କୃତକାକୃତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମହର୍ଲୋକ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ଶୂନ୍ଯୋ ଭଵତି କଲ୍ପାନ୍ତେ ଯୋତ୍ଯନ୍ତଂ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
କୃତ୍ରିମ ଓ ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏତେ ସପ୍ତ ମଯା ଲୋକା ମୈତ୍ରେଯ କଥିତାସ୍ତଵ । ପାତାଲାନି ଚ ସପ୍ତୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯୈଷ ଵିସ୍ତରଃ
ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସାତି ଲୋକ ଓ ସାତି ପାତାଳ ବିବରଣ କରିଛି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର।
ଏତଦଣ୍ଡକଟାହେନ ତିର୍ଯକ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତଥା । କପିତ୍ଥସ୍ଯ ଯଥା ବୀଜଂ ସର୍ଵତୋ ଵୈ ସମାଵୃତମ୍
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଉପର, ତଳ, ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଏକ ଡାଣ୍ଡା ଛିଲ୍କା ଭଳି ଘେରି ରହିଛି; ଯେପରି ଗାବ ଫଳର ମଞ୍ଜି ଚାରିଦିଗରୁ ଢାକି ରହେ।
ଦଶୋତ୍ତରେଣ ପଯସା ମୈତ୍ରେଯାଂଡଂ ଚ ତଦ୍ଵୃତମ୍ । ସର୍ଵୋମ୍ବୁପରିଧାନୋସୌ ଵହ୍ନିନା ଵେଷ୍ଟିତୋ ବହିଃ
ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଡାଣ୍ଡା ଦଶଗୁଣ ପରିମାଣର ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଓ ବାହାରୁ ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଘେରିଛି।
ଵହ୍ନିଶ୍ଚ ଵାଯୁନା ଵାଯୁର୍ମୈତ୍ରେଯ ନଭସା ଵୃତଃ । ଭୂତାଦିନା ନଭଃ ସୋପି ମହତା ପରହିଵେଷ୍ଟିତଃ । ଦେଶୋତ୍ତରାଣ୍ଯଶ୍ଷୋଆ!ଣି ମୈତ୍ରେଯୈତାନି ସପ୍ତ ଵୈ
ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ମୈତ୍ରେୟ, ଆକାଶକୁ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ଆକାଶକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରିଛି; ଏହି ସାତି ଆବରଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବପରି ଠାରୁ ବଡ଼।
ମହାନ୍ତଂ ଚ ସମାଵୃତ୍ଯ ପ୍ରଧାନଂ ସମଵସ୍ଥିତମ୍ । ଅନନ୍ତସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାନ୍ତଃ ସଂଖ୍ଯାନଂ ଚାପି ଵିଦ୍ଯତେ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଘେରି ରହିଛି ପ୍ରଧାନ; ଏହା ସ୍ଥିର ଓ ଅନନ୍ତ, ଏହାର ମାପ କିଏ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
ତଦନ୍ତମସଂଖ୍ଯାତପ୍ରମାଣଂ ଚାପି ଵୈ ଯତଃ । ହେତୁଭୂତମସେଷସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ପରା ମୁନେ
ଏହାର ସୀମା ଅପରିମିତ, ମୁନିବର; ଏହି ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଥିବାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଅଂଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣ୍ଯଯୁତାନି ଚ । ଈଦୃଶାନାଂ ତଥା ତତ୍ର କୋଟିକୋଟିଶତାନି ଚ
ଏପରି ଡାଣ୍ଡା ହଜାର ହଜାର ଅଛି, ଏବଂ ଅନେକ କୋଟି ଏବଂ ଅନେକ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ହାରୁଣ୍ଯଗ୍ନିର୍ଯଥା ତୈଲଂ ତିଲେ ତଦ୍ଵତ୍ପୁମାନପି । ପ୍ରଧାନେଽଵସ୍ଥିତୋ ଵ୍ଯାପୀ ଚେତନାତ୍ମାତ୍ମଵେଦନଃ
ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲକୁ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଆତ୍ମା ପ୍ରଧାନକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତଯା । ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତ୍ଯା ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵୃତୌ ସଂଶ୍ରଯଧର୍ମିଣୌ
ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମା ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହାବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ତଯୋଃ ସୈଵ ପୃଥଗ୍ଭାଵକାରଣଂ ସଂଶ୍ରଯସ୍ଯ ଚ । କ୍ଷୋଭକାରଣଭୂତା ଚ ସର୍ଗକାଲେ ମହାମତେ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ ଆଶ୍ରୟର କାରଣ, ସେଇ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଉତ୍ପ୍ରେରଣର କାରଣ ହୁଏ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଯଥା ସକ୍ତଂ ଜଲେ ଵାତୋ ବିଭର୍ତ୍ତି କଣିକାଶତମ୍ । ଶକ୍ତିଃ ସାପି ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷାତ୍ମକମ୍
ଯେପରି ପାଣିରେ ବାତାସ ମିଶି ଅନେକ ଫୁଲକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଯଥା ଚ ପାଦଯୋର୍ମୂଲସ୍କନ୍ଧଶାଖାଦିସଂଯୁତଃ । ଆଦିବୀଜାତ୍ପ୍ରଭଵତି ବୀଜାନ୍ଯନ୍ଯାନି ଵୈ ତତଃ
ଯେପରି ମୂଳ ବିଜରୁ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଥମ ବିଜରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଜ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯପରେ ଦ୍ରୁ ମାଃ । ତେପି ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଦ୍ର ଵ୍ଯକାରଣାନୁଗତା ମୁନେ
ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ, ମୁନିବର; ସମସ୍ତ ଏହିଠି ଆଗରୁ ଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଏଵମଵ୍ଯାକୃତାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜାଯନ୍ତେ ମହଦାଦଯଃ । ଵିଶେଷାନ୍ତାସ୍ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସଂଭଵଂତ୍ଯସୁରାଦଯଃ । ତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାସ୍ତେଷାଂ ଚ ପୁତ୍ରାଣାମପରେ ସୁତାଃ
ଏଭଳି ଅବ୍ୟାକୃତରୁ ପ୍ରଥମେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ସେଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କର ଆଉ ପୁଅ।
ବୀଜାଦ୍ଵୃକ୍ଷପ୍ରରୋହେଣ ଯଥା ନାପଚଯସ୍ତରୋଃ । ଭୂତାନାଂ ଭୂତସର୍ଗେଣ ନୈଵାସ୍ତ୍ଯପଚଯସ୍ତଥା
ଯେପରି ବିଜରୁ ଗଛ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲେ ଗଛର କିଛି କମିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଭୂତମାନଙ୍କରୁ ଆଉ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ସନ୍ନିଧାନାଦ୍ଯଥାକାଶକାଲାଦ୍ଯାଃ କାରଣଂ ତରୋଃ । ତଥୈଵାପରିଣାମେଵ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ସମୟ ଭଳି ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଗଛ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ରୂପାନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଭଗବାନ ହରି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଵ୍ରୀହିବୀଜେ ଯଥା ମୂଲଂ ନାଲଂ ପତ୍ରାଙ୍କୁରୌ ତଥା । କାଣ୍ଡକୋଷସ୍ତୁ ପୁଷ୍ପଂ ଚ କ୍ଷୀରଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତଣ୍ଡୁଲାଃ
ଯେପରି ଧାନ ବୀଜରେ ମୂଳ, ତଣ୍ଡି, ପତ୍ର, ଅଂକୁର, ଡାଠି, ଖୋଲ, ଫୁଲ, ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ରହିଥାଏ,
ତୁଷାଃ କଣାଶ୍ଚ ସନ୍ତୋ ଵୈ ଯାନ୍ତ୍ଯାଵିର୍ଭାଵମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରରୋହହେତୁସାମଗ୍ର୍ଯମାସାଦ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମ
ଏଭଳି ଖୋଲ ଓ ଧାନ ଦାଣା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଉପାଦାନ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଉତ୍ପାଦନ ଉପାୟ ମିଳିଲେ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ତଥା କର୍ମସ୍ଵନେକେଷୁ ଦେଵାଦ୍ଯାଃ ସମଵସ୍ଥିତାଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରରୋହମୁପଯାନ୍ତି ଵୈ
ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଲାଗି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଜଗଚ୍ଚ ଯୋ ଯତ୍ର ଚେଦଂ ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଲଯମେଷ୍ଯତି
ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାଁଠାରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଲୟ ହେବ।
ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ପରଂ ଧାମ ସଦସତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମଭେଦେନ ଯତଶ୍ଚୈତଚ୍ଚରାଚରମ୍
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ପରମ ଧାମ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଜଗତ ଏକତାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଯାଁଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସ ଏଵ ମୂଲପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୀ ଜଗଚ୍ଚ ସଃ । ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲଯଂ ସର୍ଵଂ ଯାତି ତତ୍ର ଚ ତିଷ୍ଠତି
ସେଉଁଠି ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରକାଶିତ ରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ ଓ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କର୍ତ୍ତା କ୍ରିଯାଣାଂ ସ ଚ ଇଜ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ ସ ଏଵତତ୍କର୍ମଫଲଂ ଚ ତସ୍ଯ । ସ୍ରୁଗାଦିଯତ୍ସାଧନମପ୍ଯଶ୍ଷଓଁ ହରେର୍ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତମସ୍ତି
ସେ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ; ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସାଧନ, ଯଥା ହୋମ କୁଡ଼ି, ତାହା ସମେତ କିଛି ମଧ୍ୟ ହରିଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୀପାରଶର ଉଵାଚ ତାରାମଯଂ ଭଗଵତଃ ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରଭୋଃ । ଦିଵି ରୂପଂ ହରେର୍ଯତ୍ତୁ ତସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛେ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ରୁଵଃ ॥ ୨,୯.
ଶ୍ରୀ ପାରାଶର କହିଲେ: ଆକାଶରେ ତାରାମୟ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ରୂପ ଅଛି, ସେହି ହରିଙ୍କ ରୂପ; ତାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ।
ସୈଷ ଭ୍ରମନ୍ ଭ୍ରାମଯତି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଦିକାନ୍ ଗ୍ରହାନ୍ । ଭ୍ରମନ୍ତମନୁ ତଂ ଯାନ୍ତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଚକ୍ରଵତ୍ ॥ ୨,୯.
ଏହି ଆକୃତି ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୂରିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ତାରାମାନେ ଚକ୍ରଭଳି ଘୂରୁଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ତାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହୈଃ ସହ । ଵାତାନୀକମଯୈର୍ବନ୍ଧୈର୍ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧାନି ତାନି ଵୈ ॥ ୨,୯.
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସମସ୍ତେ ବାୟୁର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବନ୍ଧା ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।
ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଦ୍ରୂପଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଦିଵି । ନାରାଯଣୋଽଯନଂ ଧାମ୍ନାଂ ତସ୍ଯାଧାରଃ ସ୍ଵଯଂ ହୃଦି ॥ ୨,୯.
ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କର ଯେ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ନାରାୟଣଙ୍କ ରୂପ; ସେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଧାମର ଆଧାର।
ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତମାରାଧ୍ଯ ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ସ ତାରା ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଃ ପୁଚ୍ଛେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୯.
ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ, ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ସେଇ ତାରା ହେଲେ; ଧ୍ରୁବ ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଆଧାରଃ ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ସର୍ଵାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁମାରସ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଭାନୁର୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୯.
ଶିଶୁମାରର ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଆଧାର ଶିଶୁମାର, ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।