ଉଭଯଂ ପୁଣ୍ଯମତ୍ଯର୍ଥଂ ନୃଣାଂ ପାପଭଯାପହମ୍ । ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଂ ମହାମୁନେ ॥ ୨,୯.
ହେ ମହାମୁନି, ଆକାଶ ଗଙ୍ଗାର ପାଣି ଓ ଦେବୀୟ ସ୍ନାନ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପର ଭୟ ଦୂର କରେ।
ଯତ୍ତୁ ମୈଘୈଃ ସମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ଵାରି ତତ୍ପ୍ରାଣିନାଂ ଦ୍ଵିଜ । ପୁଷ୍ଣାତ୍ଯୌଷଧଯଃ ସର୍ଵା ଜୀଵନାଯାମୃତଂ ହି ତତ୍ ॥ ୨,୯.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାଣି ପଡ଼େ, ସେହି ପାଣି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପାଣି ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ବଞ୍ଚାଇଥାଏ, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଜୀବନର ଅମୃତ।
ତେନ ଵୃଦ୍ଧିଂ ପରାଂ ନୀତଃ ସକଲଶ୍ଚୌଷଧୀଗଣଃ । ସାଧକଃ ଫଲପାକନ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵିଜ ଜାଯତେ ॥ ୨,୯.
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି; ସେମାନେ ପକା ଓ ଫଳଦାୟକ ହେବା ସହ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ତେନ ଯଜ୍ଞାନ୍ଯଥାପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ମାନଵାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁଷଃ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯହରହସ୍ତୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ଯାଯଯନ୍ତିତେ ॥ ୨,୯.
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଦିନ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵେଦାଶ୍ଚ ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵକାଃ । ସର୍ଵେ ଦେଵନିକାଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଭୂତଗଣାଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୨,୯.
ଏପରି ଭାବେ, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ—
ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଧୃତମିଦଂ ସର୍ଵମନ୍ନଂ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ ଯଯା । ସାପି ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ ଵୃଷ୍ଟିଃ ସଵିତ୍ରା ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୨,୯.
—ଏହି ସବୁ କିଛି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ବର୍ଷା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଆଧାରଭୂତଃ ସଵିତୁର୍ଧ୍ରୁଵୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ । ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁପାରୋଽସୌ ସୋଽପି ନାରାଯଣାତ୍ମକଃ ॥ ୨,୯.
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧ୍ରୁବ ତାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର; ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଯିଏ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଶିଶୁମାର ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ।
ହୃଦି ନାରାଯଣସ୍ତସ୍ଯ ଶିଶୁମାରସ୍ଯଂ ସଂସ୍ଥିତଃ । ବିଭର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାମାଦିଭୂତଃ ସନାତନଃ ॥ ୨,୯.
ଶିଶୁମାରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜିତ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଆଦି ଓ ଶାଶ୍ୱତ।
ରଥସ୍ତ୍ରିଚକ୍ରଃ ସୋମସ୍ଯ କୁନ୍ଦାଭାସ୍ତସ୍ଯ ଵାଜିନଃ । ଵାମଦକ୍ଷିଣତୋ ଯୁକ୍ତା ଦଶ ତେନ ଚରତ୍ଯସୌ
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ତିନିଟି ଚକ୍ର ଅଛି ଓ ଏହା କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ପରି ଧଳା; ଏହି ରଥକୁ ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା ଟାଣୁଛି, ପାଞ୍ଚଟି ବାମେ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଡାହାଣେ, ଏଭଳି ସେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଵୀଥ୍ଯାଶ୍ରଯାଣି ଋକ୍ଷାଣି ଧ୍ରୁଵାଧାରେଣ ଵେଗିନା । ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧିକ୍ରମସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀନାଂ ସଵିତୁର୍ଯଥା
ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ପଥରେ ଚଳିଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଓ ଅଟଳ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥକୁ ଜଡିତ; ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପଥ ପରି।
ଅର୍କସ୍ଯେଵ ହି ତସ୍ଯାଶ୍ଵାଃ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତା ଵହନ୍ତି ତେ । କଲ୍ପମେକଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାରୀଗର୍ଭସମୁଦ୍ଭଵାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେପରି, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଥରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣିଥାନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ପାଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
କ୍ଷୀଣଂ ପୀତଂ ସୁରୈଃ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ମୈତ୍ରେଯୈକକଲଂ ସନ୍ତଂ ରଶ୍ମିନୈକେନ ଭାସ୍କରଃ
ଦେବତାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କ୍ଷୀଣ କରି ତାହାକୁ ପିଇଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ମାତ୍ର ଏକ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ; ତାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ପୂରଣ କରନ୍ତି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
କ୍ରମେଣ ଯେନ ପୀତୋଽସୌ ଦେଵୈସ୍ତେନ ନିଶାକରମ୍ । ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ଯନୁଦିନଂ ଭାସ୍କରୋ ଵାରିତସ୍କରଃ
ଯେଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ପିଉଛନ୍ତି, ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳକୁ ଚୋରି କରେ, ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂରଣ କରେ।
ସଂଭୃତଂ ଚାର୍ଧମାସେନ ତତ୍ସୋମସ୍ଥଂ ସୁଧାମୃତମ୍ । ପିବନ୍ତି ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ସୁଧାହାରା ଯତୋଽମରାଃ
ଅର୍ଧମାସ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ; ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ସୁଧା ଖାଇ ଅମର, ସେମାନେ ଏହି ସୁଧା ପିଉଛନ୍ତି।
ତ୍ରଯାସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତାନି ଚ । ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତଥା ଦେଵାଃ ପିବନ୍ତି କ୍ଷଣଦାକରମ୍
ତେଇତିସ ହଜାର ଓ ତେଇତିସ ସେଂଶ ଓ ତେଇତିସ ଦେବତା, ଏମିତି ସମସ୍ତେ ରାତିର ଅଧିପତି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଉଛନ୍ତି।
କଲାଦ୍ଵଯାଵଶିଷ୍ଟସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅମାଖ୍ଯାରଶ୍ମୌ ଵସତି ଅମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ଦୁଇ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅମାଖ୍ୟା ନାମକ କିରଣରେ ବସିଥାଏ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପ୍ସୁ ତସ୍ମିନ୍ନହୋରାତ୍ରେ ପୂର୍ଵଂ ଵିଶତି ଚଂଦ୍ରମାଃ । ତତୋ ଵୀରୁତ୍ସୁ ଵସତି ପ୍ରଯାତ୍ଯର୍କଂ ତତଃ କ୍ରମାତ୍
ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ପ୍ରଥମେ ଚନ୍ଦ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତାପରେ ଗଛପଲାରେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ପରେ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଏ।
ଛିନତ୍ତି ଵୀରୁଧୋ ଯସ୍ତୁ ଵୀରୁତ୍ସଂସ୍ଥେ ନିଶାକରେ । ପତ୍ରଂ ଵା ପାତଯତ୍ଯେକଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ସ ଵିନ୍ଦତି
ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗଛପଲାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଗଛ କାଟିବା କିମ୍ବା ଏକଟି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଝଡ଼ାଯିବ, ସେ ମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗେ।
ସୋମଂ ପଞ୍ଚଦଶେ ଭାଗେ କିଂଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେ କଲାତ୍ମକେ । ଅପରାହ୍ଣେ ପିତୃଗଣା ଜଘନ୍ଯଂ ପର୍ଯୁପାସତେ
ପନ୍ଦରତମ ଭାଗରେ ଅଳ୍ପ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ବିକାଳ ସମୟରେ ପିତୃମାନେ ସେ ଅନ୍ତିମ ଭାଗକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲାକାରଂ ଶିଷ୍ଟା ତସ୍ଯ କଲା ତୁ ଯା । ସୁଧାମୃତମଯୀ ପୁଣ୍ଯା ତାମିନ୍ଦୋଃ ପିତରୋ ମୁନେ
