ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞାନୈକଭାଜନମ୍ । ଜାତିସ୍ମଣେଽସୌ ପାପସ୍ଯ କ୍ଷଯକାମ ଉଵାହ ତାମ୍
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି, ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜୋରକର୍ମରେ ଧରାଯିବା ପରେ ଶିବିକା ବହିଲେ।
ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ସୋଽଥ ଯୁଗମାତ୍ରଵଲୋକନଃ । କୁର୍ଵନ୍ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଭଳି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ତେବେ ତେବେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲୁଥିଲେ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ନୃପତିଃ ସୋଽଥ ଵିଷମାଂ ଶିବିକାଗତିମ୍ । କିମେତଦିତ୍ଯାହ ସମଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଶିବିକାଵହାଃ
ରାଜା ଶିବିକାର ଅସମତଳ ଗତି ଦେଖି, 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ, 'ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ, ସମଭାବରେ ଚାଲ।'
ପୁନସ୍ତଥୈଵ ଶିବିକାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଷମାଂ ହି ସଃ । ନୃପଃ କିମେତଦିତ୍ଯାହ ଭଵଦ ଭିର୍ଗମ୍ଯତେଽନ୍ଯଥା
ପୁଣି ଏଭଳି ଅସମତଳ ଶିବିକା ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାହିଁକି ବହୁନାହଁ?'
ଭୂପତେର୍ଵଦତସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ବହୁଶୋ ଵଚଃ । ଶିବିକାଵାହକାଃ ପ୍ରୋଚୁରଯଂ ଯାତୀତ୍ଯସତ୍ଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉପରେ ଉପରେ କହିବାକୁ ଶୁଣି, ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଧୀରେ ଚାଲୁଛି।'
କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଦ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢା ଶିହିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀନାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ
'ମୋର ଶିବିକା କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୂରିକୁ ବହିବାରେ ତୁମେ କି କ୍ଲାନ୍ତ? କିମ୍ବା ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲାଗୁଛ, ତଥାପି ଶ୍ରମ ସହିପାରୁନାହଁ?'
ନାହଂ ପୀଵାନ୍ନ ଚୈଵୋଢା ଶିବିକା ଭଵତୋ ମଯା । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଚାଯାସଃ ସୋଞଵ୍ଯୋଽସ୍ତି ମହୀପତେ
'ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ଶିବିକା ବହୁନାହଁ, ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ କୌଣସି ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ରାଜା।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ଯସେ ପୀଵାନଦ୍ଯାଂପି ଶିବିକା ତ୍ଵଯି । ଶ୍ରମଶ୍ଵ ଭାରୋଦୂହନେ ଭଵତ୍ଯେଵ ହି ଦେହିନାମ୍
'ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଛ, ଏବଂ ଶିବିକା ମଧ୍ୟ ତୁମ ଉପରେ ଅଛି। ଦେହୀମାନେ ଭାର ବହିଲେ ଶ୍ରମ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଭଵତା ଭୂପ ! ଯଦୂ ଦୃଷ୍ଟ ମମ ତଦୂଦ । ବଲଵାନବଲଶ୍ଚେତି ଵାଚ୍ଯଂ ପଶ୍ଵାଦୂ ଵିଶେଷଣମ୍
'ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ମୋତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଏହା ପଶୁମାନଙ୍କ ଗୁଣ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।'
ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିବିକା ଚେତି ତ୍ଵଯ୍ଯଦ୍ଯାପି ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ମିଥ୍ଯୈତଦତ୍ର ତୁ ଭଵାଞ୍ଛୃଣୋତୁ ଵଚନଂ ମମ
'ଯଦି ଏହି ଶିବିକା ତୁମର ଓ ତୁମ ଉପରେ ରହିଛି, ତଥାପି ଏହା ଭ୍ରମ; ଏ ବିଷୟରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।'
ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗସ୍ଯାସ୍ଥା ଜହ୍ଘ ପାଦଦୂଯେ ସ୍ଥିତେ । ଊରୂ ଜଙ୍ଘାଦୂଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପାଉଁ ଦୁଇଟି ରଖିଲେ, ପାଦ ଓ ଗୋଡ଼ ଭୂମି ସହିତ ଛୁଇଁଥାଏ; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଉରୁ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପେଟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ।
ଵକ୍ଷଃ ସ୍ଥଲଂ ତଥା ବାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧାଶ୍ରିତେଯଂ ଶିବିକା ମମ ଭାରୋଽତ୍ର କିକୃତଃ
ପେଟ ଉପରେ ଛାତି ଓ ବାହୁ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କାନ୍ଧ ଅଛି; ଏହି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ଏହିଠାରେ ଏହାର ଭାର ବହାଯାଉଛି।
ଶିବିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେଦଂ ଵପୁସ୍ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତମ୍ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା
ଏହି ଦେହଟିଏ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପାଳଙ୍କି ଉପରେ ଦେଖୁଛ, ଏହାକୁ 'ତୁମେ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ହୁଏ (ସତ୍ୟ ନୁହେଁ)।
ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ମାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଭୂତଵର୍ଗୋଽପି ଯାତ୍ଯଯମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ହେଉଛୁ; ଏହି ଭୂତମାନେ ଗୁଣର ଧାରାରେ ପଡ଼ି, ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି।
କର୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯା- ପୃଥିଵୀପତେ ! ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ୍ମ ତଜ୍ଵାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ
ହେ ପୃଥିବୀର ଶାସକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ କର୍ମର ଅଧୀନ; ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯପଚଯୌ ନାସ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଏକାଟିର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ।
ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚୈଵାପଚଯେ ନୃପ! ତଦା ପୀଵାନସୀତୀତ୍ଥଂ କଯା ଯୁତ୍ତଯା ତ୍ଵଯେରିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହାର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ତୁମେ କୁହିଲ, 'ଏହା ମୋଟା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳା'?
ଭୂ-ପାଦ-ଜଙ୍ଘା-କ୍ଠ୍ଯୂରୁ-ଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତେ । ଶିବିକେଯଂ ଯତା ସ୍କନ୍ଧେ ତଥା ଭାରଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା
ପାଦ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ପେଟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଯେପରି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭାର ତୁମେ ବହୁଛ।
ତଦାନ୍ଯୈର୍ଜନ୍ତୁଭର୍ଭୂପ ! ଶିବିକୋଢା ନ କେଵଲମ୍ । ଲୈ-ଦ୍ରୁମ-ଗୃହୋତ୍ଥୋଽପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋଽପି ଵା
ହେ ରାଜା, ଏହି ପାଳଙ୍କି କେବଳ ତୁମେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁଛନ୍ତି; ଏହା କାଠ, ଗଛ, ଘର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
ଯଦା ପୁସଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵଃ ପ୍ରାକୃତୈଃ କାରଣୌର୍ନୃପ ! ସୋଢଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଦାଯାସଃ କଥଂ ଵା ନୃପତେ । ମଯା
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାର ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେବେ ଏହା କିପରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବ?
ଯଦୂଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିବିକା ଚେଯଂ ତଦୂଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ମମତ୍ଵେନୋପବୃ ହିତଃ
ଏହି ପାଳଙ୍କି ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ, ତୁମର କିମ୍ବା ମୋର, କେବଳ ମମତା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଭଵନ୍ମୈନୀ ସ ଵହଞ୍ଛିବିକାଂ ଦ୍ରିଜ ! ସୋଽପି ରାଜାଵତୀର୍ଯ୍ଯୋର୍ଵ୍ଯଂ ତତ୍ପାଦୌ ଜଗୃହେ ତ୍ଵରନ୍
ଏପରି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଣିଥରେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଭୋ ଭୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ଶିବିକାଂ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଦ୍ରିଜ! କଥ୍ଯତାଂ କୋ ଭଵାନତ୍ର ଜାଲମରୂପଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦୟାକରି ପାଳଙ୍କି ଛାଡ଼, ମୋତେ ଦୟା କର; ଏଠାରେ ତୁମେ କିଏ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ କିଏ ଦଢ଼ିଆଛ, କହ।
ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣ୍ମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵିଦୂନ୍ ! ମହ୍ମ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ତ୍ଵଯା
ତୁମେ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛ, ଆସିବାର କାରଣ କଣ? ଏହି ସବୁ କହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦୂକ୍ତୁଂ ଭୂପ! ନ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଗମନକ୍ରିଯା
ଶୁଣ, ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ' ବୋଲି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଚଳାଚଳ ହୁଏ।
ସୁଖଦୁଃ ଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେହାଦ୍ଯୁ ପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁ ଜନ୍ତୁର୍ଦେହାଦିମୃଚ୍ଛତି
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଦେହ ଆଦି ପାଏ।
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ବୂପାଲ ! ଜନ୍ତୋଃ ସର୍ଵତ୍ର କାରଣମ୍ । ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଯତଃ କସ୍ମାତ୍ କାରଣାଂ ପୃଚ୍ଛଯତେ ତ୍ଵଯା
ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; ତେବେ ତୁମେ କାରଣ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଧର୍ମାଧମାଂ ନ ସନ୍ଦେହଃ ସର୍ଵକାର୍ଯ୍ଯେଷୁ କାରଣମ୍ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦେହାଦ୍ଦ ହାନ୍ତରାଗମଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହ ମିଳେ, ପରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ଯତ୍ତ୍ଵୈତଦ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତ କୋଽହମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମନଃ । ଵକ୍ତୁ ନ ଶକ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତୁ ତନ୍ମମେଚ୍ଛା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ମୁଁ ଯାହାକୁ 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାରିଛି, ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏହି କଥାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ମୋ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଯୋଽସ୍ତି ସୋଽହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍! କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍ଦୋଽହମିତି ଯୋ ଦ୍ରିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯଦି କେହି ଅଛନ୍ତି, ତେବେ 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଲି କହିବାକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ? ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କହିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ!