ଵିପ୍ରତ୍ଵେ ଚ କୃତଂ ତେନ ଯଦ୍ଭୂଯଃସୁମହାତ୍ମନା । ଭରତେନ ମୁନିଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଭାରତ କଣ କରିଥିଲେ? ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।
ପରାଶାର ଅଵାଚ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ମହାଭାଗୋ ଭଗଵନ୍ନଯସ୍ତମାନସଃ । ସ ଉଵାସ ଚିରଂ କାଲଂ ମୈତ୍ରେଯ! ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା, ଯାହାର ମନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ।
ଅହିଂସାଦିଷ୍ଵଶେଷେଷୁ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣିନାଂ ଵରଃ । ଅଵାପ ପରମାଂ କାଷ୍ଠାଂ ମନସଶ୍ଚାପି ସଂଯମେ
ଅହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ସେ ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞେଶାଚ୍ଯୁତ ଗୋଵିନ୍ଦ ମାଧଵାନନ୍ତ କେଶଵ ! କୃଷ୍ଣା ଵିଷ୍ଣୋ ହ୍ଟଷୀକେଶେତ୍ଯାହ ରାଜା ସ କେଵଲମ୍
ସେ ରାଜା କେବଳ ଯଜ୍ଞେଶ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଗୋବିନ୍ଦ, ମାଧବ, ଅନନ୍ତ, କେଶବ, କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଷୀକେଶ ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି କହିନଥିଲେ।
ନାନ୍ଯଜ୍ଜାଗାଦ ମୈତ୍ରେଯ! କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରେଽପି ଚ । ଏତତୂପରଂ ତଦର୍ଥଞ୍ଚ ଵିନା ନାନ୍ଯଦଚିନ୍ତଯତ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିନଥିଲେ, ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ନାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲେ।
ସମିତ୍-ପୁଷ୍ପ-କୁଶାଦାନଂ ଚକ୍ର ଦେଵକ୍ରିଯାକୃତେ । ନାନ୍ଯାନି ଚକ୍ର କର୍ମ୍ମାଣି ନିଃ ସଙ୍ଗୋ ଯୋଗତାପସଃ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସେ ଦାରୁ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଦେଇଥିଲେ; ଯୋଗ ଓ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କର୍ମ କରିନଥିଲେ।
ଜଗାମ ସୋଽବିଷେକାର୍ଥମେକଦା ତୁ ମହାନଦୀମ୍ । ସସ୍ନୌ ତତ୍ର ତଦା ଚକ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଯନନ୍ତରକ୍ରିଯାଃ
ଏକଦିନ, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସେ ଏକ ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଗସ୍ତ୍ରାନ କଲେ ଏବଂ ସ୍ନାନ ପରେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟାମାନେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ କଲେ।
ଅଥାତଜଗାମ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଜଲଂ ପାତ୍ ପିପାସିତା । ଆସନ୍ନପ୍ରସଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେକୈଵ ହରିଣୀ ଵନାତ୍
ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ତରସିଥିବା ଗର୍ଭବତୀ ହରିଣୀ ଏକା ଏକା ଜଙ୍ଗଲରୁ ନଦୀ କୂଳକୁ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଲା।
ତତଃ ସମଭଵତ୍ତତ୍ର ପୀତପ୍ରାଯ ଜଲେ ତଯା । ସିଂହସ୍ଯ ନାଦଃ ସୁମହାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵପ୍ରାଣିଭଯଙ୍କରଃ
ସେ ହରିଣୀ ଜଳ ପିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ସିଂହ ଗର୍ଜନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲା।
ତତଃ ସା ସହସା ତ୍ରାସାଦାପ୍ଲୁତା ନିମ୍ନଗାତଟମ୍ । ଅତ୍ଯୁଜ୍ଵାରୋହଣେନାସ୍ଯା ନଦ୍ଯାଂ ଗର୍ଭଃ ପପାତ ସଃ
ସେହି ଭୟରେ, ହରିଣୀ ହଠାତ୍ ନଦୀ କୂଳକୁ ଲାଘୁଡ଼ି ଦେଲା। ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ପିଲା ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତମୁହ୍ମମାନଂ ଵେଗେନ ଵୀଚିମାଲାପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ତଜଗ୍ରାହ ସ ନୃପୋ ଗର୍ଭାତ୍ ପତିତଂ ମୃଗପୋତକମ୍
ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଗର୍ଭରୁ ପଡିଥିବା ମରା ଛଉଆକୁ ଧରିଲେ।
ଗର୍ଭପ୍ରଵ୍ଯୁତିଦୋଷେଣ ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗାକ୍ରମଣୋନ ଚ । ମୈତ୍ରେଯ! ସାପି ହରିଣୀ ପପାତ ଚ ମମାର ଚ
ମୈତ୍ରେୟ, ଗର୍ଭପାତର ଦୁଃଖ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲାଫର କ୍ଷତିରେ ହରିଣୀ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା ଏବଂ ମରିଗଲା।
ହରିଣୀଂ ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଥ ଵିପନ୍ନାଂ ନୃପତାପସଃ । ମୃଗପୋତଂ ସମାଦାଯ ନିଜମାଶ୍ଵମମାଗତଃ
ହରିଣୀକୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାଜା ତପସ୍ବୀ ମରା ଛଉଆକୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଚକାରାନୁଦିନଞ୍ଚାସୌ ମୃଗପୋତସ୍ଯଵୈ ନୃପଃ । ପୋଷଣ ପୁଷ୍ଯମାଣଶ୍ଯ ସ ତେନ ଵବୃଧେ ମୁନେ
ରାଜା ପ୍ରତିଦିନ ମରା ଛଉଆକୁ ଯତ୍ନ କରି ମେଳାଇଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ମୁନି।
ଚଚାରାଶ୍ରମପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଂ ତୃଣାନି ଗହନେଷୁ ସଃ । ଦୂରଂ ଗତ୍ଵା ଚ ଶାଦ୍ଦୂଲତ୍ରାସାଦଭ୍ଯାଯଯୌ ପୁନଃ
ସେ ଆଶ୍ରମର ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ଉଠାଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲା; ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟରେ ପୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସୁଥିଲା।
ପ୍ରାତର୍ଗତ୍ଵାତିଦୂରଞ୍ଚ ସାଯମାଯାଦ ଯଥାଶ୍ଵମମ୍ । ପୁନଶ୍ଚ ଭରତସ୍ଯାଭୂଦାଶ୍ଵମସ୍ଯୋଟଜାଜିରେ
ପ୍ରଭାତରେ ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଘୋଡା ପରି ପୁନି ଫେରିଆସୁଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବେ ମାନ୍ୟା ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସହ ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା।
ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ମୃଗେ ଦୂର-ସମୀପପରିଵର୍ତ୍ତିନି । ଆସୀଚ୍ଚେତଃ ସମାଯୁକ୍ତଂ ନ ଯଯାଵନ୍ଯତୋ ଦ୍ରିଜ
ମାନ୍ୟା ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟରେ ଯେଉଁଠି ଚାଲିଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ମନ ସେହି ମାନ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଯାଇନଥିଲା, ଓ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିମୁକ୍ତରାଜ୍ଯତନଯଃ ପ୍ରୋଜ୍ଝିତାଶେଷବାନ୍ଧଵଃ । ମମତ୍ଵଂ ସ ଚକାରୋଚ୍ଚୈସ୍ତସ୍ମିନ୍ ହରିଣବାଲକେ
ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ମାନ୍ୟା ଶିଶୁ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ମନେ ଉତ୍ତାପ୍ତ ମମତା ଜନ୍ମ ନେଲା।
କିଂ ଵୃକୈକ୍ଭକ୍ଷିତୋ ଵ୍ଯାଘୂଃ କିଂ ସିଂହେନ ନିପାତିତଃ । ଚିରାଯମାଣେ ନିଷ୍କାନ୍ତେ ତସ୍ଯାସୀଦିତି ମାନସମ୍
ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, 'କି ଏହାକୁ ଓଲେଇ ଖାଇଦେଇଛି? କି ଏହାକୁ ବାଘ କିମ୍ବା ସିଂହ ମାରିଦେଇଛି? ଏହା ବହୁତ ଦିନ ହେଇଗଲା ଫେରି ଆସିନାହିଁ.'
ଏଷା ଵସୁମତୀ ତସ୍ଯ ଖୁରାଗ୍ରକ୍ଷତକର୍ବୁରା । ପ୍ରୀତଯେ ମମ ଜାତୋଽସୌ କ୍ଵ ମମୈଣକବାଲକଃ
ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇଛି; ଏହା ମୋତେ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ। ମୋ ମେଞ୍ଜା ଶିଶୁ କେଉଁଠି?
