ପିତର୍ଯୁପରତେ ସୋଽଥ ଭ୍ରାତୃ-ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯ-ବାନ୍ଧଵୈଃ । କାରିତଃ କ୍ଷେତ୍ରକର୍ମାଦି କଦନ୍ନାହାରପୋଷିତଃ
ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ, ଭାଇ, ଭାଇପୋ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କାମ କରାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମୋଟା ଭୋଜନ ଦେଇ ଚାଲାଉଥିଲେ।
ସ ତୂକ୍ଷପୀନାଵଯଵୋ ଜଦ़କାରୀ ଚ କର୍ମଣି । ସର୍ଵଲୋକୋପକରଣାଂ ବଭୂଵାହାରଵେତନଃ
ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କାମରେ ଅଳସ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଭୋଜନକୁ ମାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।
[ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ପୃଷତରାଜସ୍ଯ କାଲ୍ଯୈ ପଶୁମକଲ୍ପଯତ୍
ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାଜସଭାର ଦରବାରୀ ତାକୁ ଏମିତି ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, କାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପଶୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ତିଆରି କଲେ।
ରାତ୍ରୌ ତଂ ସମଲଙକୃତ୍ଯ ଵୈଶସସ୍ଯ ଵିଧାନତଃ । ଅଧିଷ୍ଠିତଂ ମହାକାଲୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋଗେଶ୍ଵରଂ ତଥା
ରାତିରେ, ବୈଶସ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାକୁ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ସଜାଇଦେଲା ପରେ, ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଜାଣିଲେ ଯେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ତତଃ ଖଡ ଗଂ ସମାଦାଯ ନିଶିତଂ ନିଶି ସା ତଥା । କ୍ଷତ୍ତାର କ୍ରୂରକର୍ମାଣମଚ୍ଛିନତ୍ କଣ୍ଠମୂଲତଃ । ସ୍ଵପାର୍ଷଦଯୁତା ଦେଵୀ ପପୌ ରୁଧିରମୁଲ୍ଵଣମ୍
ତାପରେ, ରାତିରେ ଦେବୀ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ଦୟାହୀନ ଭାବେ ଦରବାରୀଙ୍କ ଗଳା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।
ତତଃ ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଷ୍ଟିକର୍ତାଥ ମନ୍ଯେତ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯୋଽଯମିତ୍ଯପି
ତାପରେ, ସୌଭୀର ରାଜା ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ, ତେବେ ଜୋରକର୍ମ ଉପରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ'।
ତଂ ତାଦୃଶଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ।]* *[ ଏତଦାକାରବନ୍ଧନୀଦୂଯାନ୍ତର୍ଗତବାଗଃ ସର୍ଵତ୍ର ପୁସ୍ତକେ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀଧରେଣାପ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ନ କୃତା, ଅତଃ ସର୍ଵସମ୍ମତି ଶୂନ୍ଯତ୍ଵାଦଯଂ ବାଗୋ ବନ୍ଧନୀଦୂଯଗର୍ମୈ ସ୍ଥାପିତଃ ।] ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃତିଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯମମନ୍ଯତ
ଏହି ପରି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ଭଳି ରାଖି ଢାକା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ସୌଭୀର ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରୀ ତାଙ୍କୁ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ।
ସ ରାଜା ଶିଵିକାରୂଢୋ ଗନ୍ତୂଂ କୃତମତିର୍ଦ୍ରିଜ ! ବଭୂଵେକ୍ଷୁମତୀତୀରେ କପିଲର୍ଷେର୍ଵରାଶ୍ରମମ୍
ସେ ରାଜା, ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶିବିକାରେ ବସି, ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା କପିଳ ଋଷିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶ୍ରେଯଃ କିମତ୍ର ସଂସାରେ ଦୁଃ ଖପ୍ରାଯେ ନୃଣାମିତି । ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ କପିଲାଖ୍ଯଂ ମହାମୁନିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ, ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ କପିଳ ନାମକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସେ ଚାହିଁଲେ।
ଉଵାହ ଶିଵିକାଂ ତସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ନୃଣାଂ ଵିଷ୍ଟିଗୃହୀତାନାମନ୍ଯେଷାଂ ସୋଽପି ମଧ୍ଯଗଃ
ଦରବାରୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜୋରକର୍ମ ଲୋକମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ଶିବିକା ବହିଲେ।
ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞାନୈକଭାଜନମ୍ । ଜାତିସ୍ମଣେଽସୌ ପାପସ୍ଯ କ୍ଷଯକାମ ଉଵାହ ତାମ୍
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି, ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜୋରକର୍ମରେ ଧରାଯିବା ପରେ ଶିବିକା ବହିଲେ।
ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ସୋଽଥ ଯୁଗମାତ୍ରଵଲୋକନଃ । କୁର୍ଵନ୍ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଭଳି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ତେବେ ତେବେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲୁଥିଲେ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ନୃପତିଃ ସୋଽଥ ଵିଷମାଂ ଶିବିକାଗତିମ୍ । କିମେତଦିତ୍ଯାହ ସମଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଶିବିକାଵହାଃ
ରାଜା ଶିବିକାର ଅସମତଳ ଗତି ଦେଖି, 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ, 'ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ, ସମଭାବରେ ଚାଲ।'
ପୁନସ୍ତଥୈଵ ଶିବିକାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଷମାଂ ହି ସଃ । ନୃପଃ କିମେତଦିତ୍ଯାହ ଭଵଦ ଭିର୍ଗମ୍ଯତେଽନ୍ଯଥା
ପୁଣି ଏଭଳି ଅସମତଳ ଶିବିକା ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାହିଁକି ବହୁନାହଁ?'
