ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗସ୍ଯାସ୍ଥା ଜହ୍ଘ ପାଦଦୂଯେ ସ୍ଥିତେ । ଊରୂ ଜଙ୍ଘାଦୂଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପାଉଁ ଦୁଇଟି ରଖିଲେ, ପାଦ ଓ ଗୋଡ଼ ଭୂମି ସହିତ ଛୁଇଁଥାଏ; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଉରୁ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପେଟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ।
ଵକ୍ଷଃ ସ୍ଥଲଂ ତଥା ବାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧାଶ୍ରିତେଯଂ ଶିବିକା ମମ ଭାରୋଽତ୍ର କିକୃତଃ
ପେଟ ଉପରେ ଛାତି ଓ ବାହୁ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କାନ୍ଧ ଅଛି; ଏହି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ଏହିଠାରେ ଏହାର ଭାର ବହାଯାଉଛି।
ଶିବିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେଦଂ ଵପୁସ୍ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତମ୍ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା
ଏହି ଦେହଟିଏ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପାଳଙ୍କି ଉପରେ ଦେଖୁଛ, ଏହାକୁ 'ତୁମେ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ହୁଏ (ସତ୍ୟ ନୁହେଁ)।
ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ମାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଭୂତଵର୍ଗୋଽପି ଯାତ୍ଯଯମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ହେଉଛୁ; ଏହି ଭୂତମାନେ ଗୁଣର ଧାରାରେ ପଡ଼ି, ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି।
କର୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯା- ପୃଥିଵୀପତେ ! ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ୍ମ ତଜ୍ଵାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ
ହେ ପୃଥିବୀର ଶାସକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ କର୍ମର ଅଧୀନ; ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯପଚଯୌ ନାସ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଏକାଟିର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ।
ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚୈଵାପଚଯେ ନୃପ! ତଦା ପୀଵାନସୀତୀତ୍ଥଂ କଯା ଯୁତ୍ତଯା ତ୍ଵଯେରିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହାର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ତୁମେ କୁହିଲ, 'ଏହା ମୋଟା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳା'?
ଭୂ-ପାଦ-ଜଙ୍ଘା-କ୍ଠ୍ଯୂରୁ-ଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତେ । ଶିବିକେଯଂ ଯତା ସ୍କନ୍ଧେ ତଥା ଭାରଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା
ପାଦ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ପେଟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଯେପରି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭାର ତୁମେ ବହୁଛ।
ତଦାନ୍ଯୈର୍ଜନ୍ତୁଭର୍ଭୂପ ! ଶିବିକୋଢା ନ କେଵଲମ୍ । ଲୈ-ଦ୍ରୁମ-ଗୃହୋତ୍ଥୋଽପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋଽପି ଵା
ହେ ରାଜା, ଏହି ପାଳଙ୍କି କେବଳ ତୁମେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁଛନ୍ତି; ଏହା କାଠ, ଗଛ, ଘର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
ଯଦା ପୁସଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵଃ ପ୍ରାକୃତୈଃ କାରଣୌର୍ନୃପ ! ସୋଢଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଦାଯାସଃ କଥଂ ଵା ନୃପତେ । ମଯା
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାର ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେବେ ଏହା କିପରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବ?
ଯଦୂଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିବିକା ଚେଯଂ ତଦୂଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ମମତ୍ଵେନୋପବୃ ହିତଃ
ଏହି ପାଳଙ୍କି ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ, ତୁମର କିମ୍ବା ମୋର, କେବଳ ମମତା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଭଵନ୍ମୈନୀ ସ ଵହଞ୍ଛିବିକାଂ ଦ୍ରିଜ ! ସୋଽପି ରାଜାଵତୀର୍ଯ୍ଯୋର୍ଵ୍ଯଂ ତତ୍ପାଦୌ ଜଗୃହେ ତ୍ଵରନ୍
ଏପରି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଣିଥରେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଭୋ ଭୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ଶିବିକାଂ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଦ୍ରିଜ! କଥ୍ଯତାଂ କୋ ଭଵାନତ୍ର ଜାଲମରୂପଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦୟାକରି ପାଳଙ୍କି ଛାଡ଼, ମୋତେ ଦୟା କର; ଏଠାରେ ତୁମେ କିଏ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ କିଏ ଦଢ଼ିଆଛ, କହ।
ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣ୍ମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵିଦୂନ୍ ! ମହ୍ମ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ତ୍ଵଯା
ତୁମେ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛ, ଆସିବାର କାରଣ କଣ? ଏହି ସବୁ କହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦୂକ୍ତୁଂ ଭୂପ! ନ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଗମନକ୍ରିଯା
ଶୁଣ, ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ' ବୋଲି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚଳାଚଳ ହୁଏ।
ସୁଖଦୁଃ ଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେହାଦ୍ଯୁ ପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁ ଜନ୍ତୁର୍ଦେହାଦିମୃଚ୍ଛତି
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଦେହ ଆଦି ପାଏ।
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ବୂପାଲ ! ଜନ୍ତୋଃ ସର୍ଵତ୍ର କାରଣମ୍ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଯତଃ କସ୍ମାତ୍ କାରଣାଂ ପୃଚ୍ଛଯତେ ତ୍ଵଯା
ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; ତେବେ ତୁମେ କାରଣ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଧର୍ମାଧମାଂ ନ ସନ୍ଦେହଃ ସର୍ଵକାର୍ଯ୍ଯେଷୁ କାରଣମ୍ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦେହାଦ୍ଦ ହାନ୍ତରାଗମଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହ ମିଳେ, ପରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ତ୍ଵୈତଦ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମନଃ । ଵକ୍ତୁ ନ ଶକ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତୁ ତନ୍ମମେଚ୍ଛା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ମୁଁ ଯାହାକୁ 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିଛି, ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏହି କଥାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ମୋ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଯୋଽସ୍ତି ସୋଽହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍! କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଯୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯଦି କେହି ଅଛନ୍ତି, ତେବେ 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଲି କହିବାକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ? ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କହିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଦୋଷାଯ ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣାଃ
'ମୁଁ' ବୋଲି କେବଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ଦୋଷର କଥା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।
ଜିହ୍ଵା ବ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୋଷ୍ଠୌ ତାଲୁକ ନୃପ! ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵେ ଵାଙୂନିଷ୍ପାଦନହେତଵଃ
ହେ ରାଜା! ଜିଭ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ କେହି ମୁଁ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମସ୍ତେ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।
କିଂହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତଥାପି ଵାଗ୍ ନାହମେତଦ୍ ଵକ୍ତୁ ମିତ୍ଥଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ବାକ୍ କିଏ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ବୋଲି କହେ? ଯଦିଓ ବାକ୍ ଏହିପରି କହେ, ତଥାପି ବାକ୍ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍ ଯତଃ ପୁସଃ ଶିରଃ ପାଣ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣାଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍! କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେହ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଆଦି ଅନେକ ଅଂଶର ଏକ ଗଠନ; ଏହି ଅଂଶମାନଙ୍କୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବି, ହେ ରାଜା?
ଯଦ୍ଯନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋଽପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ ! ତଦୈଷୋଽହମଯଞ୍ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ
ଯଦି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅନ୍ୟ ଅଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍।
ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ ଵିଫଲଂ ଵଚଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏକ ମାନବ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ 'ଆପଣ କିଏ?' କିମ୍ବା 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିବିକା ଚେଯମିମେ ଵାହାଃ ପୁରଃ ସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେତନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ
ଆପଣ ରାଜା, ଏହା ହେଉଛି ପାଳଙ୍କି, ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବହକ, ଏହା ଆଗର ରାସ୍ତା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କର, ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଟିକେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵୃକ୍ଷଦୂ ଦାରୁ ତତଶ୍ଚୈଯଂ ଶିବିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠିତା । କିଂ ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଵାସ୍ଯାଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥଵା ନୃପ
ପାଳଙ୍କି ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି, ହେ ରାଜା; ତେବେ ଏହାକୁ ଗଛ ବୋଲି କିମ୍ବା କାଠ ବୋଲି କହିବି କି?
ଵୃକ୍ଷାରୂଢୋ ମହାରାଜୋ ନାଯଂ ଵଦତି ତେ ଜନଃ । ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିବିକାଗତମ୍
କେହି କହେନି 'ମହାରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି', କିମ୍ବା 'ଆପଣ କାଠ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି', ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ପାଳଙ୍କିରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଶିବିକା ଦାରୁସଙ୍ଗାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଆନ୍ଵଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତଦ୍ଭଦେ ଶିବିକା ତ୍ଵଯା
ପାଳଙ୍କି କାଠ ଯୋଗାଯୋଗରେ, ତିଆରି ଓ ଗଠନ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା! ତେବେ ଏହି ପାଳଙ୍କି ଆପଣ ସହିତ ଅଛି।