ଵିଷାଣାଗ୍ରଣ ମଦୂବାହୁକଣ୍ଡୂଯନପରୋ ହି ସଃ । କ୍ଷେମେଣାଭ୍ଯାଗତୋଽରଣ୍ଯାଦିପି ମାଂ ସୁଖଯିଷ୍ଯତି
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲରେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିବ, ମୋତେ ଖୁସି କରିବ, ତାହାର ଶଙ୍ଖ ଟିପରେ ଗଳା ଚିଁଡ଼ିବ।
ଏତେ ଲୂନଶିଖାସ୍ତସ୍ଯ ଦଶନୈରଚିରୋଦୂଗତୈଃ । କୁଶାଃ କାସା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵଟଵଃ ସାମଗା ଇଵ
ଏହି କୁଶ ଓ କାସ ଗଛ, ତାହାର ଦାନ୍ତରେ କଟା ଶିର ଦେଖି, ଚମକୁଛି; ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଗାଇଁ ଗାଇଁ ଗାଇବା ଗାୟକମାନେ।
ଇତ୍ଥଂ ଚିରଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ସ ଚକ୍ର ମାନସଂ ମୁନିଃ । ପ୍ରୀତିପ୍ରସନ୍ନଵଦନଃ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥେ ଚାଭଵନ୍ମୃଗେ
ଏପରି ଭାବରେ, ମେଖେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୂରେ ଥିଲାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କର ମନ ମେଖେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ରହିଲା; ମେଖେ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା।
ସମାଧିଭଙ୍ଗସ୍ତାସୀତ୍ ତନ୍ମମତ୍ଵାଦୃତାତ୍ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତରାଜ୍ଯଭୋଗର୍ଦ୍ଧିଖଜନସ୍ଯାପି ଭୂପତେଃ
ମୁନି ମେଖେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଏହି ମୁନି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆସକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଚପଲଂ ଚପଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଦୂରଗଂ ଦୂରଗାମିନି । ମୃଗପତୋଽଭଵଜ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଵତ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଧନ ସ୍ଥିର ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ହରିଣା ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏବଂ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବା ପଶୁ ପରି ଅପହୃତ ହେଲା।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ସୋଽଥ କାଲଞ୍ଚକ୍ର ମହୀପତିଃ । ପିତେଵ ସାସ୍ତ୍ରଂ ପୁତ୍ରେଣ ମୃଗପୋତେନ ଵୀକ୍ଷିତଃ
ସମୟ ବିତିବା ସହ ଓ ରାଜା, ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ହରିଣା ଛୁଆଁ ଏମିତି ଦେଖୁଥିଲା, ଯେମିତି ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖେ।
ମୃଗମେଵ ତଦାଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ ତ୍ଯଜନ୍ ପ୍ରାଣାନସାଵପି । ତନ୍ମଯତ୍ଵେନ ମୈତ୍ରଯ! ନାନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦଚିନ୍ତଯତ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ହରିଣାକୁ ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଲଗାଇ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ତତଶ୍ଵ ତତ୍କାଲକୃତାଂ ଭାଵନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଶୀମ୍ । ଜମ୍ବୂମାର୍ଗେ ମହାରଣ୍ଯେ ଜାତୋ ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗଃ
ସେ ସମୟରେ ମନରେ ଯେମିତି ଭାବ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଭାବକୁ ନେଇ ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଏକ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵାଦୁଦ୍ରିଗ୍ନଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ଵିହାଯ ମାତରଂ ଭୂଯଃ ଶାଲଗ୍ରାମମୁପାଯଯୌ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ମନେ ପକାଇ ରଖିଥିବାରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୃଣୈସ୍ତଥା ପର୍ଣୌଃ ସ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ନାତ୍ମପୋଷଣମ୍ । ମୃଗତ୍ଵହତୁଭୂତସ୍ଯ କର୍ମ୍ମଣୋ ନିଷ୍କୃତିଂ ଯଯୌ
ସେଠାରେ ସେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ ନିଜକୁ ଚାଲାଇଲେ, ଏବଂ ହରିଣା ଭାବେ ଜନ୍ମ ହେବାର କାରଣ ଯେ କର୍ମ ଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ।