ନିସ୍ସୃତଂ ତଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଗଭସ୍ତିଭ୍ଯଃ ସୁଧାମୃତମ୍ । ମାସଂ ତୃପ୍ତିମଵାପ୍ଯାଗ୍ର୍ଯାଂ ପିତରଃ ସନ୍ତି ନିର୍ଵୃତାଃ । ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ଯେଉଁ ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ବହିଯାଏ, ସେଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର।
ଏଵଂ ଦେଵାନ୍ ସିତେ ପକ୍ଷେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତଥା ପିତୄନ୍ । ଵୀରୁଧଶ୍ଚାମୃତମଯୈଃ ଶୀତୈରପ୍ପରମାଣୁଭିଃ
ଏଭଳି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ, ଗଛପଲାର ଅମୃତମୟ, ଶୀତଳ ଏବଂ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵୀରୁଧୌଷଧିନିଷ୍ପତ୍ତ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯପଶୁକୀଟକାନ୍ । ଆପ୍ଯାଯଯତି ଶୀତାଂଶୁଃ ପ୍ରାକାଶ୍ଯାହ୍ଲାଦନେନ ତୁ
ଗଛ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵାଯ୍ଵଗ୍ନିଦ୍ରଵ୍ଯସଂଭୂତୋ ରଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସୁତସ୍ଯ ଚ । ପିଶଂଗୈସ୍ତୁରଗୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଷ୍ଟାଭିର୍ଵାଯୁଵେଗିଭିଃ
ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ, ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳା ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସେମାନେ ଯୋଜିତ।
ସଵରୂଥଃ ସାନୁକର୍ଷୋ ଯୁକ୍ତୋ ଭୂସଂଭଵୈର୍ହଯୈଃ । ସୋପାସଂଗପତାକସ୍ତୁ ଶୁକ୍ରସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍
ଛତା ଓ ଯୋକ୍ତି ସହିତ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିବା, ପତାକା ଓ ସେବକମାନେ ଶୋଭିତ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାନ ରଥ ଏଭଳି ତିଆରି।
ଅଷ୍ଟାଶ୍ଵଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଭୌମସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍ । ପଦ୍ମରାଗାରୁଣୈରଶ୍ଵୈଃ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵହ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ
ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ମହାନ ସୁନାର ରଥ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ, ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ।
ଅଷ୍ଟାଭିଃ ପାଂଡୁରୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଵାଜିଭିଃ କାଂଚନୋ ରଥଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତିଷ୍ଠତି ଵର୍ଷାନ୍ତେ ରାଶୌରାଶୌ ବୃହସ୍ପତିଃ
ଆଠଟି ସାଦା ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ସୁନାର ରଥରେ, ବର୍ଷା ଶେଷରେ ବୃହସ୍ପତି ରାଶିରୁ ରାଶିକୁ ଗମନ କରନ୍ତି।
ଆକାଶସମ୍ଭଵୈରଶ୍ଵୈଃ ଶବଲୈଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯୁତମ୍ । ତମାରୁହ୍ଯ ଶନୈର୍ଯାତି ମନ୍ଦଗାମୀଶନୈଶ୍ଚରଃ
ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାଗଦାର ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ଶନିଙ୍କ ରଥ, ଏହି ରଥକୁ ଚଡ଼ି ଶନି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁରଗା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଭୃଂଗାଭା ଧୂସରଂ ରଥମ୍ । ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ ମୈତ୍ରେଯ ଵହନ୍ତ୍ଯଵିରତଂ ସଦା
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗର; ଏମାନେ ସଦା ଏକାଠି ଯୋଜିତ ରଥକୁ ଅବିରତ ଟାଣନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ।
ଆଦିତ୍ଯାନ୍ନିସ୍ସୃତୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ । ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ
ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାହୁ ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବକାଳରେ।
ତଥା କେତୁରଥସ୍ଯାଶ୍ଵା ଅପ୍ଯଷ୍ଟୌ ଵାତରଂହସଃ । ପଲାଲଧୂମଵର୍ଣାଭା ଲାକ୍ଷାରସନିଭାରୁଣାଃ
ସେପରି କେତୁଙ୍କ ରଥର ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ଧାନ ଚାଉଳ ଧୂଆଁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଲାକ୍ଷାରସ ଭଳି ରକ୍ତିମ।
ଏତେ ମଯା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ତଵାଖ୍ଯାତା ରଥା ନଵ । ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ମହାଭାଗ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାଯୁରଶ୍ମିଭିଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ନଉଟି ରଥ ବିବରଣା କହିଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ଗ୍ରହର୍କ୍ଷତାରାଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧାନ୍ଯଶ୍ଷୋତଃ । ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯୁଚିତଚାରେଣ ମୈତ୍ରେଯାନିଲରଶ୍ମିଭିଃ
ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଆସନ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ବାୟୁର ରଶି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯାଵାନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତା ତାଵନ୍ତୋ ଵାତରଶ୍ମଯଃ । ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ତମ୍
ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର ରଶି ଅଛି; ସେମାନେ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଧ୍ରୁବକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି।
ତୈଲପୀଡା ଯଥା ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵୈ । ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାତଵିଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ
ଯେପରି ତେଲ ଫୁଆଡ଼ ଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ । ଯସ୍ମାଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵହତି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅଳାତ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି, ଏହି ତାରାମାନେ ବାୟୁର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି; ବାୟୁ ଏହି ତାରାମାନେକୁ ବହିନେଇଥାଏ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରବାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶିଶୁମାରସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ଧ୍ରୁଵୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ସନ୍ନିଵେଶଂ ଚ ତସ୍ଯାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ଯାହାକୁ ଶିଶୁମାର କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଅଛି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଶି ମୁଚ୍ଯତେ । ଯାଵନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତାଃ ଶିଶୁମାରାଶ୍ରିତା ଦିଵି । ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଜୀଵତ୍ଯଭ୍ଯଧିକାନି ଚ
ଦିନେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ରାତିରେ ଶିଶୁମାରକୁ ଦେଖିଲେ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେତେ ତାରା ଆକାଶରେ ଶିଶୁମାର ରୂପେ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ ମିଳେ।
ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଧୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯୁତ୍ତରୋ ହନୁଃ । ଯଜ୍ଞୋଽଧରଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଦ୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ
ଏହାର ତଳେ ଉତ୍ତାନପାଦ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ତଳ ଜିହ୍ବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ତଳଭାଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି।
ହୃଦି ନାରାଯଣଶ୍ଚାସ୍ତେ ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ । ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସକ୍ଥିନୀ
ନାରାୟଣ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପୂର୍ବ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି; ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମା ପଛ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି।
ଶିଶ୍ନଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରୋଽପାନଂ ସମାଶ୍ରିତଃ
ଏହାର ଲିଙ୍ଗ ବର୍ଷ, ଏବଂ ମିତ୍ର ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରରେ ବସିଛନ୍ତି।
ପୁଚ୍ଛେଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ଚ କଶ୍ଯପୋଥ ତତୋ ଧ୍ରୁଵଃ । ତାରକା ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ନାସ୍ତମେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ତାପରେ କଶ୍ୟପ, ତାପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି; ଶିଶୁମାରର ଚାରିଟି ତାରା କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋଽଯଂ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ତଥା । ଦ୍ଵୀପାନାମୁଦଧୀନାଂ ଚ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ କୀର୍ତିତଃ
ଏହିପରି ଭୂମି, ତାରାମାନେ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ଯେ ଚ ତେଷୁ ଵସନ୍ତି ଵୈ । ତେଷାଂ ସ୍ଵରୂପମାଖ୍ଯାତଂ ସଂକ୍ଷେପଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ପୁନଃ
ବର୍ଷ, ନଦୀ ଓ ସେଠି ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ରୂପ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ପୁଣି ସଂକ୍ଷେପ ଶୁଣ।
ଯଦମ୍ବୁ ଵୈଷ୍ଣଵଃ କାଯସ୍ତତୋ ଵିପ୍ର ଵସୁନ୍ଧରା । ପଦ୍ମାକାରା ସମୁଦ୍ଭୂତା ପର୍ଵତାବ୍ଧ୍ଯାଦିସଂଯୁତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ପଦ୍ମ ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ।
ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭୁଵନାନି ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵନାନି ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗିରଯୋ ଦିଶଶ୍ଚ । ନଦ୍ଯଃ ସମୁଦ୍ରା ଶ୍ଚ ସ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଯଦସ୍ତି ଯନ୍ନାସ୍ତି ଚ ଵିପ୍ରଵର୍ଯ
ତାରାମାନେ ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ, ଜଙ୍ଗଲ ବିଷ୍ଣୁ, ପାହାଡ଼ ଓ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ; ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି, ଯାହା ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନ୍ଯତୋସାଵଶ୍ଷୋମୂର୍ତ୍ତିର୍ନ ତୁ ଵସ୍ତୁଭୂତଃ । ତତୋ ହି ଶୈଲାବ୍ଧିଧରାଦିଭେଦାଞ୍ଜାନୀହି ଵିଜ୍ଞାନଵିଜୃମ୍ଭିତାନି
ଭଗବାନ୍ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ସେଉଁଠି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହିପରି ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ମାନେ ଜ୍ଞାନର ଭାବନା ରୂପ।
ଯଦା ତୁ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିଜରୂପି ସର୍ଵଂ କର୍ମକ୍ଷଯେ ଜ୍ଞାନମପାସ୍ତଦୋଷମ୍ । ତଦା ହି ସଂକଲ୍ପତରୋଃ ଫଲାନି ଭଵନ୍ତି ନୋ ଵସ୍ତୁଷୁ ଵସ୍ତୁଭେଦାଃ
ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ଦୋଷ ହୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛାବୃକ୍ଷର ଫଳ ପରି ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଵସ୍ତ୍ଵସ୍ତି କିଂ କୁତ୍ରଚିଦାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତହୀନଂ ସତତୈକରୂପମ୍ । ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଥାତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜ ଯାତି ଭୂଯୋ ନ ତତ୍ତଥା ତତ୍ର କୁତୋ ହି ତତ୍ତ୍ଵମ୍
କେଉଁଠି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି କି, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଯାହା ସଦା ଏକାକାର ରହେ? ଏବଂ, ଦ୍ୱିଜ, ଯଦି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଆପଣା ଆକାର ବଦଳାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର ସତ୍ତା କିପରି ସ୍ଥିର ରହିପାରିବ?
ମହୀ ଘଟତ୍ଵଂ ଘଟତଃ କପାଲିକା କପାଲିକାଚୂର୍ଣରଜସ୍ତତୋଽଣୁଃ । ଜନୈଃ ସ୍ଵକର୍ମସ୍ତିମିତାତ୍ମନିଶ୍ଚଯୈରାଲକ୍ଷ୍ଯତେ ବ୍ରୂହି କିମତ୍ର ଵସ୍ତୁ
ମାଟି ଘଡ଼ା ହୁଏ, ଘଡ଼ା ଭାଗ ଭାଗ ହୁଏ, ଭାଗ ଧୂଳି ହୁଏ, ଧୂଳି ଠାରୁ ଅଣୁ ହୁଏ; ଲୋକେ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବାରୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି—ତେବେ ଏଠାରେ ସତ୍ତା କଣ?