ଅର୍କସ୍ଯେଵ ହି ତସ୍ଯାଶ୍ଵାଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତା ଵହନ୍ତି ତେ । କଲ୍ପମେକଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାରୀଗର୍ଭସମୁଦ୍ଭଵାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେପରି, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଥରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣିଥାନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ପାଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
କ୍ଷୀଣଂ ପୀତଂ ସୁରୈଃ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ମୈତ୍ରେଯୈକକଲଂ ସନ୍ତଂ ରଶ୍ମିନୈକେନ ଭାସ୍କରଃ
ଦେବତାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କ୍ଷୀଣ କରି ତାହାକୁ ପିଇଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ମାତ୍ର ଏକ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ; ତାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ପୂରଣ କରନ୍ତି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
କ୍ରମେଣ ଯେନ ପୀତୋଽସୌ ଦେଵୈସ୍ତେନ ନିଶାକରମ୍ । ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ଯନୁଦିନଂ ଭାସ୍କରୋ ଵାରିତସ୍କରଃ
ଯେଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ପିଉଛନ୍ତି, ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳକୁ ଚୋରି କରେ, ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂରଣ କରେ।
ସଂଭୃତଂ ଚାର୍ଧମାସେନ ତତ୍ସୋମସ୍ଥଂ ସୁଧାମୃତମ୍ । ପିବନ୍ତି ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ସୁଧାହାରା ଯତୋଽମରାଃ
ଅର୍ଧମାସ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ; ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ସୁଧା ଖାଇ ଅମର, ସେମାନେ ଏହି ସୁଧା ପିଉଛନ୍ତି।
ତ୍ରଯାସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତାନି ଚ । ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତଥା ଦେଵାଃ ପିବନ୍ତି କ୍ଷଣଦାକରମ୍
ତେଇତିସ ହଜାର ଓ ତେଇତିସ ସେଂଶ ଓ ତେଇତିସ ଦେବତା, ଏମିତି ସମସ୍ତେ ରାତିର ଅଧିପତି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଉଛନ୍ତି।
କଲାଦ୍ଵଯାଵଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅମାଖ୍ଯାରଶ୍ମୌ ଵସତି ଅମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ଦୁଇ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅମାଖ୍ୟା ନାମକ କିରଣରେ ବସିଥାଏ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପ୍ସୁ ତସ୍ମିନ୍ନହୋରାତ୍ରେ ପୂର୍ଵଂ ଵିଶତି ଚଂଦ୍ରମାଃ । ତତୋ ଵୀରୁତ୍ସୁ ଵସତି ପ୍ରଯାତ୍ଯର୍କଂ ତତଃ କ୍ରମାତ୍
ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ପ୍ରଥମେ ଚନ୍ଦ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତାପରେ ଗଛପଲାରେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ପରେ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଏ।
ଛିନତ୍ତି ଵୀରୁଧୋ ଯସ୍ତୁ ଵୀରୁତ୍ସଂସ୍ଥେ ନିଶାକରେ । ପତ୍ରଂ ଵା ପାତଯତ୍ଯେକଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ସ ଵିନ୍ଦତି
ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗଛପଲାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଗଛ କାଟିବା କିମ୍ବା ଏକଟି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଝଡ଼ାଯିବ, ସେ ମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗେ।
ସୋମଂ ପଞ୍ଚଦଶେ ଭାଗେ କିଂଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେ କଲାତ୍ମକେ । ଅପରାହ୍ଣେ ପିତୃଗଣା ଜଘନ୍ଯଂ ପର୍ଯୁପାସତେ
ପନ୍ଦରତମ ଭାଗରେ ଅଳ୍ପ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ବିକାଳ ସମୟରେ ପିତୃମାନେ ସେ ଅନ୍ତିମ ଭାଗକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲାକାରଂ ଶିଷ୍ଟା ତସ୍ଯ କଲା ତୁ ଯା । ସୁଧାମୃତମଯୀ ପୁଣ୍ଯା ତାମିନ୍ଦୋଃ ପିତରୋ ମୁନେ
ଯେଉଁ ଦୁଇ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁଧା ଓ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପବିତ୍ର; ମୁନି, ପିତୃମାନେ ଏହି ଦୁଇ କଳାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପିଉଛନ୍ତି।
ନିସ୍ସୃତଂ ତଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଗଭସ୍ତିଭ୍ଯଃ ସୁଧାମୃତମ୍ । ମାସଂ ତୃପ୍ତିମଵାପ୍ଯାଗ୍ର୍ଯାଂ ପିତରଃ ସନ୍ତି ନିର୍ଵୃତାଃ । ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ଯେଉଁ ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ବହିଯାଏ, ସେଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର।
ଏଵଂ ଦେଵାନ୍ ସିତେ ପକ୍ଷେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତଥା ପିତୄନ୍ । ଵୀରୁଧଶ୍ଚାମୃତମଯୈଃ ଶୀତୈରପ୍ପରମାଣୁଭିଃ
ଏଭଳି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ, ଗଛପଲାର ଅମୃତମୟ, ଶୀତଳ ଏବଂ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵୀରୁଧୌଷଧିନିଷ୍ପତ୍ତ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯପଶୁକୀଟକାନ୍ । ଆପ୍ଯାଯଯତି ଶୀତାଂଶୁଃ ପ୍ରାକାଶ୍ଯାହ୍ଲାଦନେନ ତୁ
ଗଛ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵାଯ୍ଵଗ୍ନିଦ୍ରଵ୍ଯସଂଭୂତୋ ରଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସୁତସ୍ଯ ଚ । ପିଶଂଗୈସ୍ତୁରଗୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଷ୍ଟାଭିର୍ଵାଯୁଵେଗିଭିଃ
ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ, ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳା ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସେମାନେ ଯୋଜିତ।
ସଵରୂଥଃ ସାନୁକର୍ଷୋ ଯୁକ୍ତୋ ଭୂସଂଭଵୈର୍ହଯୈଃ । ସୋପାସଂଗପତାକସ୍ତୁ ଶୁକ୍ରସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍
ଛତା ଓ ଯୋକ୍ତି ସହିତ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିବା, ପତାକା ଓ ସେବକମାନେ ଶୋଭିତ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାନ ରଥ ଏଭଳି ତିଆରି।
ଅଷ୍ଟାଶ୍ଵଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଭୌମସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍ । ପଦ୍ମରାଗାରୁଣୈରଶ୍ଵୈଃ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵହ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ
ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ମହାନ ସୁନାର ରଥ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ, ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ।
ଅଷ୍ଟାଭିଃ ପାଂଡୁରୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଵାଜିଭିଃ କାଂଚନୋ ରଥଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତିଷ୍ଠତି ଵର୍ଷାନ୍ତେ ରାଶୌରାଶୌ ବୃହସ୍ପତିଃ
ଆଠଟି ସାଦା ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ସୁନାର ରଥରେ, ବର୍ଷା ଶେଷରେ ବୃହସ୍ପତି ରାଶିରୁ ରାଶିକୁ ଗମନ କରନ୍ତି।
ଆକାଶସମ୍ଭଵୈରଶ୍ଵୈଃ ଶବଲୈଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯୁତମ୍ । ତମାରୁହ୍ଯ ଶନୈର୍ଯାତି ମନ୍ଦଗାମୀଶନୈଶ୍ଚରଃ
ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାଗଦାର ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ଶନିଙ୍କ ରଥ, ଏହି ରଥକୁ ଚଡ଼ି ଶନି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁରଗା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଭୃଂଗାଭା ଧୂସରଂ ରଥମ୍ । ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ ମୈତ୍ରେଯ ଵହନ୍ତ୍ଯଵିରତଂ ସଦା
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗର; ଏମାନେ ସଦା ଏକାଠି ଯୋଜିତ ରଥକୁ ଅବିରତ ଟାଣନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ।
ଆଦିତ୍ଯାନ୍ନିସ୍ସୃତୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ । ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ
ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାହୁ ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବକାଳରେ।
ତଥା କେତୁରଥସ୍ଯାଶ୍ଵା ଅପ୍ଯଷ୍ଟୌ ଵାତରଂହସଃ । ପଲାଲଧୂମଵର୍ଣାଭା ଲାକ୍ଷାରସନିଭାରୁଣାଃ
ସେପରି କେତୁଙ୍କ ରଥର ଅଠଟି ଘୋଡ଼ା ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ଧାନ ଚାଉଳ ଧୂଆଁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଲାକ୍ଷାରସ ଭଳି ରକ୍ତିମ।
ଏତେ ମଯା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ତଵାଖ୍ଯାତା ରଥା ନଵ । ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ମହାଭାଗ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାଯୁରଶ୍ମିଭିଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ନଉଟି ରଥ ବିବରଣା କହିଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ଗ୍ରହର୍କ୍ଷତାରାଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧାନ୍ଯଶ୍ଷୋତଃ । ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯୁଚିତଚାରେଣ ମୈତ୍ରେଯାନିଲରଶ୍ମିଭିଃ
ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଆସନ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ବାୟୁର ରଶି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯାଵାନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତା ତାଵନ୍ତୋ ଵାତରଶ୍ମଯଃ । ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ତମ୍
ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର ରଶି ଅଛି; ସେମାନେ ସବୁ ଧ୍ରୁବ ତାରାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଧ୍ରୁବକୁ ମଧ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି।
ତୈଲପୀଡା ଯଥା ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ଵୈ । ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାତଵିଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ
ଯେପରି ତେଲ ଫୁଆଡ଼ ଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ । ଯସ୍ମାଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵହତି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଅଳାତ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି, ଏହି ତାରାମାନେ ବାୟୁର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି; ବାୟୁ ଏହି ତାରାମାନେକୁ ବହିନେଇଥାଏ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରବାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶିଶୁମାରସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ଧ୍ରୁଵୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ସନ୍ନିଵେଶଂ ଚ ତସ୍ଯାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ଯାହାକୁ ଶିଶୁମାର କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଅଛି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଶି ମୁଚ୍ଯତେ । ଯାଵନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତାଃ ଶିଶୁମାରାଶ୍ରିତା ଦିଵି । ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଜୀଵତ୍ଯଭ୍ଯଧିକାନି ଚ
ଦିନେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ରାତିରେ ଶିଶୁମାରକୁ ଦେଖିଲେ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେତେ ତାରା ଆକାଶରେ ଶିଶୁମାର ରୂପେ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ ମିଳେ।
ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଧୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯୁତ୍ତରୋ ହନୁଃ । ଯଜ୍ଞୋଽଧରଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଦ୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ
ଏହାର ତଳେ ଉତ୍ତାନପାଦ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ତଳ ଜିହ୍ବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ତଳଭାଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି।
ହୃଦି ନାରାଯଣଶ୍ଚାସ୍ତେ ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ । ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସକ୍ଥିନୀ
ନାରାୟଣ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପୂର୍ବ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି; ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମା ପଛ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି।