ତମୁହ୍ମମାନଂ ଵେଗେନ ଵୀଚିମାଲାପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ତଜଗ୍ରାହ ସ ନୃପୋ ଗର୍ଭାତ୍ ପତିତଂ ମୃଗପୋତକମ୍
ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଗର୍ଭରୁ ପଡିଥିବା ମରା ଛଉଆକୁ ଧରିଲେ।
ଗର୍ଭପ୍ରଵ୍ଯୁତିଦୋଷେଣ ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗାକ୍ରମଣୋନ ଚ । ମୈତ୍ରେଯ! ସାପି ହରିଣୀ ପପାତ ଚ ମମାର ଚ
ମୈତ୍ରେୟ, ଗର୍ଭପାତର ଦୁଃଖ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲାଫର କ୍ଷତିରେ ହରିଣୀ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା ଏବଂ ମରିଗଲା।
ହରିଣୀଂ ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଥ ଵିପନ୍ନାଂ ନୃପତାପସଃ । ମୃଗପୋତଂ ସମାଦାଯ ନିଜମାଶ୍ଵମମାଗତଃ
ହରିଣୀକୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାଜା ତପସ୍ବୀ ମରା ଛଉଆକୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଚକାରାନୁଦିନଞ୍ଚାସୌ ମୃଗପୋତସ୍ଯଵୈ ନୃପଃ । ପୋଷଣ ପୁଷ୍ଯମାଣଶ୍ଯ ସ ତେନ ଵବୃଧେ ମୁନେ
ରାଜା ପ୍ରତିଦିନ ମରା ଛଉଆକୁ ଯତ୍ନ କରି ମେଳାଇଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ମୁନି।
ଚଚାରାଶ୍ରମପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଂ ତୃଣାନି ଗହନେଷୁ ସଃ । ଦୂରଂ ଗତ୍ଵା ଚ ଶାଦ୍ଦୂଲତ୍ରାସାଦଭ୍ଯାଯଯୌ ପୁନଃ
ସେ ଆଶ୍ରମର ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ଉଠାଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲା; ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟରେ ପୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସୁଥିଲା।
ପ୍ରାତର୍ଗତ୍ଵାତିଦୂରଞ୍ଚ ସାଯମାଯାଦ ଯଥାଶ୍ଵମମ୍ । ପୁନଶ୍ଚ ଭରତସ୍ଯାଭୂଦାଶ୍ଵମସ୍ଯୋଟଜାଜିରେ
ପ୍ରଭାତରେ ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଘୋଡା ପରି ପୁନି ଫେରିଆସୁଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବେ ମାନ୍ୟା ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସହ ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା।
ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ମୃଗେ ଦୂର-ସମୀପପରିଵର୍ତ୍ତିନି । ଆସୀଚ୍ଚେତଃ ସମାଯୁକ୍ତଂ ନ ଯଯାଵନ୍ଯତୋ ଦ୍ରିଜ
ମାନ୍ୟା ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟରେ ଯେଉଁଠି ଚାଲିଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ମନ ସେହି ମାନ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଯାଇନଥିଲା, ଓ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିମୁକ୍ତରାଜ୍ଯତନଯଃ ପ୍ରୋଜ୍ଝିତାଶେଷବାନ୍ଧଵଃ । ମମତ୍ଵଂ ସ ଚକାରୋଚ୍ଚୈସ୍ତସ୍ମିନ୍ ହରିଣବାଲକେ
ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ମାନ୍ୟା ଶିଶୁ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ମନେ ଉତ୍ତାପ୍ତ ମମତା ଜନ୍ମ ନେଲା।
କିଂ ଵୃକୈକ୍ଭକ୍ଷିତୋ ଵ୍ଯାଘୂଃ କିଂ ସିଂହେନ ନିପାତିତଃ । ଚିରାଯମାଣେ ନିଷ୍କାନ୍ତେ ତସ୍ଯାସୀଦିତି ମାନସମ୍
ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, 'କି ଏହାକୁ ଓଲେଇ ଖାଇଦେଇଛି? କି ଏହାକୁ ବାଘ କିମ୍ବା ସିଂହ ମାରିଦେଇଛି? ଏହା ବହୁତ ଦିନ ହେଇଗଲା ଫେରି ଆସିନାହିଁ.'