ଯେଉଁ ଦୁଇ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁଧା ଓ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପବିତ୍ର; ମୁନି, ପିତୃମାନେ ଏହି ଦୁଇ କଳାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପିଉଛନ୍ତି।
ନିସ୍ସୃତଂ ତଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଗଭସ୍ତିଭ୍ଯଃ ସୁଧାମୃତମ୍ । ମାସଂ ତୃପ୍ତିମଵାପ୍ଯାଗ୍ର୍ଯାଂ ପିତରଃ ସନ୍ତି ନିର୍ଵୃତାଃ । ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ଯେଉଁ ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ବହିଯାଏ, ସେଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର।
ଏଵଂ ଦେଵାନ୍ ସିତେ ପକ୍ଷେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତଥା ପିତୄନ୍ । ଵୀରୁଧଶ୍ଚାମୃତମଯୈଃ ଶୀତୈରପ୍ପରମାଣୁଭିଃ
ଏଭଳି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ, ଗଛପଲାର ଅମୃତମୟ, ଶୀତଳ ଏବଂ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵୀରୁଧୌଷଧିନିଷ୍ପତ୍ତ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯପଶୁକୀଟକାନ୍ । ଆପ୍ଯାଯଯତି ଶୀତାଂଶୁଃ ପ୍ରାକାଶ୍ଯାହ୍ଲାଦନେନ ତୁ
ଗଛ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵାଯ୍ଵଗ୍ନିଦ୍ରଵ୍ଯସଂଭୂତୋ ରଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସୁତସ୍ଯ ଚ । ପିଶଂଗୈସ୍ତୁରଗୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଷ୍ଟାଭିର୍ଵାଯୁଵେଗିଭିଃ
ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ, ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳା ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସେମାନେ ଯୋଜିତ।
ସଵରୂଥଃ ସାନୁକର୍ଷୋ ଯୁକ୍ତୋ ଭୂସଂଭଵୈର୍ହଯୈଃ । ସୋପାସଂଗପତାକସ୍ତୁ ଶୁକ୍ରସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍
ଛତା ଓ ଯୋକ୍ତି ସହିତ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିବା, ପତାକା ଓ ସେବକମାନେ ଶୋଭିତ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାନ ରଥ ଏଭଳି ତିଆରି।
ଅଷ୍ଟାଶ୍ଵଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଭୌମସ୍ଯାପି ରଥୋ ମହାନ୍ । ପଦ୍ମରାଗାରୁଣୈରଶ୍ଵୈଃ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵହ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ
ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ମହାନ ସୁନାର ରଥ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ, ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ।
ଅଷ୍ଟାଭିଃ ପାଂଡୁରୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଵାଜିଭିଃ କାଂଚନୋ ରଥଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତିଷ୍ଠତି ଵର୍ଷାନ୍ତେ ରାଶୌରାଶୌ ବୃହସ୍ପତିଃ
ଆଠଟି ସାଦା ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ସୁନାର ରଥରେ, ବର୍ଷା ଶେଷରେ ବୃହସ୍ପତି ରାଶିରୁ ରାଶିକୁ ଗମନ କରନ୍ତି।
ଆକାଶସମ୍ଭଵୈରଶ୍ଵୈଃ ଶବଲୈଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯୁତମ୍ । ତମାରୁହ୍ଯ ଶନୈର୍ଯାତି ମନ୍ଦଗାମୀଶନୈଶ୍ଚରଃ
ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାଗଦାର ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ଶନିଙ୍କ ରଥ, ଏହି ରଥକୁ ଚଡ଼ି ଶନି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁରଗା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଭୃଂଗାଭା ଧୂସରଂ ରଥମ୍ । ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତୁ ମୈତ୍ରେଯ ଵହନ୍ତ୍ଯଵିରତଂ ସଦା
ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗର; ଏମାନେ ସଦା ଏକାଠି ଯୋଜିତ ରଥକୁ ଅବିରତ ଟାଣନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ।
ଆଦିତ୍ଯାନ୍ନିସ୍ସୃତୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ । ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ
ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାହୁ ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବକାଳରେ।