ଏଵଂ ତାତେନ ତେନାହମନୁନୀତୋ ମହାତ୍ମନା । ଉପସଂହୃତଵାନ୍ସତ୍ରଂ ସଦ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯଗୌରଵାତ୍
ଏଭଳି ମୋ ବଡ଼ ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ମୁଁ ସତ୍ରକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲି।
ତତଃ ପ୍ରୀତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ଵସିଷ୍ଠୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ତଦା ତତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ
ତାପରେ, ମହାମୁନି ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ଖୁସି ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପିତାମହେନ ଦତ୍ତାର୍ଘ୍ଯଃ କୃତାସନପରିଗ୍ରହଃ । ମାମୁଵାଚ ମହାଭାଗୋ ମୈତ୍ରେଯ ପୁଲହାଗ୍ରଜଃ
ପିତାମହଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସନ ନେଇ, ପୁଲହାଙ୍କ ଭାଇ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୋତେ, ମୈତ୍ରେୟ, କହିଲେ।
ଵୈରେ ମହତି ଯଦ୍ଦାକ୍ଯାଦ୍ଗୁରୋରଦ୍ଯାଶ୍ରିତା କ୍ଷମା । ତ୍ଵଯା ତସ୍ମାତ୍ସମସ୍ତାନି ଭଵାତ୍ର୍ଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେତ୍ସ୍ଯତି
ବଡ଼ ବିରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସରି ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପନାଇଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିପାରିବ।
ସନ୍ତତେର୍ନ ମମୋଚ୍ଛେଦଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନାପି ଯତଃ କୃତଃ । ତ୍ଵଯା ତସ୍ମାନ୍ମହାଭାଗ ଦଦାମ୍ଯନ୍ଯଂ ମହାଵରମ୍
ମୋ ବଂଶ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବି ଭଙ୍ଗ ହୋଇନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ, ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଉଛି।
ପୁରାଣସଂହିତାକର୍ତା ଭଵାନ୍ଵତ୍ସ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଦେଵତାପାରମାର୍ଥ୍ଯଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵେତ୍ସ୍ଯତେ ଭଵାନ୍
ପୁରାଣ ସଂହିତାର ରଚନାକାର ହେବାକୁ ତୁମେ, ପୁତ୍ର, ଯୋଗ୍ୟ ହେବା; ଦେବତାମାନଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଚ ନିଵୃତ୍ତେ ଚ କର୍ମଣ୍ଯସ୍ତମଲା ମତିଃ । ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦସନ୍ଦିଗ୍ଧା ତଵ ଵତ୍ସ ଭଵିଷ୍ଯତି
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିରତି ଦୁଇଁରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରହିବ; ମୋ କୃପାରେ, ପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ ହେବ।
ତତଶ୍ଚ ପ୍ରାହ ଭଗଵାନ୍ଵସିଷ୍ଠୋ ମେ ପିତାମହଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ଯଦୁକ୍ତଂ ତେ ସର୍ଵମେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ମୋ ପିତାମହ ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯାହା କହିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ।
ଇତି ପୂର୍ଵଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ଚ ଧୀମତା । ଯଦୁକ୍ତଂ ତତ୍ସ୍ମୃତିଂ ଯାତି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଶ୍ନାଦଖିଲଂ ମମ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୋ ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଛି।
ସୋଽହଂ ଵଦାମ୍ଯଶେଷଂ ତେ ମୈତ୍ରେଯ ପରିପୃଚ୍ଛତେ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ସମ୍ଯକ୍ ତାଂ ନିବୋଧ ଯଥାତଥମ୍
ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ପୁରାଣ ସଂହିତାକୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଶୁଣ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସକାଶାଦୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗତ୍ତତ୍ରୈଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ଥିତିସଂଯମକର୍ତାଽସୌ ଜଗତୋଽସ୍ଯ ଜଗଚ୍ଚ ସଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଠାରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ସେଠି ରହିଥାଏ; ସେ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଓ ନିୟନ୍ତା, ଏହି ଜଗତ ସେ ନିଜେ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଅଵିକାରାଯ ଶୁଦ୍ଧାଯ ନିତ୍ଯାଯ ପରମାତ୍ମନେ । ସଦୈକରୂପରୂପାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ସର୍ଵଜିଷ୍ଣଵେ
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଶୁଦ୍ଧ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଚିରନ୍ତନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସଦା ଏକ ରୂପରେ ଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମୋ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଯ ହରଯେ ଶଂକରାଯ ଚ । ଵାସୁଦେଵାଯ ତାରାଯ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣେ
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ତାରକ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାର କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଏକାନେକସ୍ଵରୂପାଯ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ମନେ ନମଃ । ଅଵ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯକ୍ତରୂପାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ମୁକ୍ତିହେତଵେ
