ତତ୍ର ଚୋତସୃଷ୍ଟଦେହୋଽସୌ ଜଜ୍ଞ ଜାତିସ୍ମରୋ ଦ୍ରିଜଃ । ସଦାଚାରଵତାଂ ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗିନାଂ ପ୍ରଵରେ କୁଲେ
ସେଠାରେ ହରିଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯୋଗୀମାନେ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅର୍ଵ୍ଵଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ! ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଥିବା, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଆତ୍ମନୋଽଧିଗତଜ୍ଞାନୋ ଦେଵାଦୀନି ମହାମୁନେ । ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ସ ଦଦର୍ଶ ମହାମତିଃ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ଦେବତା ଆଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ନ ପପାଠ ଗୁରୁପ୍ରୋକ୍ତଂ କୃତୋପନଯନଃ ଶ୍ଵୁତିମ୍ । ନ ଦଦର୍ଶ ଚ କର୍ମାଣି ଶାସ୍ତ୍ରଣି ଜଗୃହେ ନ ଚ
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗୁରୁ କହିଥିବା ଶିକ୍ଷା ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ନାହିଁ।
ଉକ୍ତୋଽପି ବହୁଶଃ କିଞ୍ଚିଡ଼ଵାକ୍ଯମଭାଷତ । ତଦପ୍ଯସଂସ୍କାରଗୁଣାଂ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାକ୍ଯୋକ୍ତିସଂଶ୍ରିତମ୍
ଅନେକଥର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାରେ ଥିଲା।
ଅପଧ୍ଵସ୍ତଵପୁଃ ସୋଽପି ମଲିନାମ୍ବରଧୃଗ୍ ଦ୍ରିଜଃ । କ୍ଲିନ୍ନଦନ୍ତାନ୍ତରଃ ସର୍ଵୈଃ ପରିଭୂତଃ ସ ନାଗରୈଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ଅପବିତ୍ର ଥିଲା, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ସମ୍ମାନନା ପରାଂ ହାନିଂ ଯୋଗର୍ଦ୍ଧେଃ କୁରୁତେ ଯତଃ । ଜନେନାଵମତୋ ଯୋଗୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଶକ୍ତିର ଅଧିକ କ୍ଷତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ, ସେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାଜ୍ଵରେତ ଵୈ ଯୋଗୀ ସତାଂ ମାର୍ଗମଦୂଷଯନ୍ । ଜନା ଯଥାଵମନ୍ଯେରନ୍ ଗଚ୍ଛଯୁର୍ନୈଵ ସଙ୍ଗତିମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଯୋଗୀ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ପଥରୁ କେବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋକେ ଯେପରି ଉପେକ୍ଷା କରୁନ୍ତି, ସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଵଚନଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯେତ୍ଥଂ ମହାମତିଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ଜଡୋନ୍ମତ୍ତାକୃତିଂ ଜନେ
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କର ଉପଦେଶକୁ ଭାବି, ସେ ମହାମନା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂଢ଼ ବା ପାଗଳ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ଭୁହୂକ୍ତେ କୁଲମ୍ଷଵ୍ରୀହ୍ମାଦିଶାକଂ ଵନ୍ଯଂ ଫଲଂ କଣାନ୍ । ଯଦୂ ଯଦାପ୍ରୋତି ସୁବହୁ ତଦତ୍ତେ କାଲସଂଯମମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ଧାନ, ଦାଳ, ତିଳ, ଚାଉଳ, ମୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡ ମିଳୁଥିଲା, ସେ ସମୟ ସଂଯମ ରଖି ବେଶି ପରିମାଣରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ସୋଽଥ ଭ୍ରାତୃ-ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯ-ବାନ୍ଧଵୈଃ । କାରିତଃ କ୍ଷେତ୍ରକର୍ମାଦି କଦନ୍ନାହାରପୋଷିତଃ
ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ, ଭାଇ, ଭାଇପୋ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କାମ କରାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମୋଟା ଭୋଜନ ଦେଇ ଚାଲାଉଥିଲେ।
ସ ତୂକ୍ଷପୀନାଵଯଵୋ ଜଦ़କାରୀ ଚ କର୍ମଣି । ସର୍ଵଲୋକୋପକରଣାଂ ବଭୂଵାହାରଵେତନଃ
ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କାମରେ ଅଳସ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଭୋଜନକୁ ମାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।
[ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ପୃଷତରାଜସ୍ଯ କାଲ୍ଯୈ ପଶୁମକଲ୍ପଯତ୍
ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାଜସଭାର ଦରବାରୀ ତାକୁ ଏମିତି ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, କାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପଶୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ତିଆରି କଲେ।
ରାତ୍ରୌ ତଂ ସମଲଙକୃତ୍ଯ ଵୈଶସସ୍ଯ ଵିଧାନତଃ । ଅଧିଷ୍ଠିତଂ ମହାକାଲୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋଗେଶ୍ଵରଂ ତଥା
ରାତିରେ, ବୈଶସ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାକୁ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ସଜାଇଦେଲା ପରେ, ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଜାଣିଲେ ଯେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ତତଃ ଖଡ ଗଂ ସମାଦାଯ ନିଶିତଂ ନିଶି ସା ତଥା । କ୍ଷତ୍ତାର କ୍ରୂରକର୍ମାଣମଚ୍ଛିନତ୍ କଣ୍ଠମୂଲତଃ । ସ୍ଵପାର୍ଷଦଯୁତା ଦେଵୀ ପପୌ ରୁଧିରମୁଲ୍ଵଣମ୍
ତାପରେ, ରାତିରେ ଦେବୀ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ଦୟାହୀନ ଭାବେ ଦରବାରୀଙ୍କ ଗଳା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।
ତତଃ ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଷ୍ଟିକର୍ତାଥ ମନ୍ଯେତ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯୋଽଯମିତ୍ଯପି
ତାପରେ, ସୌଭୀର ରାଜା ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ, ତେବେ ଜୋରକର୍ମ ଉପରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ'।
ତଂ ତାଦୃଶଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ।]* *[ ଏତଦାକାରବନ୍ଧନୀଦୂଯାନ୍ତର୍ଗତବାଗଃ ସର୍ଵତ୍ର ପୁସ୍ତକେ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀଧରେଣାପ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ନ କୃତା, ଅତଃ ସର୍ଵସମ୍ମତି ଶୂନ୍ଯତ୍ଵାଦଯଂ ବାଗୋ ବନ୍ଧନୀଦୂଯଗର୍ମୈ ସ୍ଥାପିତଃ ।] ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃତିଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯମମନ୍ଯତ
ଏହି ପରି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ଭଳି ରାଖି ଢାକା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ସୌଭୀର ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରୀ ତାଙ୍କୁ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ।
ସ ରାଜା ଶିଵିକାରୂଢୋ ଗନ୍ତୂଂ କୃତମତିର୍ଦ୍ରିଜ ! ବଭୂଵେକ୍ଷୁମତୀତୀରେ କପିଲର୍ଷେର୍ଵରାଶ୍ରମମ୍
ସେ ରାଜା, ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶିବିକାରେ ବସି, ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା କପିଳ ଋଷିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶ୍ରେଯଃ କିମତ୍ର ସଂସାରେ ଦୁଃ ଖପ୍ରାଯେ ନୃଣାମିତି । ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ କପିଲାଖ୍ଯଂ ମହାମୁନିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ, ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ କପିଳ ନାମକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସେ ଚାହିଁଲେ।
ଉଵାହ ଶିଵିକାଂ ତସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ନୃଣାଂ ଵିଷ୍ଟିଗୃହୀତାନାମନ୍ଯେଷାଂ ସୋଽପି ମଧ୍ଯଗଃ
ଦରବାରୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜୋରକର୍ମ ଲୋକମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ଶିବିକା ବହିଲେ।
ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଵିପ୍ରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞାନୈକଭାଜନମ୍ । ଜାତିସ୍ମଣେଽସୌ ପାପସ୍ଯ କ୍ଷଯକାମ ଉଵାହ ତାମ୍
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି, ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜୋରକର୍ମରେ ଧରାଯିବା ପରେ ଶିବିକା ବହିଲେ।
ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ସୋଽଥ ଯୁଗମାତ୍ରଵଲୋକନଃ । କୁର୍ଵନ୍ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଭଳି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ତେବେ ତେବେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲୁଥିଲେ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ନୃପତିଃ ସୋଽଥ ଵିଷମାଂ ଶିବିକାଗତିମ୍ । କିମେତଦିତ୍ଯାହ ସମଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଶିବିକାଵହାଃ
ରାଜା ଶିବିକାର ଅସମତଳ ଗତି ଦେଖି, 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ, 'ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ, ସମଭାବରେ ଚାଲ।'
ପୁନସ୍ତଥୈଵ ଶିବିକାଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିଷମାଂ ହି ସଃ । ନୃପଃ କିମେତଦିତ୍ଯାହ ଭଵଦ ଭିର୍ଗମ୍ଯତେଽନ୍ଯଥା
ପୁଣି ଏଭଳି ଅସମତଳ ଶିବିକା ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାହିଁକି ବହୁନାହଁ?'
ଭୂପତେର୍ଵଦତସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ବହୁଶୋ ଵଚଃ । ଶିବିକାଵାହକାଃ ପ୍ରୋଚୁରଯଂ ଯାତୀତ୍ଯସତ୍ଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉପରେ ଉପରେ କହିବାକୁ ଶୁଣି, ଶିବିକା ବହାଇବା ଲୋକମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଧୀରେ ଚାଲୁଛି।'
କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଦ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢା ଶିହିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀନାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ
'ମୋର ଶିବିକା କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୂରିକୁ ବହିବାରେ ତୁମେ କି କ୍ଲାନ୍ତ? କିମ୍ବା ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲାଗୁଛ, ତଥାପି ଶ୍ରମ ସହିପାରୁନାହଁ?'
ନାହଂ ପୀଵାନ୍ନ ଚୈଵୋଢା ଶିବିକା ଭଵତୋ ମଯା । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଚାଯାସଃ ସୋଞଵ୍ଯୋଽସ୍ତି ମହୀପତେ
'ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ଶିବିକା ବହୁନାହଁ, ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ କୌଣସି ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ରାଜା।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ଯସେ ପୀଵାନଦ୍ଯାଂପି ଶିବିକା ତ୍ଵଯି । ଶ୍ରମଶ୍ଵ ଭାରୋଦୂହନେ ଭଵତ୍ଯେଵ ହି ଦେହିନାମ୍
'ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଛ, ଏବଂ ଶିବିକା ମଧ୍ୟ ତୁମ ଉପରେ ଅଛି। ଦେହୀମାନେ ଭାର ବହିଲେ ଶ୍ରମ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଭଵତା ଭୂପ ! ଯଦୂ ଦୃଷ୍ଟ ମମ ତଦୂଦ । ବଲଵାନବଲଶ୍ଚେତି ଵାଚ୍ଯଂ ପଶ୍ଵାଦୂ ଵିଶେଷଣମ୍
'ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ମୋତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଏହା ପଶୁମାନଙ୍କ ଗୁଣ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।'
ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିବିକା ଚେତି ତ୍ଵଯ୍ଯଦ୍ଯାପି ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ମିଥ୍ଯୈତଦତ୍ର ତୁ ଭଵାଞ୍ଛୃଣୋତୁ ଵଚନଂ ମମ
'ଯଦି ଏହି ଶିବିକା ତୁମର ଓ ତୁମ ଉପରେ ରହିଛି, ତଥାପି ଏହା ଭ୍ରମ; ଏ ବିଷୟରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।'