ଭୂପତେର୍ଵଦତସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ବହୁଶୋ ଵଚଃ । ଶିବିକାଵାହକାଃ ପ୍ରୋଚୁରଯଂ ଯାତୀତ୍ଯସତ୍ଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉପରେ ଉପରେ କହିବାକୁ ଶୁଣି, ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଧୀରେ ଚାଲୁଛି।'
କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଦ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢା ଶିହିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀନାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ
'ମୋର ଶିବିକା କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୂରିକୁ ବହିବାରେ ତୁମେ କି କ୍ଲାନ୍ତ? କିମ୍ବା ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲାଗୁଛ, ତଥାପି ଶ୍ରମ ସହିପାରୁନାହଁ?'
ନାହଂ ପୀଵାନ୍ନ ଚୈଵୋଢା ଶିବିକା ଭଵତୋ ମଯା । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଚାଯାସଃ ସୋଞଵ୍ଯୋଽସ୍ତି ମହୀପତେ
'ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ଶିବିକା ବହୁନାହଁ, ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ କୌଣସି ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ରାଜା।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ଯସେ ପୀଵାନଦ୍ଯାଂପି ଶିବିକା ତ୍ଵଯି । ଶ୍ରମଶ୍ଵ ଭାରୋଦୂହନେ ଭଵତ୍ଯେଵ ହି ଦେହିନାମ୍
'ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଛ, ଏବଂ ଶିବିକା ମଧ୍ୟ ତୁମ ଉପରେ ଅଛି। ଦେହୀମାନେ ଭାର ବହିଲେ ଶ୍ରମ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଭଵତା ଭୂପ ! ଯଦୂ ଦୃଷ୍ଟ ମମ ତଦୂଦ । ବଲଵାନବଲଶ୍ଚେତି ଵାଚ୍ଯଂ ପଶ୍ଵାଦୂ ଵିଶେଷଣମ୍
'ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ମୋତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଏହା ପଶୁମାନଙ୍କ ଗୁଣ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।'
ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିବିକା ଚେତି ତ୍ଵଯ୍ଯଦ୍ଯାପି ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ମିଥ୍ଯୈତଦତ୍ର ତୁ ଭଵାଞ୍ଛୃଣୋତୁ ଵଚନଂ ମମ
'ଯଦି ଏହି ଶିବିକା ତୁମର ଓ ତୁମ ଉପରେ ରହିଛି, ତଥାପି ଏହା ଭ୍ରମ; ଏ ବିଷୟରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।'
ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗସ୍ଯାସ୍ଥା ଜହ୍ଘ ପାଦଦୂଯେ ସ୍ଥିତେ । ଊରୂ ଜଙ୍ଘାଦୂଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପାଉଁ ଦୁଇଟି ରଖିଲେ, ପାଦ ଓ ଗୋଡ଼ ଭୂମି ସହିତ ଛୁଇଁଥାଏ; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଉରୁ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପେଟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ।
ଵକ୍ଷଃ ସ୍ଥଲଂ ତଥା ବାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧାଶ୍ରିତେଯଂ ଶିବିକା ମମ ଭାରୋଽତ୍ର କିକୃତଃ
ପେଟ ଉପରେ ଛାତି ଓ ବାହୁ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କାନ୍ଧ ଅଛି; ଏହି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ଏହିଠାରେ ଏହାର ଭାର ବହାଯାଉଛି।
ଶିବିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେଦଂ ଵପୁସ୍ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତମ୍ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା
ଏହି ଦେହଟିଏ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପାଳଙ୍କି ଉପରେ ଦେଖୁଛ, ଏହାକୁ 'ତୁମେ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ହୁଏ (ସତ୍ୟ ନୁହେଁ)।
ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ମାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଭୂତଵର୍ଗୋଽପି ଯାତ୍ଯଯମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ହେଉଛୁ; ଏହି ଭୂତମାନେ ଗୁଣର ଧାରାରେ ପଡ଼ି, ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି।
କର୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯା- ପୃଥିଵୀପତେ ! ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ୍ମ ତଜ୍ଵାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ
ହେ ପୃଥିବୀର ଶାସକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ କର୍ମର ଅଧୀନ; ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯପଚଯୌ ନାସ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ
ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଏକାଟିର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ।
ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚୈଵାପଚଯେ ନୃପ! ତଦା ପୀଵାନସୀତୀତ୍ଥଂ କଯା ଯୁତ୍ତଯା ତ୍ଵଯେରିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହାର କେବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ତୁମେ କୁହିଲ, 'ଏହା ମୋଟା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳା'?
ଭୂ-ପାଦ-ଜଙ୍ଘା-କ୍ଠ୍ଯୂରୁ-ଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତେ । ଶିବିକେଯଂ ଯତା ସ୍କନ୍ଧେ ତଥା ଭାରଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା
ପାଦ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ପେଟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଯେପରି ପାଳଙ୍କି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭାର ତୁମେ ବହୁଛ।
ତଦାନ୍ଯୈର୍ଜନ୍ତୁଭର୍ଭୂପ ! ଶିବିକୋଢା ନ କେଵଲମ୍ । ଲୈ-ଦ୍ରୁମ-ଗୃହୋତ୍ଥୋଽପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋଽପି ଵା
ହେ ରାଜା, ଏହି ପାଳଙ୍କି କେବଳ ତୁମେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁଛନ୍ତି; ଏହା କାଠ, ଗଛ, ଘର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
ଯଦା ପୁସଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵଃ ପ୍ରାକୃତୈଃ କାରଣୌର୍ନୃପ ! ସୋଢଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଦାଯାସଃ କଥଂ ଵା ନୃପତେ । ମଯା
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ପାଳଙ୍କି ବହିବାର ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେବେ ଏହା କିପରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବ?