ଵିଷାଣାଗ୍ରଣ ମଦୂବାହୁକଣ୍ଡୂଯନପରୋ ହି ସଃ । କ୍ଷେମେଣାଭ୍ଯାଗତୋଽରଣ୍ଯାଦିପି ମାଂ ସୁଖଯିଷ୍ଯତି
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲରେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିବ, ମୋତେ ଖୁସି କରିବ, ତାହାର ଶଙ୍ଖ ଟିପରେ ଗଳା ଚିଁଡ଼ିବ।
ଏତେ ଲୂନଶିଖାସ୍ତସ୍ଯ ଦଶନୈରଚିରୋଦୂଗତୈଃ । କୁଶାଃ କାସା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵଟଵଃ ସାମଗା ଇଵ
ଏହି କୁଶ ଓ କାସ ଗଛ, ତାହାର ଦାନ୍ତରେ କଟା ଶିର ଦେଖି, ଚମକୁଛି; ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଗାଇଁ ଗାଇଁ ଗାଇବା ଗାୟକମାନେ।
ଇତ୍ଥଂ ଚିରଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସ ଚକ୍ର ମାନସଂ ମୁନିଃ । ପ୍ରୀତିପ୍ରସନ୍ନଵଦନଃ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥେ ଚାଭଵନ୍ମୃଗେ
ଏପରି ଭାବରେ, ମେଖେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୂରେ ଥିଲାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କର ମନ ମେଖେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ରହିଲା; ମେଖେ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା।
ସମାଧିଭଙ୍ଗସ୍ତାସୀତ୍ ତନ୍ମମତ୍ଵାଦୃତାତ୍ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତରାଜ୍ଯଭୋଗର୍ଦ୍ଧିଖଜନସ୍ଯାପି ଭୂପତେଃ
ମୁନି ମେଖେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଏହି ମୁନି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆସକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଚପଲଂ ଚପଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୂରଗଂ ଦୂରଗାମିନି । ମୃଗପତୋଽଭଵଜ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଵତ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଧନ ସ୍ଥିର ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ହରିଣା ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏବଂ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବା ପଶୁ ପରି ଅପହୃତ ହେଲା।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ସୋଽଥ କାଲଞ୍ଚକ୍ର ମହୀପତିଃ । ପିତେଵ ସାସ୍ତ୍ରଂ ପୁତ୍ରେଣ ମୃଗପୋତେନ ଵୀକ୍ଷିତଃ
ସମୟ ବିତିବା ସହ ଓ ରାଜା, ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ହରିଣା ଛୁଆଁ ଏମିତି ଦେଖୁଥିଲା, ଯେମିତି ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖେ।
ମୃଗମେଵ ତଦାଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ ତ୍ଯଜନ୍ ପ୍ରାଣାନସାଵପି । ତନ୍ମଯତ୍ଵେନ ମୈତ୍ରଯ! ନାନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦଚିନ୍ତଯତ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ହରିଣାକୁ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଲଗାଇ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଵ ତତ୍କାଲକୃତାଂ ଭାଵନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଶୀମ୍ । ଜମ୍ବୂମାର୍ଗେ ମହାରଣ୍ଯେ ଜାତୋ ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗଃ
ସେ ସମୟରେ ମନରେ ଯେମିତି ଭାବ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଭାବକୁ ନେଇ ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଏକ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵାଦୁଦ୍ରିଗ୍ନଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ଵିହାଯ ମାତରଂ ଭୂଯଃ ଶାଲଗ୍ରାମମୁପାଯଯୌ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ମନେ ପକାଇ ରଖିଥିବାରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୃଣୈସ୍ତଥା ପର୍ଣୌଃ ସ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ନାତ୍ମପୋଷଣମ୍ । ମୃଗତ୍ଵହତୁଭୂତସ୍ଯ କର୍ମ୍ମଣୋ ନିଷ୍କୃତିଂ ଯଯୌ
ସେଠାରେ ସେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ ନିଜକୁ ଚାଲାଇଲେ, ଏବଂ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ହେବାର କାରଣ ଯେ କର୍ମ ଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ।
ତତ୍ର ଚୋତସୃଷ୍ଟଦେହୋଽସୌ ଜଜ୍ଞ ଜାତିସ୍ମରୋ ଦ୍ରିଜଃ । ସଦାଚାରଵତାଂ ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗିନାଂ ପ୍ରଵରେ କୁଲେ
ସେଠାରେ ହରିଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯୋଗୀମାନେ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅର୍ଵ୍ଵଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ! ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଥିବା, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଆତ୍ମନୋଽଧିଗତଜ୍ଞାନୋ ଦେଵାଦୀନି ମହାମୁନେ । ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ସ ଦଦର୍ଶ ମହାମତିଃ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ଦେବତା ଆଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ନ ପପାଠ ଗୁରୁପ୍ରୋକ୍ତଂ କୃତୋପନଯନଃ ଶ୍ଵୁତିମ୍ । ନ ଦଦର୍ଶ ଚ କର୍ମାଣି ଶାସ୍ତ୍ରଣି ଜଗୃହେ ନ ଚ
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗୁରୁ କହିଥିବା ଶିକ୍ଷା ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ନାହିଁ।
ଉକ୍ତୋଽପି ବହୁଶଃ କିଞ୍ଚିଡ଼ଵାକ୍ଯମଭାଷତ । ତଦପ୍ଯସଂସ୍କାରଗୁଣାଂ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାକ୍ଯୋକ୍ତିସଂଶ୍ରିତମ୍
ଅନେକଥର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାରେ ଥିଲା।
ଅପଧ୍ଵସ୍ତଵପୁଃ ସୋଽପି ମଲିନାମ୍ବରଧୃଗ୍ ଦ୍ରିଜଃ । କ୍ଲିନ୍ନଦନ୍ତାନ୍ତରଃ ସର୍ଵୈଃ ପରିଭୂତଃ ସ ନାଗରୈଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ଅପବିତ୍ର ଥିଲା, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ସମ୍ମାନନା ପରାଂ ହାନିଂ ଯୋଗର୍ଦ୍ଧେଃ କୁରୁତେ ଯତଃ । ଜନେନାଵମତୋ ଯୋଗୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଶକ୍ତିର ଅଧିକ କ୍ଷତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ, ସେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାଜ୍ଵରେତ ଵୈ ଯୋଗୀ ସତାଂ ମାର୍ଗମଦୂଷଯନ୍ । ଜନା ଯଥାଵମନ୍ଯେରନ୍ ଗଚ୍ଛଯୁର୍ନୈଵ ସଙ୍ଗତିମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଯୋଗୀ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ପଥରୁ କେବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋକେ ଯେପରି ଉପେକ୍ଷା କରୁନ୍ତି, ସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଵଚନଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯେତ୍ଥଂ ମହାମତିଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ଜଡୋନ୍ମତ୍ତାକୃତିଂ ଜନେ
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କର ଉପଦେଶକୁ ଭାବି, ସେ ମହାମନା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂଢ଼ ବା ପାଗଳ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ଭୁହୂକ୍ତେ କୁଲମ୍ଷଵ୍ରୀହ୍ମାଦିଶାକଂ ଵନ୍ଯଂ ଫଲଂ କଣାନ୍ । ଯଦୂ ଯଦାପ୍ରୋତି ସୁବହୁ ତଦତ୍ତେ କାଲସଂଯମମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ଧାନ, ଦାଳ, ତିଳ, ଚାଉଳ, ମୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡ ମିଳୁଥିଲା, ସେ ସମୟ ସଂଯମ ରଖି ବେଶି ପରିମାଣରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ସୋଽଥ ଭ୍ରାତୃ-ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯ-ବାନ୍ଧଵୈଃ । କାରିତଃ କ୍ଷେତ୍ରକର୍ମାଦି କଦନ୍ନାହାରପୋଷିତଃ
ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ, ଭାଇ, ଭାଇପୋ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କାମ କରାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମୋଟା ଭୋଜନ ଦେଇ ଚାଲାଉଥିଲେ।
ସ ତୂକ୍ଷପୀନାଵଯଵୋ ଜଦ़କାରୀ ଚ କର୍ମଣି । ସର୍ଵଲୋକୋପକରଣାଂ ବଭୂଵାହାରଵେତନଃ
ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କାମରେ ଅଳସ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଭୋଜନକୁ ମାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।
[ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ପୃଷତରାଜସ୍ଯ କାଲ୍ଯୈ ପଶୁମକଲ୍ପଯତ୍
ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାଜସଭାର ଦରବାରୀ ତାକୁ ଏମିତି ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, କାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପଶୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ତିଆରି କଲେ।
ରାତ୍ରୌ ତଂ ସମଲଙକୃତ୍ଯ ଵୈଶସସ୍ଯ ଵିଧାନତଃ । ଅଧିଷ୍ଠିତଂ ମହାକାଲୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋଗେଶ୍ଵରଂ ତଥା
ରାତିରେ, ବୈଶସ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାକୁ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ସଜାଇଦେଲା ପରେ, ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଜାଣିଲେ ଯେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ତତଃ ଖଡ ଗଂ ସମାଦାଯ ନିଶିତଂ ନିଶି ସା ତଥା । କ୍ଷତ୍ତାର କ୍ରୂରକର୍ମାଣମଚ୍ଛିନତ୍ କଣ୍ଠମୂଲତଃ । ସ୍ଵପାର୍ଷଦଯୁତା ଦେଵୀ ପପୌ ରୁଧିରମୁଲ୍ଵଣମ୍
ତାପରେ, ରାତିରେ ଦେବୀ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ଦୟାହୀନ ଭାବେ ଦରବାରୀଙ୍କ ଗଳା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।
ତତଃ ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଷ୍ଟିକର୍ତାଥ ମନ୍ଯେତ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯୋଽଯମିତ୍ଯପି
ତାପରେ, ସୌଭୀର ରାଜା ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ, ତେବେ ଜୋରକର୍ମ ଉପରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟିଏ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ'।
ତଂ ତାଦୃଶଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ।]* *[ ଏତଦାକାରବନ୍ଧନୀଦୂଯାନ୍ତର୍ଗତବାଗଃ ସର୍ଵତ୍ର ପୁସ୍ତକେ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀଧରେଣାପ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ନ କୃତା, ଅତଃ ସର୍ଵସମ୍ମତି ଶୂନ୍ଯତ୍ଵାଦଯଂ ବାଗୋ ବନ୍ଧନୀଦୂଯଗର୍ମୈ ସ୍ଥାପିତଃ ।] ତଂ ତାଦୃଶମସଂସ୍କାରଂ ଵିପ୍ରାକୃତିଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ସୌଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗ୍ଯମମନ୍ଯତ
ଏହି ପରି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ଭଳି ରାଖି ଢାକା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସଂସ୍କାରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ନ ହୋଇଥିବା ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ସୌଭୀର ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରୀ ତାଙ୍କୁ ଜୋରକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ।
ସ ରାଜା ଶିଵିକାରୂଢୋ ଗନ୍ତୂଂ କୃତମତିର୍ଦ୍ରିଜ ! ବଭୂଵେକ୍ଷୁମତୀତୀରେ କପିଲର୍ଷେର୍ଵରାଶ୍ରମମ୍
ସେ ରାଜା, ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶିବିକାରେ ବସି, ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା କପିଳ ଋଷିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶ୍ରେଯଃ କିମତ୍ର ସଂସାରେ ଦୁଃ ଖପ୍ରାଯେ ନୃଣାମିତି । ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ କପିଲାଖ୍ଯଂ ମହାମୁନିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କ'ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ, ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ କପିଳ ନାମକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସେ ଚାହିଁଲେ।
ଉଵାହ ଶିଵିକାଂ ତସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ନୃଣାଂ ଵିଷ୍ଟିଗୃହୀତାନାମନ୍ଯେଷାଂ ସୋଽପି ମଧ୍ଯଗଃ
ଦରବାରୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜୋରକର୍ମ ଲୋକମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ଶିବିକା ବହିଲେ।