଗାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଆନ୍ଵଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତଦ୍ଭଦେ ଶିବିକା ତ୍ଵଯା
ପାଳଙ୍କି କାଠ ଯୋଗାଯୋଗରେ, ତିଆରି ଓ ଗଠନ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା! ତେବେ ଏହି ପାଳଙ୍କି ଆପଣ ସହିତ ଅଛି।
ଏଵଂ ଛତ୍ରଶଲାକାନାଂ ପୃଥଗୂଭାଗୋ ଵିମୃଶ୍ଯତାମ୍ । କ୍ଵ ଯାତଂ ଛତ୍ରମିତ୍ଯେଷ ନ୍ଯାଯସ୍ତ୍ଵଯି ତଥା ମଯି
ଏହିପରି ଛତା ଓ ତାହାର କାଠି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗକୁ ବିଚାର କରନ୍ତୁ; ତେବେ କହନ୍ତୁ, ଛତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଆପଣ ଓ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁହୁଏ।
ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଜୋ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞଯଂ ଵିଜ୍ଞଯା କର୍ମ୍ମହେତୁଷୁ
ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈର ଜନ୍ମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ପୁମାନ୍ନ ଦେଵୋ ନ ନରୋ ନ ପଶୁର୍ନ ଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାକୃତିବେଦାସ୍ତୁ ଭୂପୈତେ କର୍ମ୍ମଯୋନଯଃ
ମଣିଷ ନ ଦେବ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ପଶୁ, ନ ଗଛ; ଏହି ଦେହର ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା, ହେ ରାଜା, କେବଳ କର୍ମର ଫଳ।
ଵସ୍ତୁ ରାଜେତି ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଥାନ୍ଯଜ୍ଵ ନୃପେତ୍ଥଂ ତନ୍ନ ସତ୍ସଙ୍କଲ୍ପନାମଯମ୍
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହାକୁ 'ରାଜା' ବୋଲାଯାଏ, କିମ୍ବା ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଚେଲାମାନେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ହେ ରାଜା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଯତ୍ତୁ କାଲାନ୍ତରେଣାପି ନାନ୍ଯାଂ ସଂଜ୍ଞାମୁପୈତି ଵୈ । ପରିଣାମାଦିସମ୍ଭୂତାଂ ତଦୂସ୍ତୁ ନୃପ! ତଜ୍ଵ କିମ୍
ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ ନେଇନଥାଏ, କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ସେଠି ଥାଉ, ହେ ରାଜା; ତାହା ସହ ଆପଣଙ୍କର କଣ ସମ୍ପର୍କ?
ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋ ରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କିଂ ତ୍ଵା ଭୂପ ! ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ବାପାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ବାପା—ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ବୋଲି କହିବି, ହେ ରାଜା?
ତ୍ଵଂ କିମେତଚ୍ଛିରଃ କିଂ ନୁ ଗ୍ରୀଵା ତଵ ତଥୋଦରମ୍ । କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵଂ ଵା ତଵୈତତ୍ କିଂ ମହୀପତେ
ତୁମେ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କି? କିମ୍ବା ଏହି ଗଳା, ଏହି ପେଟ ତୁମର? କିମ୍ବା ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ? ଏହା ସବୁ ତୁମେ ନିଜେ, କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ତୁମର, ରାଜନ?
ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ ଭୂପ ! ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋଽହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣୋ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ
ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ। 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦକ୍ଷ ହେଇ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତତ୍ତ୍ଵେ ମଯାହମିତି ଭାଷିତୁମ୍ । ପଥକ୍ କରଣନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ଶକ୍ଯତେ ନପତେ! କଥମ୍
ଏଭଳି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଏହି ଅଟେ ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ରାଜନ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉପାୟ ତିଆରି କରିନଥିଲି?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯେତି ଵଚଃ ପରମାର୍ଥସମନ୍ଵିତମ୍ । ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ତମାହ ନୃପତିର୍ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ ୨,୧୪.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନମ୍ର ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ କହିଲେ।