ଏକ ଓ ଅନେକ ରୂପରେ ଥିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ଅପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରକାଶ ରୂପରେ ଥିବା, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ସର୍ଗସ୍ଥିତିଵିନାଶାନାଂ ଜଗତୋ ଯୋ ଜଗନ୍ମଯଃ । ମୂଲଭୂତୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ଵିଷ୍ଣଵେ ପରମାତ୍ମନେ
ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାରର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଆଧାରଭୂତଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାପ୍ଯଣୀଯାଂସମଯୀଯସାମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମଚ୍ଯୁତଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଏବଂ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଥିବା, ଅଚ୍ୟୁତ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପମତ୍ଯନ୍ତନିର୍ମଲଂ ପରମାର୍ଥତଃ । ତମେଵାର୍ଥସ୍ଵରୂପେଣ ଭ୍ରାନ୍ତିଦର୍ଶନତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ଜ୍ଞାନର ସ୍ବଭାବ ସର୍ବଥା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସ୍ତୁର ସ୍ବଭାବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଷ୍ଣୁଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସ୍ଥିତୌ ସର୍ଗେ ତଥା ପ୍ରଭୁମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଜଗତାମୀଶମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍
ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ଓ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବିଶ୍ୱର ଶାସକ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଛି।
କଥଯାମି ଯଥାପୂର୍ଵ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯୈର୍ମୁନିସତ୍ତମୈଃ । ପୃଷ୍ଟ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନବ୍ଜଯୋନିଃ ପିତାମହଃ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଲୋଟସ୍ ମୁଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପିତାମହ ଭଗବାନ କଣ କହିଥିଲେ, ତାହା କହିବି।
ତୈଶ୍ଚୌକ୍ତଂ ପୁରୁକୁତ୍ସାଯ ଭୂଭୁଜେ ନିର୍ମଦାତଟେ । ସାରସ୍ଵତାଯ ତେନାପି ମହ୍ମଂ ସାରସ୍ଵତେନ ଚ
ନିର୍ମଦା ନଦୀର କୂଳରେ ସାରସ୍ବତ ଯେପରି ପୃଥିବୀର ରାଜା ପୁରୁକୁତ୍ସାକୁ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ସାରସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଥିଲି।
ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତଃ । ରୂପଵର୍ଣାଦିନିର୍ଦେଶଵିଶେଷଣଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ବିଭେଦ ନାହିଁ।
ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ । ଵର୍ଜିତଃ ଶକ୍ଯତେ ଵକ୍ତୁଂଯଃ ସଦାସ୍ତୀତି କେଵଲମ୍
ସେ ଅପକ୍ଷୟ, ବିନାଶ, ପରିଣାମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ 'ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମସ୍ତଂ ଚ ଵସତ୍ଯତ୍ରେତି ଵୈ ଯତଃ । ତତଃ ସ ଵାସୁଦେଵେତି ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ବାସୁଦେବ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରଂମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍ । ଏକସ୍ଵରୂପଂ ତୁ ସଦା ହେଯାଭାଵାଚ୍ଚ ନିର୍ମଲମ୍
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଏକମାତ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ।
ତଦେଵ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଵତ୍ । ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ଚ ସ୍ଥିତମ୍
ସେହି ଏକାଟି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି; ପୁରୁଷ ଓ କାଳର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ।
ପରସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତେ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ରୂପେ କାଲସ୍ତଥା ପରମ୍
ଓ ଦ୍ୱିଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ରୂପ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ରୂପ।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାନାଂ ପରମଂ ହି ଯତ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ତାହାକୁ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାସ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ । ରୂପାଣି ସ୍ଥିତିସର୍ଗାନ୍ତଵ୍ଯକ୍ତିସଦ୍ଭାଵହେତଵଃ
ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କାରଣ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରୁଷଃ କାଲ ଏଵ ଚ । କ୍ରୀଡତୋ ବାଲକସ୍ଯେଵ ଚେଷ୍ଟାଂ ତସ୍ଯ ନିଶାମଯ
ବିଷ୍ଣୁ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ; ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡାକୁ ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଦେଖ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରଧାନମୃଷିସତ୍ତମୈଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ, ଯାହାକୁ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି ସଦା ଅଛି, ଏହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁଇଟିର ମିଶ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ।