ତସ୍ମାନ୍ନ ଵିଜ୍ଞାନମୃତେସ୍ତି କିଂଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍କଦାଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜ ଵସ୍ତୁଜାତମ୍ ।। ଵିଜ୍ଞାନମେକଂ ନିଜକର୍ମଭେଦଵିଭିନ୍ନଚିତ୍ତେର୍ବହୁଧାଭ୍ଯୁପେତମ୍
ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜ, କେଉଁଠି କେବେ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଅଲଗା; ଜ୍ଞାନ ଏକା, କିନ୍ତୁ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତାରୁ ଏହା ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଵିମଲଂ ଵିଶୋ କମଶ୍ଷୋଲୋଭାଦିନିରସ୍ତସଙ୍ଗମ୍ । ଏକଂ ସଦୈକଂ ପରମଃ ପରେଶଃ ସ ଵାସୁଦେଵୋ ନ ଯତୋନ୍ଯଦସ୍ତି
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ଚାହିଦା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଠାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଉଁଟି ଏକା, ନିତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ଵାସୁଦେଵ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସଦ୍ଭାଵ ଏଵଂ ଭଵତୋ ମଯୋକ୍ତୋ ଜ୍ଞାନଂ ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯମନ୍ଯତ୍ । ଏତତ୍ତୁ ଯତ୍ସଂଵ୍ଯଵହାରଭୂତଂ ତତ୍ରାପି ଚୋକ୍ତଂ ଭୁଵନାଶ୍ରିତଂ ତେ
ଏଭଳି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ତାର ସତ୍ୟ ନିଜରେ ବୁଝାଇଛି, ଏବଂ କିପରି ଜ୍ଞାନ ଏକା ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟେ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଜଗତର ଚାଳ ଯାହା ଆଧାର, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଯଜ୍ଞଃ ପଶୁର୍ଵହ୍ନିରଶ୍ଷୋଋତ୍ଵିକ୍ସୋମଃ ସୁରାଃ ସ୍ଵର୍ଗମଯଶ୍ଚ କାମଃ । ଇତ୍ଯାଦିକର୍ମାଶ୍ରିତମାର୍ଗଦୃଷ୍ଟଂ ଭୂରାଦିଭୋଗାଶ୍ଚ ଫଲାନି ତେଷାମ୍
ଯଜ୍ଞ, ବଳି, ଅଗ୍ନି, ହୋମ, ପୁରୋହିତ, ସୋମ, ଦେବତା, ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ଆଧାରିତ ଫଳ, ଏବଂ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ ତାହାର ଫଳ।
ଯଚ୍ଚୈତଦ୍ଭୁଵନଗତଂ ମଯା ତଵୋକ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ରଜତି ହି ତତ୍ର କର୍ମଵଶ୍ଯଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଧ୍ରୁଵମଚଲଂ ସଦୈକରୂପଂ ତତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଶତି ହି ଯେନ ଵାସୁଦେଵମ୍
ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସବୁ କର୍ମର ଶକ୍ତିରେ ଚାଳିଯାଏ; ଏହା ଜାଣି, ଜଣେ ନିଶ୍ଚଳ, ଅଟୁଟ, ସଦା ଏକାକାର କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଵାସୁଦେଵଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ । ଭଗଵନ୍ ! ସମ୍ଯଗାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ ପୃଷ୍ଟୋଽସି ମଯାଖଲମ୍ । ଭୂସମୁଦ୍ରାଦିସରିତାଂ ସଂସ୍ଥାନଂ ଗ୍ରହସଂସ୍ଥିତିମ୍
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ତୁମେ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛ।
ଵିଷ୍ଣଵାଧାରଂ ତଥା ଚୈତତ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସମଵସ୍ଥିତମ୍ । ପରମାର୍ଥସ୍ତୁ ତେନୋକ୍ତୋ ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଧାନତଃ
ତୁମେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛ।
ଯତ୍ତ୍ଵୋତଦ୍ଭଗଵାନାହ ଭରତସ୍ଯ ମହୀପତେଃ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ଚରିତଂ ତନ୍ମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଏବେ, ଭଗବାନ ଯେଉଁ କଥା ଭାରତ ରାଜା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହାର ଏତିହାସ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ ସେ କଥା କହ।
ଭରତଃ ସ ମହୀପାଲଃ ଶାଲଗ୍ରାମେଽଵସତ୍ କିଲ ଯୋଗଯୁକ୍ତଃ ସମାଧାଯ ଵାସୁଦେଵେ ସଦା ମନଃ
ସେ ଭାରତ ରାଜା ଏକଥି ଶାଳଗ୍ରାମରେ ବସିଥିଲେ, ସଦା ଯୋଗରେ ଲିନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଵାସୁଦେଵଙ୍କୁ ଲଗାଇଥିଲା।
ପୁଣ୍ଯଦେଶପ୍ରଭାଵେଣ ଧ୍ଯାଯତଶ୍ଵ ସଦା ହରିମ୍ । କଥନ୍ତୁ ନାଭଵନ୍ମୁକ୍ତିର୍ଯଦଭୂତ୍ ସ ଦ୍ରିଜଃ ପୁନଃ
ପବିତ୍ର ଦେଶର ପ୍ରଭାବରୁ ସେ ସଦା ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ; ତଥାପି, ଦ୍ୱିଜ, କିପରି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ହେଲା, ମୋତେ କହ।
ଵିପ୍ରତ୍ଵେ ଚ କୃତଂ ତେନ ଯଦ୍ଭୂଯଃସୁମହାତ୍ମନା । ଭରତେନ ମୁନିଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ତତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଭାରତ କଣ କରିଥିଲେ? ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।
ପରାଶାର ଅଵାଚ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ମହାଭାଗୋ ଭଗଵନ୍ନଯସ୍ତମାନସଃ । ସ ଉଵାସ ଚିରଂ କାଲଂ ମୈତ୍ରେଯ! ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପରାଶର କହିଲେ: ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା, ଯାହାର ମନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ।
ଅହିଂସାଦିଷ୍ଵଶେଷେଷୁ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣିନାଂ ଵରଃ । ଅଵାପ ପରମାଂ କାଷ୍ଠାଂ ମନସଶ୍ଚାପି ସଂଯମେ
ଅହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ସେ ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞେଶାଚ୍ଯୁତ ଗୋଵିନ୍ଦ ମାଧଵାନନ୍ତ କେଶଵ ! କୃଷ୍ଣା ଵିଷ୍ଣୋ ହ୍ଟଷୀକେଶେତ୍ଯାହ ରାଜା ସ କେଵଲମ୍
ସେ ରାଜା କେବଳ ଯଜ୍ଞେଶ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଗୋବିନ୍ଦ, ମାଧବ, ଅନନ୍ତ, କେଶବ, କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଷୀକେଶ ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି କହିନଥିଲେ।
ନାନ୍ଯଜ୍ଜାଗାଦ ମୈତ୍ରେଯ! କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରେଽପି ଚ । ଏତତୂପରଂ ତଦର୍ଥଞ୍ଚ ଵିନା ନାନ୍ଯଦଚିନ୍ତଯତ୍
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିନଥିଲେ, ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ନାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲେ।
ସମିତ୍-ପୁଷ୍ପ-କୁଶାଦାନଂ ଚକ୍ର ଦେଵକ୍ରିଯାକୃତେ । ନାନ୍ଯାନି ଚକ୍ର କର୍ମ୍ମାଣି ନିଃ ସଙ୍ଗୋ ଯୋଗତାପସଃ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସେ ଦାରୁ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଦେଇଥିଲେ; ଯୋଗ ଓ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କର୍ମ କରିନଥିଲେ।
ଜଗାମ ସୋଽବିଷେକାର୍ଥମେକଦା ତୁ ମହାନଦୀମ୍ । ସସ୍ନୌ ତତ୍ର ତଦା ଚକ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଯନନ୍ତରକ୍ରିଯାଃ
ଏକଦିନ, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସେ ଏକ ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଗସ୍ତ୍ରାନ କଲେ ଏବଂ ସ୍ନାନ ପରେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟାମାନେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ କଲେ।
ଅଥାତଜଗାମ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଜଲଂ ପାତ୍ ପିପାସିତା । ଆସନ୍ନପ୍ରସଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେକୈଵ ହରିଣୀ ଵନାତ୍
ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ତରସିଥିବା ଗର୍ଭବତୀ ହରିଣୀ ଏକା ଏକା ଜଙ୍ଗଲରୁ ନଦୀ କୂଳକୁ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଲା।
ତତଃ ସମଭଵତ୍ତତ୍ର ପୀତପ୍ରାଯ ଜଲେ ତଯା । ସିଂହସ୍ଯ ନାଦଃ ସୁମହାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵପ୍ରାଣିଭଯଙ୍କରଃ
ସେ ହରିଣୀ ଜଳ ପିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ସିଂହ ଗର୍ଜନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲା।
ତତଃ ସା ସହସା ତ୍ରାସାଦାପ୍ଲୁତା ନିମ୍ନଗାତଟମ୍ । ଅତ୍ଯୁଜ୍ଵାରୋହଣେନାସ୍ଯା ନଦ୍ଯାଂ ଗର୍ଭଃ ପପାତ ସଃ
ସେହି ଭୟରେ, ହରିଣୀ ହଠାତ୍ ନଦୀ କୂଳକୁ ଲାଘୁଡ଼ି ଦେଲା। ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ପିଲା ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତମୁହ୍ମମାନଂ ଵେଗେନ ଵୀଚିମାଲାପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ତଜଗ୍ରାହ ସ ନୃପୋ ଗର୍ଭାତ୍ ପତିତଂ ମୃଗପୋତକମ୍
ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଗର୍ଭରୁ ପଡିଥିବା ମରା ଛଉଆକୁ ଧରିଲେ।
ଗର୍ଭପ୍ରଵ୍ଯୁତିଦୋଷେଣ ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗାକ୍ରମଣୋନ ଚ । ମୈତ୍ରେଯ! ସାପି ହରିଣୀ ପପାତ ଚ ମମାର ଚ
ମୈତ୍ରେୟ, ଗର୍ଭପାତର ଦୁଃଖ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲାଫର କ୍ଷତିରେ ହରିଣୀ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା ଏବଂ ମରିଗଲା।
ହରିଣୀଂ ତାଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଥ ଵିପନ୍ନାଂ ନୃପତାପସଃ । ମୃଗପୋତଂ ସମାଦାଯ ନିଜମାଶ୍ଵମମାଗତଃ
ହରିଣୀକୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାଜା ତପସ୍ବୀ ମରା ଛଉଆକୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଚକାରାନୁଦିନଞ୍ଚାସୌ ମୃଗପୋତସ୍ଯଵୈ ନୃପଃ । ପୋଷଣ ପୁଷ୍ଯମାଣଶ୍ଯ ସ ତେନ ଵବୃଧେ ମୁନେ
ରାଜା ପ୍ରତିଦିନ ମରା ଛଉଆକୁ ଯତ୍ନ କରି ମେଳାଇଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ମୁନି।
ଚଚାରାଶ୍ରମପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଂ ତୃଣାନି ଗହନେଷୁ ସଃ । ଦୂରଂ ଗତ୍ଵା ଚ ଶାଦ୍ଦୂଲତ୍ରାସାଦଭ୍ଯାଯଯୌ ପୁନଃ
ସେ ଆଶ୍ରମର ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ଉଠାଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲା; ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟରେ ପୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସୁଥିଲା।
ପ୍ରାତର୍ଗତ୍ଵାତିଦୂରଞ୍ଚ ସାଯମାଯାଦ ଯଥାଶ୍ଵମମ୍ । ପୁନଶ୍ଚ ଭରତସ୍ଯାଭୂଦାଶ୍ଵମସ୍ଯୋଟଜାଜିରେ
ପ୍ରଭାତରେ ମାନ୍ୟା ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଘୋଡା ପରି ପୁନି ଫେରିଆସୁଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବେ ମାନ୍ୟା ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସହ ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା।
ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ମୃଗେ ଦୂର-ସମୀପପରିଵର୍ତ୍ତିନି । ଆସୀଚ୍ଚେତଃ ସମାଯୁକ୍ତଂ ନ ଯଯାଵନ୍ଯତୋ ଦ୍ରିଜ
ମାନ୍ୟା ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟରେ ଯେଉଁଠି ଚାଲିଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ମନ ସେହି ମାନ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତି ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଯାଇନଥିଲା, ଓ ଦ୍ୱିଜ।
ଵିମୁକ୍ତରାଜ୍ଯତନଯଃ ପ୍ରୋଜ୍ଝିତାଶେଷବାନ୍ଧଵଃ । ମମତ୍ଵଂ ସ ଚକାରୋଚ୍ଚୈସ୍ତସ୍ମିନ୍ ହରିଣବାଲକେ
ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ମାନ୍ୟା ଶିଶୁ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ମନେ ଉତ୍ତାପ୍ତ ମମତା ଜନ୍ମ ନେଲା।
କିଂ ଵୃକୈକ୍ଭକ୍ଷିତୋ ଵ୍ଯାଘୂଃ କିଂ ସିଂହେନ ନିପାତିତଃ । ଚିରାଯମାଣେ ନିଷ୍କାନ୍ତେ ତସ୍ଯାସୀଦିତି ମାନସମ୍
ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, 'କି ଏହାକୁ ଓଲେଇ ଖାଇଦେଇଛି? କି ଏହାକୁ ବାଘ କିମ୍ବା ସିଂହ ମାରିଦେଇଛି? ଏହା ବହୁତ ଦିନ ହେଇଗଲା ଫେରି ଆସିନାହିଁ.'
ଏଷା ଵସୁମତୀ ତସ୍ଯ ଖୁରାଗ୍ରକ୍ଷତକର୍ବୁରା । ପ୍ରୀତଯେ ମମ ଜାତୋଽସୌ କ୍ଵ ମମୈଣକବାଲକଃ
ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇଛି; ଏହା ମୋତେ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ। ମୋ ମେଞ୍ଜା ଶିଶୁ କେଉଁଠି?