ଏଷା ଵସୁମତୀ ତସ୍ଯ ଖୁରାଗ୍ରକ୍ଷତକର୍ବୁରା । ପ୍ରୀତଯେ ମମ ଜାତୋଽସୌ କ୍ଵ ମମୈଣକବାଲକଃ
ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇଛି; ଏହା ମୋତେ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ। ମୋ ମେଞ୍ଜା ଶିଶୁ କେଉଁଠି?
ଵିଷାଣାଗ୍ରଣ ମଦୂବାହୁକଣ୍ଡୂଯନପରୋ ହି ସଃ । କ୍ଷେମେଣାଭ୍ଯାଗତୋଽରଣ୍ଯାଦିପି ମାଂ ସୁଖଯିଷ୍ଯତି
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲରେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିବ, ମୋତେ ଖୁସି କରିବ, ତାହାର ଶଙ୍ଖ ଟିପରେ ଗଳା ଚିଁଡ଼ିବ।
ଏତେ ଲୂନଶିଖାସ୍ତସ୍ଯ ଦଶନୈରଚିରୋଦୂଗତୈଃ । କୁଶାଃ କାସା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵଟଵଃ ସାମଗା ଇଵ
ଏହି କୁଶ ଓ କାସ ଗଛ, ତାହାର ଦାନ୍ତରେ କଟା ଶିର ଦେଖି, ଚମକୁଛି; ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଗାଇଁ ଗାଇଁ ଗାଇବା ଗାୟକମାନେ।
ଇତ୍ଥଂ ଚିରଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସ ଚକ୍ର ମାନସଂ ମୁନିଃ । ପ୍ରୀତିପ୍ରସନ୍ନଵଦନଃ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥେ ଚାଭଵନ୍ମୃଗେ
ଏପରି ଭାବରେ, ମେଖେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୂରେ ଥିଲାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କର ମନ ମେଖେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ରହିଲା; ମେଖେ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା।
ସମାଧିଭଙ୍ଗସ୍ତାସୀତ୍ ତନ୍ମମତ୍ଵାଦୃତାତ୍ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତରାଜ୍ଯଭୋଗର୍ଦ୍ଧିଖଜନସ୍ଯାପି ଭୂପତେଃ
ମୁନି ମେଖେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଏହି ମୁନି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆସକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଚପଲଂ ଚପଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୂରଗଂ ଦୂରଗାମିନି । ମୃଗପତୋଽଭଵଜ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଵତ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଧନ ସ୍ଥିର ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ହରିଣା ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏବଂ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବା ପଶୁ ପରି ଅପହୃତ ହେଲା।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ସୋଽଥ କାଲଞ୍ଚକ୍ର ମହୀପତିଃ । ପିତେଵ ସାସ୍ତ୍ରଂ ପୁତ୍ରେଣ ମୃଗପୋତେନ ଵୀକ୍ଷିତଃ
ସମୟ ବିତିବା ସହ ଓ ରାଜା, ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ହରିଣା ଛୁଆଁ ଏମିତି ଦେଖୁଥିଲା, ଯେମିତି ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖେ।
ମୃଗମେଵ ତଦାଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ ତ୍ଯଜନ୍ ପ୍ରାଣାନସାଵପି । ତନ୍ମଯତ୍ଵେନ ମୈତ୍ରଯ! ନାନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦଚିନ୍ତଯତ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ହରିଣାକୁ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଲଗାଇ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଵ ତତ୍କାଲକୃତାଂ ଭାଵନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଶୀମ୍ । ଜମ୍ବୂମାର୍ଗେ ମହାରଣ୍ଯେ ଜାତୋ ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗଃ
ସେ ସମୟରେ ମନରେ ଯେମିତି ଭାବ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଭାବକୁ ନେଇ ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଏକ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵାଦୁଦ୍ରିଗ୍ନଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ଵିହାଯ ମାତରଂ ଭୂଯଃ ଶାଲଗ୍ରାମମୁପାଯଯୌ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ମନେ ପକାଇ ରଖିଥିବାରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୃଣୈସ୍ତଥା ପର୍ଣୌଃ ସ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ନାତ୍ମପୋଷଣମ୍ । ମୃଗତ୍ଵହତୁଭୂତସ୍ଯ କର୍ମ୍ମଣୋ ନିଷ୍କୃତିଂ ଯଯୌ
ସେଠାରେ ସେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ ନିଜକୁ ଚାଲାଇଲେ, ଏବଂ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ହେବାର କାରଣ ଯେ କର୍ମ ଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ।
ତତ୍ର ଚୋତସୃଷ୍ଟଦେହୋଽସୌ ଜଜ୍ଞ ଜାତିସ୍ମରୋ ଦ୍ରିଜଃ । ସଦାଚାରଵତାଂ ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗିନାଂ ପ୍ରଵରେ କୁଲେ
ସେଠାରେ ହରିଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯୋଗୀମାନେ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅର୍ଵ୍ଵଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ସ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ! ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଥିବା, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଆତ୍ମନୋଽଧିଗତଜ୍ଞାନୋ ଦେଵାଦୀନି ମହାମୁନେ । ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ସ ଦଦର୍ଶ ମହାମତିଃ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ଦେବତା ଆଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ନ ପପାଠ ଗୁରୁପ୍ରୋକ୍ତଂ କୃତୋପନଯନଃ ଶ୍ଵୁତିମ୍ । ନ ଦଦର୍ଶ ଚ କର୍ମାଣି ଶାସ୍ତ୍ରଣି ଜଗୃହେ ନ ଚ
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗୁରୁ କହିଥିବା ଶିକ୍ଷା ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ନାହିଁ।
ଉକ୍ତୋଽପି ବହୁଶଃ କିଞ୍ଚିଡ଼ଵାକ୍ଯମଭାଷତ । ତଦପ୍ଯସଂସ୍କାରଗୁଣାଂ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାକ୍ଯୋକ୍ତିସଂଶ୍ରିତମ୍
ଅନେକଥର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାରେ ଥିଲା।
ଅପଧ୍ଵସ୍ତଵପୁଃ ସୋଽପି ମଲିନାମ୍ବରଧୃଗ୍ ଦ୍ରିଜଃ । କ୍ଲିନ୍ନଦନ୍ତାନ୍ତରଃ ସର୍ଵୈଃ ପରିଭୂତଃ ସ ନାଗରୈଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ଅପବିତ୍ର ଥିଲା, ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ସମ୍ମାନନା ପରାଂ ହାନିଂ ଯୋଗର୍ଦ୍ଧେଃ କୁରୁତେ ଯତଃ । ଜନେନାଵମତୋ ଯୋଗୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଶକ୍ତିର ଅଧିକ କ୍ଷତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ, ସେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାଜ୍ଵରେତ ଵୈ ଯୋଗୀ ସତାଂ ମାର୍ଗମଦୂଷଯନ୍ । ଜନା ଯଥାଵମନ୍ଯେରନ୍ ଗଚ୍ଛଯୁର୍ନୈଵ ସଙ୍ଗତିମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଯୋଗୀ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ପଥରୁ କେବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋକେ ଯେପରି ଉପେକ୍ଷା କରୁନ୍ତି, ସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଵଚନଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯେତ୍ଥଂ ମହାମତିଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ଜଡୋନ୍ମତ୍ତାକୃତିଂ ଜନେ
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କର ଉପଦେଶକୁ ଭାବି, ସେ ମହାମନା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂଢ଼ ବା ପାଗଳ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ଭୁହୂକ୍ତେ କୁଲମ୍ଷଵ୍ରୀହ୍ମାଦିଶାକଂ ଵନ୍ଯଂ ଫଲଂ କଣାନ୍ । ଯଦୂ ଯଦାପ୍ରୋତି ସୁବହୁ ତଦତ୍ତେ କାଲସଂଯମମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ଧାନ, ଦାଳ, ତିଳ, ଚାଉଳ, ମୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡ ମିଳୁଥିଲା, ସେ ସମୟ ସଂଯମ ରଖି ବେଶି ପରିମାଣରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।